રામાયણ (દક્ષિણી પાઠ) · અધ્યાય 2.17

રામાયણ, અયોધ્યાકાણ્ડ, 17
રામસ્ તુ ભૃશમ્ આયસ્તો નિઃશ્વસન્ન્ ઇવ કુઞ્જરઃ ।
જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુર્ અન્તઃપુરં વશી

સો ઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્ ।
ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ ચાપરાન્ બહૂન્

પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ વેદસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્

પ્રણમ્ય રામસ્ તાન્ વૃદ્ધાંસ્ તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ ।
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાશ્ ચ બાલાશ્ ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ

વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્ તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ ।
ન્યવેદયન્ત ત્વરિતા રામમાતુઃ પ્રિયં તદા

કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા ।
પ્રભાતે ત્વ્ અકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા ।
અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા

પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુર્ અન્તઃપુરં શુભમ્ ।
દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્

સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનન્દનમ્ આગતમ્ ।
અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં વડબા યથા

તમ્ ઉવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમ્ આત્મનઃ ।
કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદ્ ઇદં પ્રિયહિતં વચઃ

વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ।
પ્રાપ્નુહ્ય્ આયુશ્ ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે

સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ ।
અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યે ઽભિષેક્ષ્યતિ

માતરં રાઘવઃ કિંચિત્ પ્રસાર્યાઞ્જલિમ્ અબ્રવીત્ ।
સ સ્વભાવવિનીતશ્ ચ ગૌરવાચ્ ચ તદાનતઃ

દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ ભયમ્ ઉપસ્થિતમ્ ।
ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।
મધુમૂલફલૈર્ જીવન્ હિત્વા મુનિવદ્ આમિષમ્

ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ ।
માં પુનર્ દણ્ડકારણ્યં વિવાસયતિ તાપસમ્

તામ્ અદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમ્ ઇવ ।
રામસ્ તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્

ઉપાવૃત્યોત્થિતાં દીનાં વડબામ્ ઇવ વાહિતામ્ ।
પાંશુગુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના

સા રાઘવમ્ ઉપાસીનમ્ અસુખાર્તા સુખોચિતા ।
ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમ્ ઉપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે

યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ ।
ન સ્મ દુઃખમ્ અતો ભૂયઃ પશ્યેયમ્ અહમ્ અપ્રજા

એક એવ હિ વન્ધ્યાયાઃ શોકો ભવતિ માનવઃ ।
અપ્રજાસ્મીતિ સંતાપો ન હ્ય્ અન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે

ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે ।
અપિ પુત્રે વિપશ્યેયમ્ ઇતિ રામાસ્થિતં મયા

સા બહૂન્ય્ અમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્ ।
અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામ્ અવરાણાં વરા સતી ।
અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ ॥ રમ્સ્_2,17.23* ॥
ત્વયિ સંનિહિતે ઽપ્ય્ એવમ્ અહમ્ આસં નિરાકૃતા ।
કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમ્ એવ મે

યો હિ માં સેવતે કશ્ચિદ્ અથ વાપ્ય્ અનુવર્તતે ।
કૈકેય્યાઃ પુત્રમ્ અન્વીક્ષ્ય સ જનો નાભિભાષતે

દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ તવ જાતસ્ય રાઘવ ।
અતીતાનિ પ્રકાઙ્ક્ષન્ત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્

ઉપવાસૈશ્ ચ યોગૈશ્ ચ બહુભિશ્ ચ પરિશ્રમૈઃ ।
દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા

સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ ન દીર્યતે ।
પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યાઃ સ્પૃષ્ટં કૂલં નવામ્ભસા

મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાશો ઽસ્તિ યમક્ષયે મમ ।
યદ્ અન્તકો ઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમ્ ઇવ

સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ ભુવિ નાવદીર્યતે ।
અનેન દુઃખેન ચ દેહમ્ અર્પિતં ધ્રુવં હ્ય્ અકાલે મરણં ન વિદ્યતે

ઇદં તુ દુઃખં યદ્ અનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ ચ હિ ।
તપશ્ ચ તપ્તં યદ્ અપત્યકારણાત્ સુનિષ્ફલં બીજમ્ ઇવોપ્તમ્ ઊષરે

યદિ હ્ય્ અકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ચિદ્ ગુરુદુઃખકર્શિતઃ ।
ગતાહમ્ અદ્યૈવ પરેતસંસદં વિના ત્વયા ધેનુર્ ઇવાત્મજેન વૈ

ભૃશમ્ અસુખમ્ અમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।
વ્યસનમ્ ઉપનિશામ્ય સા મહત્ સુતમ્ ઇવ બદ્ધમ્ અવેક્ષ્ય કિંનરી