रामायण (दक्षिणी पाठ) · अध्याय 2.17

रामायण, अयोध्याकाण्ड, 17
रामस् तु भृशम् आयस्तो निःश्वसन्न् इव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुर् अन्तःपुरं वशी

सो ऽपश्यत् पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश् चापरान् बहून्

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान् वेदसम्पन्नान् वृद्धान् राज्ञाभिसत्कृतान्

प्रणम्य रामस् तान् वृद्धांस् तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो वृद्धाश् च बालाश् च द्वाररक्षणतत्पराः

वर्धयित्वा प्रहृष्टास् ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा

कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते त्व् अकरोत् पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत् कृतमङ्गला

प्रविश्य च तदा रामो मातुर् अन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनम् आगतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडबा यथा

तम् उवाच दुराधर्षं राघवं सुतम् आत्मनः ।
कौसल्या पुत्रवात्सल्याद् इदं प्रियहितं वचः

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्य् आयुश् च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति

मातरं राघवः किंचित् प्रसार्याञ्जलिम् अब्रवीत् ।
स स्वभावविनीतश् च गौरवाच् च तदानतः

देवि नूनं न जानीषे महद् भयम् उपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधुमूलफलैर् जीवन् हित्वा मुनिवद् आमिषम्

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर् दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्

ताम् अदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीम् इव ।
रामस् तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्

उपावृत्योत्थितां दीनां वडबाम् इव वाहिताम् ।
पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना

सा राघवम् उपासीनम् असुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रम् उपशृण्वति लक्ष्मणे

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखम् अतो भूयः पश्येयम् अहम् अप्रजा

एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः ।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्य् अन्यः पुत्र विद्यते

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे विपश्येयम् इति रामास्थितं मया

सा बहून्य् अमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनाम् अवराणां वरा सती ।
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ॥ रम्स्_2,17.23* ॥
त्वयि संनिहिते ऽप्य् एवम् अहम् आसं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणम् एव मे

यो हि मां सेवते कश्चिद् अथ वाप्य् अनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते

दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव ।
अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्

उपवासैश् च योगैश् च बहुभिश् च परिश्रमैः ।
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन् न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशो ऽस्ति यमक्षये मम ।
यद् अन्तको ऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीम् इव

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद् भुवि नावदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहम् अर्पितं ध्रुवं ह्य् अकाले मरणं न विद्यते

इदं तु दुःखं यद् अनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश् च हि ।
तपश् च तप्तं यद् अपत्यकारणात् सुनिष्फलं बीजम् इवोप्तम् ऊषरे

यदि ह्य् अकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद् गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहम् अद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुर् इवात्मजेन वै

भृशम् असुखम् अमर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनम् उपनिशाम्य सा महत् सुतम् इव बद्धम् अवेक्ष्य किंनरी