पौष्करसंहिता · अध्याय 36
इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि
पौष्करसंहितायां धूपाधारलक्षणो नाम
पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः ॥
ओं
अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः ।
पौष्कर उवाच ---
भगवन् ज्ञातुम् इच्छामि त्वया यत् समुदीरितम् ।
महात्मनो ऽनुविध्दं च लक्षणेनोपलक्षितम्
यद् यद् आयतनं दिव्यं सिध्दायतनम् एव च ।
नृणाम् उपायभूतं यद् अज्ञानां ज्ञानिनाम् अपि
यत्राराधनपूर्वं हि मान्त्रम् अभ्येति मन्त्रिणाम् ।
शश्वत् प्रसन्नता देव तथा तत्त्वजयो महान्
निर्विघ्नेन भवत्याशु स्नातकब्रह्मचारिणाम् ।
यतीनां मुक्तसङ्गानां विरतानां गृहाश्रमात्
श्रीभगवानुवाच ---
आक्षितेर् भेदभिन्नं वै मायामयम् इदं जगत् ।
क्षेत्रारव्यैर् भगवत्तत्त्वैः क्षेत्रनाथसमन्वितैः
नानाविभवरूपैस्तु व्याप्तव्यूहात्मपूर्वकैः ।
नित्यनिर्मलषाड्गुण्यविग्रहैस्तैः स्वयं पुनः
अनुग्रहार्थं भविनाम् अकृतज्ञाल्पमेधसाम् ।
भक्तानाम् अप्यभक्तानां नास्तिकानां तथैव च
भूचक्राक्षं गते द्वीपे ह्यनादिप्रथितं हि यत् ।
क्षेत्रं स्वकर्मफलदं पुण्यं परिमितं तु वै
नृणाम् अनुग्रहार्थं तु स्थानभेदैर् अधिष्ठितम् ।
अमूर्तेस्तु स्वसंज्ञाभिः कारुण्यात् क्षेत्रसत्तमैः
तथा क्षेत्राधिपैः किन्तु मूर्तैर् युक्ता नवाब्जज ? ।
बीजभावेन भूमौ वा स्थितिं कृत्वा स्थितां(रां)ततः
ज्ञानाद्यैर् वाणिमाद्यैः तु अव्यक्तैः क्ष्मानलादिकैः ।
तत्त्वबीजकलारूपैर् ब्रह्मसत्तासमन्वितैः
सहावतीर्य चासृष्टेः प्राग् व्यक्तिं यान्ति वै ततः ।
स्वयम् एवात्मभावेन सर्वानुग्रहकाम्यया
क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रवरैः सह ।
वशित्वावरदेहांस्तु प्रधानमुनिविग्रहान्
स्वास्मिन् स्वस्मिन् हि युगपत् क्षेत्रे क्षेमगतिप्रदे ।
स्वकामनैकभूतां च मूर्तिं चैवाभिमानिकीम्
कृत्वा वै व्यक्तिभावं च प्रमाणैर् उत्तमादिकैः ।
यथाकालानुरूपैश्च वासुधेनोपलात्मना
अतः तद्रूपनाम्ना वै ख्याता क्षेत्रेश्वरा भुवि ।
प्रख्याताः तुल्यनाम्नान्ये देवाः सायतनास्तु वै
एवं क्षेत्रेश्वरैः क्षेत्रैः कर्मभूमिर् अधिष्ठिता ।
क्षेत्रैर् अमूर्तैश्चिद्रूपैर् मूर्तैः क्षैत्राधिपैः तथा
इति युक्त्यावतीर्णा ये क्षेत्राणां क्षैत्रनायकाः ।
ते ऽपि कालान्तरेणैव स्वयं दोषं शिलामयम्
बुध्वान्तर्धानम् आयान्ति देशभंगादिकैर् द्विज ।
विचारैः प्रचुरैः भूयः प्राग्वद् व्यक्तिं व्रजन्ति च
स्वयंवावनिमध्यात् तु स्वसामर्थ्येन चोदयेत् ।
कुर्वन्ननम्बुनिधेर् यद्वद् अम्बुदौघम् अचोदितम्
इति मत्प्रतिपन्नानां स्वप्ने प्रत्यक्षतो ऽपि वा ।
वदन्ति योगक्षेमाद्यं स्वयं वा तन्मयात्मनाम्
तत्तत्त्वतो ऽतिभक्तनां सत्यार्थं सर्वदा भवेत् ।
असत्यार्थमतो ऽन्येषां किन्तु पुष्करसंभव
इत्युत्कर्षं भवत्येषाम् अस्तित्वेन समन्वितम् ।
निरासार्थम् अभक्तानाम् नास्तिकत्वेन वासता
तुष्टये ह्यास्तिकानां तु तीर्थादीनां हि सिद्धये ।
क्षेत्रेशा वासुदेवास्ते स्थिताश्चोपलकुक्षिषु
क्वचित् साक्षात् तथा चक्रशंखपद्मगदात्मना ।
विशेषेण त्रिकूटे तु गिरौ रैवतके तु वै
सालग्रामे तु सहयाद्रौ तथा विष्णुपदे द्विज ।
व्यावर्ते चैव कृष्णाश्वे कुक्षौ तु तुहिनाचले
महेन्द्रे मलये विन्ध्ये पारियात्रे ऽथवार्बुदे ।
सत्यव्रतस्थे हस्त्यद्रौ विकटे पर्वतोत्तमे
सिंहाचले मम क्षेत्रे पुण्ये वा सुमनोहरे ।
एवं कमलसंभूत वासुदेवैर् अधिष्ठिते
अनेकाकृतिभेदस्थैर् अनेकैकेन केन चित् ।
अयत्नात् कल्पिते क्षेत्रे स्वनुध्या तु व्रजन्ति ये
आश्रित्य क्षेत्रनाथं तु विपद्यन्ते च तत्र ये ।
अवसाने तु वा चा चान्ये धरांशे मध्यमे तु वा
आद्ये वा देवदृग् दृष्टे ते प्रयान्ति क्रमेण तु ।
तस्य वै क्षेत्रताथस्य सत्यत्त्वक्ष्मागतस्य च
तत् सालोक्यं तु सामीप्यं सायुज्यम् अमलेक्षण ।
परिग्रहविहीनं च विवेकराहितं जनम्
शरणागतभूतं तु अपि चेन्नास्तिकं पुरा ।
तथान्तिकं श्रद्धधानं निश्चेष्टं चापि पौष्कर
विसंज्ञं बन्धुभिर् नीतं कारूण्यात् कमलोद्भव ।
त्राहित्युक्त्वा जगन्नाथं क्षिप्त्वा स्त्रीबालपूर्वकैः
ज्ञात्वा विमुक्तदेहं तं सह पुर्यष्टकेन तु ।
महता तूर्यघोषेण कृत्वा रथवरे तु वै
जित्वान्तकभटान् रौद्रान् बलात् क्षेत्रेशकिंकरैः ।
नृसिंहकपिलक्रोडवामनाश्वशिरोमुखैः
ससौम्यवदनैः पद्मशंखचक्रगदाधरैः ।
सीरनन्दकधृग वज्रपाशाङ्कुश धनुर्धरैः
मुसलादितथादण्डहस्तैश्च गरूडाननै ।
आनीय क्षेत्रनाथस्य त्वभिगच्छापयन्ति च
देवक्षेत्रे त्वदीये ऽस्य विमुक्तं पाञ्चभौतिकम् ।
शरीरम् अद्यानाथस्य कुरूशश्वद् यथोचितम्
क्षैत्रनाथस्तु तद् वाक्यं समाकर्ण्याञ्च गणेरितम् ।
करूणानुगतेनैव तं निरीक्ष्य तु चक्षुषा
कृतं विगतपापं तु तस्मिन्नायतने पुरा ।
संप्राप्तस्य स्वके स्थाने दोषशेषं हि वै पुनः
संसर्गेण लयं नीत्वा क्रमात् कालान्तरेण वै ।
द्वाभ्याम् एवं प्रकारेण यद् अन्यच्चात्मसात् कृतम्
तत्स्थं लिङ्गवशात्कृष्य स्वशक्त्या च स्वविग्रहात् ।
संस्कारयोग्यतां ज्ञात्वा सम्यज्ज्ञानाप्तये तु वै
ददाति कर्मभूमौ तु जन्म सत्कर्मिणां कुले ।
सव क्षेत्रै वा परक्षेत्रे तत्र सालोकनं हि यत्
कालात् प्राप्ताधिकारश्च कृत्वा व्याप्तां समासतः ।
यथोचितम् अनुष्ठानं त्रयोदशवि[धं] शुभम्
तत् तेन कृतकृत्यं स्यात् तदर्धेन तु चापरम् ।
तृतीयंम् अब्जसंभूत सम्यज्ज्ञानेन युज्यते
ज्ञा(न)तमात्रं हि वै कालाद् इन्द्रियव्यक्तिलक्ष(णं)णात् ।
स्वयं चीर्णव्रतं प्राग्वत् तत् क्षेत्रे बुध्दिपूर्वकम्
तीव्रभावेन वै पश्चाद्देहत्यागं व्रतादिना ।
कुर्यात् क्षेत्राधिपस्याग्रे तद् वत्तं गतकल्मषम्
पृथग्देहारणीं कृत्वा ज्ञानं यद (धर्म) मलं शुभम् ।
स तस्योपदौदिशत्याज्यं ? तत्रै (वे) व कमलेक्षण
यत्प्राप्य परमं धाम वासुदेवाख्यम् एव च ।
योगिनां तीर्थपुण्यानि ब्रह्मन्नापतितानि च
सदाव्याधारभावेन हयंगभावं व्रजन्ति वै ।
योगोत्कृष्टप्रकृष्टं च प्राप्यन्ति ज्ञानिनो ऽपि ये
शश्वज्ज्ञानसमाकीर्णं निर्विघ्नेनाप्नुवन्ति च ।
एवमाया (?य) तनाद् ब्रह्मन्नुपायं भविनां परम्
यतो ऽस्ति च अतो हेतोः सेवनीयं सदैव हि ।
अभिजातस्य बीजस्य यथामलमरीचयः
प्रारोहजननीं शक्तिं सन्तापान् ध्वंसयन्ति च ।
विना स्वरूपहानेर् वै सां ह्येवमेव हि
स्वप्रभावेन वै सम्यक् स्वशक्तिकिरणैः शुभैः ।
प्रक्षीणकल्पमषं कृत्वा क्षेत्रे वै क्षेत्रवासिनाम्
कुर्वन्त्यनुग्रहं पश्चात् क्षीणपापस्य तस्य च ।
मृदम्बुहुतभुग् वातपातैर् गगनलक्षणैः
प्रसिद्धयंत्रितं ह्यत्र असिध्दं तद्वयं श्रुणु ।
यद् अन्नाम्बु परित्यागाद्वातं तद् वात संज्ञितम्
सर्वद्वारोपरोधेन यद् अन्नाभासमुत्तमम् ।
कालं वा देह पातीयं सन्यग् ज्ञात्वात्र पौष्कर
कार्यम् आरादने यत्नात् तत्र भक्त्या शुभैषिणा ।
यदि न प्राप्नुयात् चैव जन्माभ्यासादवाप्यते
विलयं यान्ति वै येन त्राहि (?नाघानि) जन्मनि जन्मनि ।
कृतबुध्देर् मनुष्यस्य पापेनातिबलीयसा
न सञ्जाता च तत् प्राप्तिर् यद्यप्यब्जसमुद्भव ।
न शासनस्य घोरस्य चान्तकस्य स भाजनम्
मान्यो यमभटानां च यज्ञयाजी यथा पुमान् ।
आस्तां हि तावन्मनुजा नियमाद्यैर् अलंकृताः
भावभक्तिविशेषाढ्याः प्राणिनो ऽन्येपि तत्र ये ।
प्राक्संस्कारवशाज्जाताः ते ऽपि जात्यन्तरं पुनः
नाप्नुवन्ति मृता विप्र सद्विवेकविवर्जिताः ।
मम भक्ताय(?तना)नां च इत्येषां यस्तु विन्दति
नृणां मध्ये स धन्यो वै दुष्कृतैर् नातिबाध्यते ।
कर्मणां वै ह्यभुक्तानां न नाशोस्ति च यद्यपि
तानवं क्षेत्रमाहात्म्यप्रभावात् संप्रयान्ति ते ।
जन्माभ्यासवशेनैव नूनं कर्मक्षयो भवेत्
सामर्थ्यात् क्षेत्रनाथानां सक्षेत्राणां महामते ।
क्षेत्रेष्वेवं प्रकारेषु दानं यच्छन्ति ये ऽर्थिनाम्
विभोराराधनार्थं तु भक्त्या कुर्वन्ति वा तपः ।
साधयन्ति च मन्त्रेशं तर्पयन्ति तिलादिभिः
यजन्ति मखैर् देवान् लभन्ते ते ऽखिलं फलम् ।
द्वादशाक्षरपूर्वेः तु प्रसिध्दैः कमलोद्भव
मन्त्रैर् जितन्ता मत्रान्तैः प्राप्तैर्वाथ गुरोर् मुखात् ।
स्वकेन मन्त्रेमुख्येन विधिवत् परमेश्वरम्
आराध्यायतनस्थं च यत् यत्किञ्चिद् अधिकारिणाम् ।
द्विजेन्द्र द्विजमुख्यानां दीयते पाञ्चकालिनाम्
तद् अक्षयं परिज्ञेयं भवभोगाभिलाषिणाम् ।
दानान्निवृत्तरागाणां तत् पुनर् मोक्षसिद्धये
ग्राम मण्डलदेशान्तर्मर्यादायतनवासिनाम् ।
दत्तम् आत्मसमैः ? भूत्यै बहुभिर् निरूजो ऽश्नुते
संपूर्णासु स्वशक्त्या च नित्यं जन्मनि जन्मनि ।
अनन्तभविकं विध्दि तत् दिव्यायतनात् पुनः
अज्ञेयं लक्षभविकं तत् सिध्दायतनात् तु वै ।
सहस्रभविकं विप्र विप्रप्रवरकल्पितात्
दशाङ्गभविकं तद्वै कृतं यत् क्षत्रियेन तु ।
तदर्धभविकं विद्धि सद्वैश्यपरिकल्पितात्
सत्शूद्र कल्पिते विप्र दत्तम् आयतने तु वै ।
द्विषटक् भवनं तद्वै दानं ज्ञेयं द्विजोत्तम
अनन्यशरणेभ्यो वै वर्णेभ्यः परिकल्पिते ।
द्विजेन्द्रायतने दत्तं फलं तत् पुनरेव हि ?
व्यामिश्रयाजिभिर् वर्णैर् निर्मितायतनास्तु ये ।
पूर्वोक्तेभ्यः प्रयच्छन्ति तदर्धभविकं क्रमात्
फलकामफले प्सूनां निष्कामानां हि पौष्कर ।
सर्वायतनगो देवः सर्वमूर्तिष्ववस्थितः
मूर्त्यन्तरगतश्चापि प्रादुर्भावगतस्त्वपि ।
प्रादुर्भावान्त (रा) या ? वृत्तिं ददाति परमं पदम्
आचर्तव्यम् अतः तस्माद्यत्नेन महता द्विज ।
मन्त्राराधनपूर्वेण कर्मणा चिद्विलक्षणम्
तस्माद्विमुक्तरागाणां नृणाम् अच्युतयाजिनाम् ।
व्यज्यते स्वात्मवृत्तिस्थं वासुदेवम् अजं विभुम्
तदधिष्ठितचित्तस्तु यत्र यत्र यजेत् बहिः ।
तत्र तत्र तदा तेषां व्यज्यते ब्रह्म शाश्वतम्
पौष्कर उवाच ---
देवायतनजातानां नृणाम् अशुभकारिणाम् ।
मृतानां तत्र वाह्य (?न्य) त्र ज्ञातुम् इच्छाम्यहं गतिम्
श्रीभगवान् उवाच ---
केनचित् प्राक्तनेनैव कर्मणाविमलेन च ।
आचरन्त्यब्जसंभूत मतेर्वै दुष्कृतं पुनः
ज्ञात्वापि क्षेत्रमाहात्म्यं विवशात् तु बलात् तु वै ।
तं म्रियन्तं च तत्रास्थे (?न्ते) जन्माभ्यासवशेन तु
क्षेत्रे च पापतः तेषां संक्षिपत्यन्तकस्य च ।
शश्वद्दुष्कृत शान्यर्थं उपायैर् नातिशासनैः (?श्वतैः)
त्वम् एव तेषां कुरूषे भुक्तशेषं हि कल्मषम् ।
शमयत्यचिरादेव आचरन्ति यथाशुभम्
भूयः प्राप्तेन देहे (?भोगे) न अस्मदीये परिग्रहे ।
स चाज्ञां शिरसा तां वै कृत्वा चैव महामते
करूणानुगतेनैव संशोधयति चेतसा ।
एवं विगतदोषाः ते यान्ति कालान्तरेण तु
सा[हचर्याच्]च साकल्यात् सत्संपर्काद्विशेषतः ।
प्रक्षीणकल्मषा नूनं पुनरायान्ति वैदिकीम्
समाचरन्ति तद्वस्तु सायुज्यं यान्ति येन वै ।
पौष्कर उवाच ---
तदुत्पन्ना विपद्यन्ति पापिष्ठा ह्यत्र वै यदि ।
का गतिर् भवते तेषां नराणाम् अतिपापिनाम्
श्रीभगवानुवाच ---
शोधयत्यन्तकः तेषां दुष्कृतिं नातिशासनैः ।
गतदोषाः समायान्ति मानुष्यं हि तदा पुनः
मतिर् देहविपत्त्यर्था तीव्रेण मनसाब्जज ।
प्रयाति पूर्ववच्छुद्धिं यथा दुष्कृतिनो नराः
तत्र जाताश्च निर्देषा ये ऽन्यत्र विलयं गताः ।
प्रयान्ति सांप्रतं ते वै विमानैर् अन्तकास्पदम्
संपूजयत्यसौ तेषां ब्रूयाद्बद्धाञ्जलिस्ततः ।
स्थानम् आयतनं[येषां] भगवन्तं व्रजन्तु वै
सालोक्यसंज्ञं विमलं भवबन्धक्षयंकरम् ।
मदीयदर्शितेनैव मार्गेणानेन साधुना
भवतां संप्रयातानां शुभं तत्र भविष्यति ।
तद्वासिनां यथान्येषां भगवत् तत्त्ववेदिनाम्
एवं अब्जसमुद्भूत फलम् आयतनात् भवेत् ।
नराणां निर्विवेकानां तदन्येषां तु किं पुनः
क्षितिः पादौ च खं नाभिर्द्यैः शिरः शशिभास्करौ ।
नेत्रे लोका महत्पूर्वा विभोर्यस्य शिरोरूहाः
दिशः श्रोत्रे भुजाश्चैव विदिशः सर्व एव हि ।
आधारशक्तिपर्यन्तं यस्य पातालसंततिः
स्थितिः पादतलोद्देशे नित्याकृतिधरस्य च ।
विभोर् वै राजमान्यस्य सर्वगस्य महात्मनः
सर्वं पदात्मकं यस्माद् भक्तानाम् अत एव हि ।
नह्यनायतनं देशम् आस्तिकानां द्विजास्ति वै
चराचरम् इदं सर्वं नास्तिकानां तमोमयम् ।
सुप्रसिद्धं तु वै स्थानमास्तां तावन्महामते
भक्त्यावस्थापिता यत्र स्थाने विप्रवरादिकैः ।
अचला वा चला रम्या चित्रमृत्काष्ठशैलजा
हेमादिधातुलोहोत्था या काचित् प्रतिमा हरेः ।
नृणां तत्र विपन्नानां तन्माहात्म्यवशात् तु वै
स्थितिः त्रिविष्टपे तेषाम् अनत्युत्कृष्टलक्षणा ।
अन्ते परिच्युते जन्म येषाम् आयतनेषु च
यथाक्रमं (कर्म) महाबुद्धे परिज्ञेयं हि मत्परैः ।
साक्षाद्वृत्तिर् द्विजेन्द्रीया क्षेत्रक्षेत्रेषु जायते
क्षत्रियायतनाद्वि (द्वृ)द्धि जन्मामरविनिर्मिते ।
सद्वैश्यकलितोद्देशे जन्म पुष्करसंभव
मुनिभिर् निर्मितस्थाने अच्युतायतने ऽब्जज ।
मा जन्म मौद्गलीयाच्च प्राप्नोत्याराधनान्नरः
कल्पितं मन्त्रसिद्धेन नरेणायतनम् महत् ।
भोगोत्कर्षं हि वै नॄणां तथा कालान्तरेण च
मन्त्रज्ञैः कल्पितान्तं च यावद् आयतनम् द्विज ।
शश्वत् पापक्षयं चान्यत् क्षत्रियं तदनन्तरम्
क्रमेण सवितानं च नातिदीर्धेण पौष्कर ।
कालान्तरेण वै तेषां दोषाणां तु परिक्षयम्
अवतीर्य क्षितिं पश्चाद् भुक्तशेषं हि पद्मज ।
क्षपयत्याशु तत्रैव नियमैः पूर्वदुष्कृतम्
प्राग्वत् स्मृताः क्रमेणेव ते यान्ति परमं पदम् ।
पाता ये विहिताश्चात्र देहत्यागविघौ शुभे
विवेकिनां न विहिताः प्रायश्चित्तस्थमेव हि ।
आजन्म सञ्चितानां च दुष्कृतानां क्षयाय वै
लभन्ते तैस्तु निर्दग्धैर् देहान्ते पदम् आच्युतम् ।
तस्मात् क्षेत्रं समासाद्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्
स्वयं पापफलं ज्ञात्वा सत्त्वम् आश्रित्य शाश्वतम् ।
विरूद्धचित्तबुद्धिस्तु येन याति शुभां स्थितिम्
बलवा न्य(?वद्य)दपि क्षेत्रं नॄणां शुभगतिप्रदम् ।
तद्विवेकं द्वितीयं वै स्वसामर्थ्यं तु नोज्ज्ञति
मनो बुद्धीन्द्रियगणं करणग्रामसंयुतम् ।
आम्लाद्यस्य संशुद्धमन्ते वा तपसा महत्
कुर्वन्त्यनुग्रहं तस्य शश्वदायतनादयः ।
जीव भावस्थितो जन्तुः परलोकं गतस्तु वा
भूगुणा अपि चादेयाः सर्वत्र विधिगौरवात् ।
यथा महानुभावानाम् पुरूषाणां तु याचकाः
संहृष्टम् अन्नपानार्थं गुणज्ञम् अगुणं तु वै ।
त्यजन्त्यगुणतांश्चैव सगुणं वापि चान्यथा
ज्ञात्वैवं क्षेत्रमाहात्म्यं तपोध्यानजपादिकैः ।
कर्मवाक्चित्तसंतोषादुपशोभां नयेत् पराम्
श्रीभगवानुवाच ---
चतुर्भिर् वासुदेवाद्यैर् मूर्तिभिः प्रागुदीरितैः ।
केशवाद्यैर् द्वादशभिर् मत्स्याद्यैर् दशभिः ततः
क्ष्मान्तं षड्विंशसंख्यं यत् तत्त्ववृन्दं पुरोदितम् व्याप्तम् ईश्वरपूर्वं वै द्वादशानाम् सह स्थितम्
सुस्थूलेनानुरूपेण दशकं तेन चावृतम् ।
तत्त्वं तत्त्वं समासाद्य वासुदेवादिना सह
स्थितिर् एवं हि सर्वेषां देवानां भवशान्तये ।
गुणषट्कसमोपेतं वैश्वरूप्यं महामते
स्वव्यापारवशेनैव व्यञ्जयन्ति सदैव हि ।
अनुग्रहवशेनैव विभोरिच्छावशेन तु
सर्वैः क्षितितलं व्याप्तं नानाकारधरैः सदा ।
एकैका वैभवे मूर्तिर् अनन्तेनात्मतां यथा
यान्ति नानात्मनाम् एवं वाहनायुधलाञ्छनैः ।
अतश्चेल्लोकनार्थायैच्छातः प्राभवेन तु
स्थितिर् नानाप्रकारा वै सर्वेषां च स्वभूतिषु ।
नियतः सायुधानां च लाञ्छनानां च यद्यपि
तथापि सर्वमूतीनां सर्वे साधारणाः स्मृताः ।
यद्यप्येवं हि वै विप्र तत्रापि विनिबोध मे
न च अन्यभ्रान्तिशान्त्यर्थं विशेषं लाञ्छनैर् ध्वजैः ।
प्रादुर्भावाः तु विज्ञेयाः स्वव्यापारवशात्तु वै
प्रादुर्भावान्तरास्तद्वदंशस्य तु वशादपि ।
आद्यका रक्षकाधाराः ? केचित् तु ध्वजलाञ्छनैः
तुल्यम् एवं त्रयाणां तु प्रादुर्भावगणं परम् ।
अपरे केशवादीनां तुल्यम् उद्वहति (?न्ति) द्विज
आकारैर् लाछनैः सार्धं तद् विशेषेण वै सह ।
पौष्कर उवाच ---
श्रोतुम् इच्छामि भगवन् सर्वेषां लाञ्छनादिकम् ।
विशेषो यः लयोद्दिष्टो भविनां भवशान्तये
श्रीभगवानुवाच ---
शृणु लाञ्छनविन्यासम् आदिदेवादितः क्रमात् ।
मत्तो निगदतः सम्यक् यथावद् अमलेक्षण
आद्यः पाणिः चतुर्णा वै दक्षिणे त्वभयप्रदः ।
वरप्रदो वा भक्तानां धातव्यममलेक्षण
वामो शङ्खोद्वहं विद्धि नानास्थित्या चतुर्ष्वपि ।
आद्यस्य पश्चिमाभ्यां तु वामदक्षिणयोः पुनः
कालचक्रं गदां गुर्वीम् अच्युतस्यावधारय ।
लाङ्गलं मुसलोपेतं वामहस्ते सदक्षिणे
पश्चिमे भुजयुग्मे ऽस्य संहते च धनुः शरे ।
खेटकं नन्दकोपेतम् अनिरूद्धस्य पौष्कर
द्वाभ्यां पश्चिमपाणिभ्यां मध्यहस्तादितः तु वै ।
इत्येवं हि चतुर्मूर्तेर् एतन्मूर्त्यन्तरेषु च
शंखचक्रगदापद्मलांछनानां स्थितिं श्रुणु ।
आदिदेवीयदेवानां त्रयाणां तावदुच्यते
वामे पश्चिमगे चक्रं विद्धि शङ्खं तु दक्षिणे ।
दक्षिणे मुख्यहस्ते ऽब्जं गदा तदपरे तु वै
एवं हि भगवान् धत्ते केशवः कमलादिकम् ।
सव्यापसव्य हस्ताभ्यां मुख्याभ्यां तु गदाम्बुजे
वामादौ शङ्खचक्रौ तु स धत्ते पश्चिमद्वये ।
नारायणाख्यो भगवान् माधवाख्यो निबोधतु
मुख्ये सव्यापसव्पये तु शङ्खं धत्ते गदां प्रभुः ।
पश्चिमे पद्मचक्रे तु सर्वपूर्वे भुजद्वये
मूर्तित्रयम् इदं दिव्यं कुन्देन्दुस्फटिकप्रभम् ।
भगवद्वासुदेवेन सहास्य चतुरात्मना
त्रितयस्य परिज्ञेया मोक्षदा भवभोगदा ।
कामपालीयदेवानां त्रयाणां कमलोद्भव
पद्मं मुख्यकरे वामे गदान्यस्मिन् हि दक्षिणे ।
विभोर्गोविन्दसंज्ञस्य इत्येवं समुदाहृतम्
विन्यासं लाञ्छनानां च विष्णोरथ निबोधतु ।
वामदक्षिणपाणिभ्याम् अग्रतः शंख पङ्कजे
एवं पश्चिमहस्ताभ्यां चक्रं कौमोदकीद्वयम् ।
मधुसूदनसंज्ञस्य संनिवेशम् अतः शृणु
पद्मं मुख्यकरे वामे पाञ्चजन्यं तु दक्षिणे ।
गदा पश्चिमतः सव्ये चक्रं दक्षिणतः परे
त्रयम् एवं हि देवानां सह वै ज्ञानमूर्तिनाम् ।
चातुरात्म्याद् द्वितीयां तु पद्मरागोज्ज्वलद्युतिम्
अथ प्रद्युम्नदेवानां त्रयाणां क्रम उच्यते ।
वर्णभेदेन सह वै लाञ्छनग्रहणं शृणु
अग्रतो वामपाणौ च चक्रम् अन्यकरे गदा ।
वामे तु पश्चिमे शङ्खं पद्मं तदपरे स्मृतम्
विभोः त्रिविक्रमाख्यस्य वामनस्यावधारय ।
गदाग्रवामहस्ते तु चक्रं मुख्ये तु दक्षिणे
वामे तु पश्चिमे पद्मं शङ्खं तत् दक्षिणे करे ।
श्रीधरस्य गदा वामे मुख्यहस्ते प्रकीर्तिता
चक्रम् अग्रे ऽपसव्याख्ये शङ्खं वामे तु पश्चिमे ।
तदान्यस्मिन् परे पद्मं चक्रं कोटिसमप्रभम्
मूर्तित्रितयम् एते(?तद्) वै सह च स्वामिना द्विज ।
हेमधामप्रभं ज्ञेयं चातुरात्म्यतया स्थितम्
अतो ऽनिरूद्धमूर्तीनां त्रितयं चावधारय ।
लाञ्छनोद्वहनं चैव वर्णभेदेन वै सह
पद्मं अग्रकरे वामे तत् द्वितीये तु हेतिराट् ।
सव्यापसव्यहस्ताभ्यां पश्चिमाभ्यां क्रमेण तु
पद्मकोशं गदां गुर्वीं पद्मनाभे निबोधतु ।
अग्रगे चक्रराख्यपद्मं मुड्वामेकरे परे
वामे गदां पश्चिमगे तदन्यस्मिंश्च शङ्खराट् ।
धत्ते दामोदरो वामे गदां चाग्रस्थिते शुभाम्
अपसव्ये ऽग्रगे शङ्खं वामे चक्रं तु पश्चिमे ।
पश्चिमे त्वपसव्ये तु कमलं सूर्यवर्चसम्
अतसीपुष्पसङ्काशम् इदं मूर्तिगणं स्मृतम् ।
सहानिरूद्धदेवेन अस्यापि चतुरात्मता
विश्वेश्वरस्य वै विष्णोः स्थितये ऽस्मिन् जगत्त्रये ।
अमूर्तानां च मूर्तानाम् आयुधानां स्थितिं शृणु
पाणिद्वयेन चाक्रान्तौ पार्श्वद्वये पृथक् स्थितौ ।
तन्मुखं च निरीक्षन्तौ गदाचक्रौ महामते
शङ्खपाणिं च शङ्खेशं युग्मम् अन्येन हेतिना ।
द्वयादिकं करजालं यत् तन्नानाभिसमन्वितम्
पांशांङ्कुशासिपद्माद्यैर् युक्तं चान्यैर् वरायुधैः ।
मूर्त्यन्तराणां मूर्तीनां षोडशानाम् अतः शृणु
मुख्यहस्ते चतुर्णां तु पाञ्चजन्यं निराकृतिम् ।
सर्वदेहं हि सञ्चिन्त्य गदाचक्रे द्विजोत्तम
हस्तद्वयेन चाक्रान्तौ साकारं च विभोर् मुखम् ।
पिबन्तम् इव मृत्पात्रे ? स्मर्तव्यं तत्परायणैः
अमूर्तमन्त्रसंस्थानम् इदानीम् अवधारय ।
तम् इच्छया च स्मर्तव्यं शोभालीलावशाद् अपि
नानादेशजनस्थित्या आसृष्टेः संस्थितं यथा ।
आमूर्तेः सहमूर्तानां संधारणम् अथोच्यते
पश्चिमाभ्यां भुजाभ्यां तु यस्य यद्विहितं द्वयम् ।
मूर्धदेशात् समाक्रान्तं निरीक्षन्तं विभोर् मुखम्
आज्ञाप्रतीक्षकं चैव हस्ते तं(?तद्)व्यजनादिकम् ।
कक्षान्तर् गतहस्तं वा अथ विस्मयमुद्रया
युक्तं सम्पुटसंज्ञाख्यं मुद्रया वाब्जसंभव ।
चतुर्वदनपादा वै धान(?ध्यान)रूपं तु संस्थितिः
सर्वेषां विहिता विप्र प्रयोजनवशेन तु ।
साधकेच्छावशाच्चैव तथा कालवशात् तु वै
प्रार्थिनश्चोपविंष्टास्तु भोगशय्यागतास्त्वथ ।
चक्राम्बुरूहपीठस्था हृहि धामत्रयान्वितम्
द्वादशाक्षरपूर्वैस्तु वाचकैः प्रागुदीरितैः ।
सामान्यैर् द्विजमन्त्रैर् वा षड्भिःषाड्गुण्यलक्षणैः
योर्ऽचयेत् भक्तिपूर्वं तु स्वशक्त्या विभवेन वा ।
स मुक्तदोष अभ्येति तत् तत् पदम् अनामयम्
व्यक्तं क्षेत्रवशे यस्मिन् स्वयं बाहये ऽवतारितम् ।
सिद्धेर् विशेषनाम्ना च तत्र सिध्यन्ति साधकाः
स्वमन्त्रजपिनो भक्ता नित्यशुद्धाः क्रियापराः ।
अथ मूर्त्यन्तराणां च देवानां कमलो द्भव
ध्वजाद्यं य च्च संकेतं तन्मे निगदतः शृणु ।
त्रयं वदामि देवीयं केशवाद्यं प्रकीर्तितम्
भूषितं प्रपताकेन महद् गरूडकेतुना ।
महता तालवृक्षेण लाङ्गलीयेन पौष्कर
गोविन्दाद्यं त्रयं यद्वै विज्ञेयम् उपशोभितम् ।
ध्वजेन मकराख्येन प्रद्युम्नं येन च द्विज
त्रिविक्रमाद्यं त्रितयं नित्यम् एव विभूषितम् ।
कुरङ्गलाछनेनैव अनिरूद्धेन लाञ्छितम्
त्रयं दामोदरान्तं च हृषीकेशादिकम् हि यत् ।
विश्वेश्वरस्य च विभोर् इच्छारूपधरस्य च
विहिताः सर्व एवैते रूपैश्वर्येण वै सह ।
वराहनारसिंहाद्यैर् देवैस्त्रिभुवनेश्वरैः
प्रादुर्भावान्तरोपेतैः[देवैः] सर्वगुणोज्वलैः ।
यथोचितैश्चातुरात्म्यैः केशवाद्यैस्ततो ऽब्जज
हंसमत्स्यहयैः कूर्मसिंहसूकरसंज्ञकैः ।
यथोक्तलक्षणैर् ब्रह्मन् शक्तितः प्रतिपत्तिजैः
वृत्तित्वेन जगत्यस्मिन् अर्चनाध्यानकर्मणि ।
यतीनां मुक्तसङ्गानां सिद्धानां क्षेत्रवासिनाम्
एवं यथोक्तवदनैर् नृशरीरैर् महाभुजैः ।
नृवराहनृसिंहाख्यैर् नृवाजिवदनाभिधैः
अनुगृहधिया व्याप्तं भूभागम् अमलेक्षण ।
तथा वामननाथेन खर्वमूतिधरेण च
स्नातकब्रह्मचारी च लाञ्छनैर् भूषितेन च ।
तस्य रूपान्तरेणैव सुखानां सुखदेन च
त्रिविक्रमाख्यसंज्ञेन त्रैलोक्याक्रान्तमूर्तिना ।
रामसंज्ञेन विभुना ज्वलत् परशुपाणिना
भारावतरणं येन पृथिव्यां बहुशः कृतम् ।
एतैर् अन्यैर् द्विजश्रेष्ठ वक्ष्यमाणसमन्वितैः
सबाहयाभ्यंतरं व्याप्तं ब्रह्माण्डनिचयं हि यत् ।
प्रादुर्मावान्तरैः सार्धं प्रादुर्भावैर् द्विजाखिलैः
अप्ययैः प्रभवाख्यैस्तु गौणमुख्यैः सुरेश्वरैः ।
स्वभावम् अजहच्छश्वद् आकारान्तरम् आकृतेः
यत् तत्त्वम् अंशसंभूतं प्रादुर्भावान्तरं तु तत् ।
प्रादुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावगणं परम्
शृणु मे गदतः सम्यक् यैर् व्याप्तम् अखिलं जगत् ।
रामो ऽपरः क्षत्रजन्मा भ्रात्रा(?तृ)भेदैः स्त्रिभिः सह
निहन्ता राक्षसानां यो मनुष्यो ऽहम् इति स्मरन् ।
कृतकृत्यस्तु यो वेत्ता स्वभावं दिव्यम् उत्तमम्
अपरः सीरपाणिर् वै रामः कृष्णात्मना सह ।
शिशुभावं समाश्रित्य यो महद्दिव्यकर्मकृत्
काल्किश्च विष्णुर् भगवान् नष्टधर्मावतारकृत् ।
उर्व्यां म्लेंछगणं हत्वा विद्धि तम् यत् कलौ युगे
धर्मात्मा भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावं च शाश्वतम् ।
प्रादुर्भूतं हि वै यस्मान्नराद्यं कृष्णपश्चिमम्
सपञ्चकालषट्कर्मम (?स्व) स्वधर्मैः समन्वितम् ।
जपध्यानसमोपेतम् एवं यः पाति सर्वदा
चतुर्मूर्तिमयं विप्र नरो नारायणो हरिः ।
कृष्णसंज्ञश्च भगवान् प्रादुर्भावोत्तरम् विभोः
प्रकाशितं चतुर्धा ते अतो ऽन्यम् अवधारय ।
विश्वरूपः स भगवान बहुविग्रहलक्षणम्
तत्रैकम् अन्तराख्यं हि कृष्णनाथस्य पौष्कर ।
मानुष्यत्वे ऽवतीर्णस्य त्रयम् आद्यम् अनश्वरम्
सहस्रवदनः श्रीमान् सहस्राङ्घ्रिकरस्तथा ।
मूर्तामूर्तं च यो धत्ते गोत्रेष्वमरसंग्रहम्
जलारविन्दनाभश्च प्रादुर्भावेश्वरो महान् ।
प्रभवाप्ययकृद्योगैर् बहुभेदैरूपासितैः
मधुकैटभमाथी च प्रादुर्भावेश्वरस्य च ।
प्रादुर्भावान्तरं विद्धि पद्मनाभस्य तद्विभोः
मन्दरोत्पातकृद्देव वस्त्वत्वमृताहरण स्तथा ।
सुधाकलशधृक् चैव वनिताकृतिविग्रहः
भूयो रूपान्तरं तस्य राहोश्चिच्छेद मस्तकम् ।
एवं चतुर्धा भगवानेष एव महामते
प्रादुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावोत्तमोत्तमम् ।
समस्तसौभाग्यनिधिर् लक्ष्मीनाथः परः प्रभुः
न द्वितीयः प्रसन्नात्मा नृणां भोगापवर्गदः ।
लक्ष्मीरूपान्तरैर् युक्तः चतुर्भिर् गरूडासनः
पुनः तदासनं चान्यद् अदष्टभेदैःश्रियान्वितः ।
देवादीनां मनोवृत्तिपूरको भोगपूर्वकम्
भोगवान् कालनेमिघ्नः पक्षीन्द्रवरवाहनः ।
सहस्रारकरःश्रीमान् श्रीवत्सांङ्कितलक्षणः
कालवैश्वानरः शालिनाथ (ः) पाथोनिवासिनः ? ।
आधारशक्तिज्ञंस्य आ (?अ) मूर्तस्य च वै विभोः
अभिमानतनुर्यो वै नानाभेदैश्च वर्तते ।
गजेन्द्रग्राहमोक्षी च संसाराद्रसलक्षणात्
ज्ञानोपदेष्टा भगवान् कपिलाक्षस्त्वधोक्षजः ।
विद्यामूर्तिश्चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा वै लोकपूजितः
तमंशभूतं वै सम्यक् विश्वव्यञ्जनलक्षणम् ।
युगावसाने संहारं यः करोति च सर्वदा
शङ्कराख्यो महारूद्रः प्रादुर्भावान्तरं हि तत् ।
देवस्यानलशालेर् वै सर्वाधः संस्थितस्य च
लोकेश्वरः शान्ततनुर्बौध्दं यस्मापरं विदुः ।
निर्य (?य) न्ता बुद्धिधर्माणां हिंसादोषस्य दूषकः
अग्नीषोमात्मसंज्ञस्य देवस्य परमात्मनः ।
सूर्याचन्द्रमसौ विद्धि साकारौ लोचनेश्वरौ
तद्वक्त्रं दैवतं चान्यद्धुतभुक् परमेश्वरः ।
मन्त्रपूतं सदादाय हुतमाज्यपुरस्सरम्
ब्रह्माण्डभुवनं सर्वं सन्तर्पयति सर्वदा ।
विश्वेशप्राणशक्तेर् वै वाय्वाख्यम् अधिदैवतम्
जगत्सन्धारकं चैव नानास्कन्धात्मना तु वै ।
एते भगवदाकारास्तिष्ठन्त्यस्मिजगत्त्रये
नानावेशस्वरूपैश्च नानासंस्थानलक्षणैः ।
नानाकार्यवशेनैव नानाकारवशेन तु
एवं कृतकशब्दाद्यैर् भगवांस्तत्क्षणेन च ।
आराध्याकृतितुल्येन तज्जपध्यानसेविनाम्
यथाभिमतरूपेण गुणषट्कान्वितेन च ।
ज्ञस्वभावेन नित्येन स्वरूपेणामलात्मना
विश्वमापूरितं सर्वं सर्वानुग्रहकाम्यया ।
सर्वत्र यास्ति सर्वेषां यथोक्तानां महामते
वासुदेवादिमूर्तीनां वैश्वरूप्यम् अनश्वरम् ।
योगैश्वर्यप्रभावेन अच्युतेच्छावशादपि
ज्ञात्वैवम् अब्जसंभूत न कार्यो हृदि विस्मयः ।
स्फुटे[श्वभ्रस्व]रूपेण नानानामान्वितेन वै
दृष्टो(?ष्टे)भगवदाकारे स्वयं व्यक्तादिकेन च ।
क्षितिमध्ये ऽवतीर्णे च पूर्वोद्दिष्टेन वर्त्मना
तीर्थोद्देशेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु विविधेषु च ।
गिरिशृङ्गेषु रम्येषु तन्मध्येषु गुहासु च
वनेषूपवनाढयेषु पातालतलभूमिषु ।
लोकोन्तरेषूर्ध्वगेषु देवैर् गन्धर्वसत्तमैः
नास्तिका भिन्नमर्यादा मोहमायामलान्विताः ।
विकल्पदोषैराविष्टाः भ्रान्तबुद्धिजडीकृताः
चरणाम्बुजनालं तु परामृश्यन्ति ये ऽधमा ।
मज्जन्ति नरके घोरे पितृभिःसहिताश्चिरात्
सदायतनदेवानां मूलं ये चान्विषन्ति वै ।
मूर्ध्नश्छेदो भवेत्तेषां भावोपहतचेतसाम्
धृतिशक्तिमयं मूलं देवानामपि दुर्दृशम् ।
तत्कथं लक्ष्यते मूढैर्यन्मूर्तद्रव्यतां गतम्
मानमेयैःस्वतन्त्रं च यथा तत्परम[द्भु]तम ।
यैरेतन्मध्यषट्कं तु क्षेत्रेशाङ्घ्रिकजैस्स्थितैः(?तम्)
गुणैर्दिव्ययगुणोपेतैरूर्जितैः प्राकृतैर्गुणैः ।
स्वयमेवं जयन्नाथैर् अवतीर्य च या स्थितिः
गृहीता सुस्थिरा चैव सुसिद्धैश्चापि कल्पिता ।
दोषैसदिग्विभागाद्यैर् अन्यदात्वेन यान्ति च
नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि ।
उत्तरोत्तरता चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते
दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह ।
पौरूषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते
स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानामपि क्षितौ ।
अतःसंसारभीतैश्च भक्तैःसर्वेश्वरस्य च
गम्यैश्च तेर्ऽचनीयाश्च कालं वै जीवितावाधि ।
नित्यं तूपासितव्याश्च तत्रस्थैराश्रमान्वितैः
प्राप्ताधिकारैर् दीक्षान्तसमयज्ञादिकैर्नरैः ।
यदैव कृतदीक्षाणाम् अधिकारसमन्वितम्
अच्युताराधनार्थं तु निःश्रेयसपदाप्तये ।
तदैव प्रतिषिद्धं च देवतान्तरपूजनम्
परमेतद्धि समयम् अप्रमेयरतात्मनाम् ।
सा प्रसिद्धा तु वै व्यक्ताद् आकारात् परमेश्वरात्
व्यूहाद् वा विभवाख्याच्च ऋते नान्यत् पुरोदितात् ।
समर्चनीयम् आकारं न बुधैर्वसुधागतम्
क्वचिद्भगवदंशैस्तु प्रादुर्भावैर् अधिष्ठिताः ।
दृश्यन्ते पार्थिवा लिङ्गाः श्रूयन्ते च द्विजोत्तम
यद्यप्येवं महाबुद्धे वैष्णवानां तथापि हि ।
विरुद्धत्वाद् अनर्च्यास्ते नोपाधिर् वैष्णवी हि सा
स्वयंमुवापि ये केचित् सुरसिद्धावतारिताः ।
स्कन्दरुद्रमहेन्द्राद्याः प्रतिषिद्धास्तु तेर्ऽचने
अन्तर्यामी च सर्वेषां देवानां पुरुषोत्तमः ।
यद्यप्यव्यक्तरूपे च व्यक्तौ सिद्धिःस्वका स्वका
भावभक्तिवशाद् विप्र स्वक्रि (की) याधिगमादपि ।
ज्ञात्वैवं भक्तिसांकर्यं न कुर्यादेवमेव हि
वर्जनीयं प्रयत्नेन य इच्छेद् उत्तमां गतिम् ।
विप्रा एकायनाख्या ये ते भक्तास्तत्त्वतो ऽच्युते
एकान्तिनःसुतत्त्वस्था देहान्तान्नान्यान्ययाजिनः ।
कर्तव्यत्वेन ये विष्णुं संयजन्ति फलं विना
प्राप्नुवन्ति च देहान्ते वासुदेवत्वम् अब्जज ।
व्यामिश्रयाजिनश्चान्ये भक्ताभासाः तु ते स्मृताः
परिज्ञेयाः तु ते विप्रा नानामार्गगणार्चनात् ।
तस्मात् संसिद्धदेहस्तु दीक्षाख्येन तु कर्मणा
यावज्जपाधिकारं तु नारायणपरो भवेत् ।
जपहोमक्रियासक्तः समास्ते स्तुतितत्परः
देहान्ते वैष्णवं लोकं प्राप्नुयात् पुनरेव हि ।
जन्म चासाद्य चोत्कृष्टम् आबाल्याद् द्विजसत्तम
भगवत्कर्मनिष्णातः तत्परस्तन्मयो भवेत् ।
नाभिसन्धाय च फलम् आपत्कालगतो ऽपि वै
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नाप्नुयादिह पौष्कर ।
पौष्कर उचाच ---
भगवन् भूतभव्येश क्षेत्रैः क्षेत्रवरैस्सह ।
पारम्येन च यैर्व्याप्तं क्षित्यन्तं तत्त्वसंग्रहम्
वासुदेवाख्यसद्ब्रह्मतत्वाद् आरभ्य वै क्रमात् ।
वक्तुमर्हसि मे शश्वत् सर्वानुग्रहकाम्यया
श्रीभगवानुवाच ---
षाड्गुण्यदेहसंज्ञेन स्वस्थेन चतुरात्मना ।
स्वर्गान्तं स्वपदा व्याप्तम् अधिदेवात्मना द्विज
या वै सर्वेश्वरी शक्तिर् ईश्वराख्या विशामनी ।
ज्ञानादिभेदभिन्नेन आद्येन चतुरात्मना
व्याप्ता चाव्यक्तलिङ्गेन भारूपेण महात्मना ।
या परा प्रकृतिर्दैवी सत्वैकगुणलक्षणा
पूर्णा शक्तिसमूहेन वैभवीयेन पद्मज ।
सह मूर्त्यन्तरेणैव प्रादुर्भावान्तरस्तथा
प्रादुर्भावमयैर्बीजैः समूहे चतुरात्मना ।
जीवक्षेत्रज्ञकात्मनामधेयम् अनश्वरम्
वर्तते वै समासाद्य नित्यं सैवेश्वरेच्छया ।
त्रैगुण्यसाम्यम् आधारम् अव्यक्ताख्यं च शाश्वतम्
तत्रस्थम् अभिमानाख्यरूपेण परमेश्वर म् ।
स्फुटम् अव्यक्तभेदं च चातुरात्म्यं जगत्प्रभुम्
द्विभुजं पुरूषाकारयुक्तम् आदित्यसन्निभैः (?भम्) ।
ध्वजैर् आभरणैश्चिह्नैःशङ्खचक्रादिसंज्ञितैः
अव्यक्ते बुद्धितत्त्वे च स्थितं व्यक्ततरं विभुम् ।
चतुर्मूर्तिं चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं चतुर्गतिम्
लाञ्छनैर् ध्वजपर्यन्तैर् व्यक्तैर्युक्तमनश्वरैः ।
अहङ्कारं समाश्रित्य अव्यक्तं कमलोद्भव
स्थिता मूर्त्यन्तराःसर्वे केशवाद्यास्तु वै स्मृताः ।
हंसाद्याःषण्मयोक्ता ये यथासंसिद्धिलक्षणाः
मनस्तत्त्वं समासाद्य सम्यक् ज्ञानगुणान्विताः ।
बुद्धीन्द्रियगुणं विप्र षडेते पुनरन्यथा
पौरूषं देहमासाद्य संस्थिताः परमेश्वराः ।
कल्किनिष्ठा षड्भुजाश्च वामनाद्या द्विजेश्वराः
कर्मेन्द्रियसमूहं तु तिष्ठन्त्याश्रित्य सर्वदा ।
धर्माद्या विश्वरूपान्ता ये च सर्वगुणैर्युताः
तन्मात्रापञ्चकं खाद्यं समाश्रित्य च संस्थिताः ।
आकाशाद्यं समूहं यद्भूतानामब्जसंभव
संस्थिता वै समाश्रित्य प्रागुक्ता विबुधोत्तमाः ।
उक्तशेषैर् महाबुद्धे प्रादुर्भावान्तरैः सह
उपरागं यथासाद्य लोकत्रयसमन्वितम् ।
एकदेशं समायाति तीर्थसंङ्गं कुरूक्षितौ
अनुग्रहधिया चैव परया कृपया द्विज ।
अन्तकाले तु बुद्धानां देवैर्व्याप्तम् अनुस्मरन्
अध्यक्षो दैवतं क्ष्मान्तं विग्रहं तत्त्वसंग्रहम् ।
वाच्यवाचकयुक्तास्तु ते ऽपि यान्ति परां गतिम्
यस्माद्वै भगवच्छक्त्या त्वनुकम्पाख्यया द्विज ।
आविश्य बान्धवैःस्निग्धं जन्तोः सङ्गतिसिद्धये
तत्तस्यानेन विधिना आपादयति वै शुभम् ।
तीर्थे वायतने क्षेत्रे विसंज्ञस्य महामते
पौष्कर उवाच ---
क्षेत्रैः क्षैत्रेश्वरोपेतैर् भूतानाम् इह यत्प्रभो ।
अनुग्रहार्थम् आक्रान्तं तमादिशतु साम्प्रतम्
श्रीभगवानुवाच ---
कर्मभूमौ मनुष्याणां भव्याः क्षेत्राः तथा हि ये ।
अगम्याः त्वपि तेषां ये सुरसिद्धगणं विना
साम्प्रतं मे च ते शश्वदेकाग्रम् अवधारय ।
आर्यावर्ते तु भूभागे पृथिव्यां पुण्यसंज्ञके
मध्यदेशसमोपेते चतुर्दिक्परिनिष्ठिते ।
सामुद्रजललेखायां तत्पर्यन्ते महान्तरे
आसृष्टेरवतीर्णा येः स्वाधिष्ठानैःसहाखिलाः ।
आदिदेवादयो देवा व्यक्तिविग्रहलक्षणाः
यत्र यत्र च भूभागे यो यस्सार्वेश्वरं वपुः ।
यस्माद्यस्मात्तु वै तस्माद् आसृष्टेरेत्य संस्थिताः
क्षेत्रशेनान्विताश्चैव तीर्थेशेन तथैव हि ।
यस्माद्देवालयोदेशात् ध्मातस्य जलजस्य च
भवेच्छब्दात्तवेधश्च तावत् क्षेत्रं तदुच्यते ।
दिव्याद्यायतनादीनाम् अन्तरं यदनश्वरम्
क्रोशाधिकसमं न्यूनं मानेनानेन येन तु ।
अन्तर्वेदी च सा ज्ञेया नारायणरतात्मनाम्
यजने श्राद्धकरणे दाने वोत्क्रमणेर्ऽचने ।
जपध्याने तपोयज्ञे अग्निसन्तर्पणेन(?ऽपि) च
स्थितं यदेकदेशे तु दीपालोको द्विजोत्तम ।
आभासयति भूभागं परतस्तद्वदेव हि
स्वक्षेत्रं क्षेत्रनाथं च समासाद्य च वर्तते ।
ऐहिकामुष्मिकी चैव सिद्धिर् भवति देहिनाम्
तत्र तावच्चतुर्मूर्तेर् मूर्त्यन्तरगणस्य च ।
सन्निवेशं पृथिव्यां वै साम्प्रतं त्ववधारय
पुष्करं क्षेत्रमाश्रित्य पुण्डरीकाक्षसंज्ञया ।
वासुदेवस्तु भगवान्नित्यसन्निहितःस्थितः
एवं क्षेत्रवरैः सर्वमेत्य विश्वेश्वरःस्वयम् ।
चतुर्मूर्तिद्विजाद्यं वै आसृष्टेःसंस्थितिं क्रतौ
चतुर्णां मूर्तिभेदं यद् द्विषट्कपरिसंख्यया ।
क्षेत्रैः तीर्थान्वितैस्तेषां संस्थानम् अवधारय
केशवः क्लेशहा लोके वै (?द्वै) रूप्येण क्षितौ स्थितः ।
अभिव्यक्तेन रूपेण गोविन्दः पुरूषोत्तमः
भूभागपदमाश्रित्य संस्थितो नगसाहृये
स्थाने वृन्दावनाख्ये ऽपि द्विधैव कमलोद्भव ।
विष्णुर्लो[काघ] हे विप्र स्थितो विष्णुपदेन च
मन्दराख्यगिरिं चैव आसाद्य मधुसूदनः ।
भूतानाम् अनुकम्पार्थम् अवतीर्य च संस्थितः
यामुनं जलमाश्रित्य देवदेवस्त्रिविक्रमः ।
स्थितः कमलसंभूत नृणां च सुगतिप्रदः
मूर्त्यन्तरं वामनाख्यं सहयाद्रौ कमलोद्भव ।
स्वतत्त्वादेत्य विश्रान्तं भविनां शोकशान्तये
नर्मदाख्यं हि चाक्रम्य जलं पापक्षयङ्करम् ।
श्रीधरः संस्थितो देवः कौण्डले च श्रिया सह
हृषीकेशस्तु भगवान् संस्थितो ऽप्यात्मना भुवि ।
धराधरे ध्वजाख्ये तु क्षेत्रे कुब्जाम्रके ऽब्जज
पद्मनाभस्तु माध्येशस्त्ववतीर्य च संस्थितः ।
दाक्षिणां दिशम् आश्रित्य समीपे जलधिक्षितौ
गिरौ रेवतके विप्र स्वतत्त्वादेत्य वर्तते ।
दामोदरस्तु भगवान् हितार्थं भावितात्मनाम्
एभिर् मूर्त्यन्तरैः सार्धं मूर्तिभिः विश्वमन्दिरम् ।
समासाद्य द्विजश्रेष्ठ अतो ऽन्येषां च संस्थितिम्
निबोधतु महाबुद्धे सावधानेन चेतसा ।
सिद्धामरार्चितं विद्धि श्वेतद्वीपे तु हंसराट्
मत्स्यात्मा भगवानप्सु अश्वात्मा बडबामुखे ।
रसातले तु कूर्मात्मा विन्ध्यारण्ये तु पौष्कर
विज्ञातव्यो मृगेन्द्रात्मा पापहा सर्वदेहिनाम् ।
सौकरीयेन रूपेण क्षेत्रे तत्संज्ञके तु वै
गाङ्गे शुभजले कूले सुरसिद्धनिषेविते ।
हेमोत्तमाङ्गदृग्देवो हेमशैलमहान्तरे
नौबन्धनगिरावेव मीनवक्त्रः स्थितः प्रभुः ।
कृष्णाश्वे ऽश्वशिरो देवो क्षितिक्षेत्रे क्षमार्चिते
लवणोदधिपर्यन्ते भूभागे सिद्धसेविते ।
कूर्मवक्त्रश्च भगवान् संस्थितः शङ्खचक्रधृक्
नृहरिः कृतशौचे तु उज्जयिन्याम् अपि द्विज ।
विशाखमूलसंज्ञे तु स्थाने त्वेवं स्थितस्त्रिधा
कोकामुखे वराहस्तु वाराहे तु नगोत्तमे ।
कन्दमाले विवै(?चे)तस्ते कुलकुक्षौ हिमाचले
वामनं खर्वमूर्तिं च वैश्वरूप्येण संस्थितम् ? ।
मध्यदेशे तु गङ्गायाः कुरूक्षेत्रे तु पौष्कर
यामुनं कुलमासाद्य प्रादुर्भावान्तरं महत् ।
स्थितं त्रिविक्रमाख्यं यस्त्रैलोक्याक्रान्ताविग्रहः
नगोत्तमे महेन्द्राख्ये परश्वथकरो द्विज ।
रामसंज्ञश्च भगवान् संस्थितः क्षत्रियान्तकः
धराधरे चित्रकूटे रक्षःक्षयकरो महान् ।
संस्थितश्चापरो रामः पद्मपत्रायतेक्षणः
रामो ऽन्यःसीरपाणिर् वै यामुनं भ्रामयञ्जलम् ।
संस्थितो मानुषीयेषु भूभागेषु शुभेषु च
सामुद्रे ऽपि ततो द्वीपे द्वारकाख्ये ऽमरार्चिते ।
वर्तते भगवान् कृष्णः सर्वात्मा परमेश्वरः
कल्की विष्णुश्च भगवान् स्तूयमानो द्विजैः स्थितः ।
समासाद्य विपाशां च नदीं नियतमानसः
धर्ममूर्तिर् महात्मा वै धर्मारण्ये सुरार्चिते ।
अनुग्रहपरस्त्वास्ते लोकानां लोकपूजितः
नरसंज्ञं जगन्नाथं सिद्धैः संपूजितेषु च ।
भूभागेषु च रम्येषु नित्यसन्निहितः स्थितः
गिरौ गोवर्धनाख्ये तु देवः सर्वेश्वरो हरिः ।
संस्थितः पूजिते स्थाने गवां निष्क्रमणेषु च
सालिग्रामे च भगवान् राजेन्द्राख्ये वने द्विज ।
तथैव वसुधांशेन स्थितो देवव्रताभिधे
कृष्णो ऽपरश्चतुर्मूर्तिर् अवतीर्य धरातले ।
स्थितःपिण्डारके विप्र मोचयन्दुष्कृताज्जनान्
श्वेतद्वीपे कुरूक्षेत्रे हिमवन्ताचले ऽब्जज ।
वेदिकायामपि नरे विश्वरूपःस्थितः प्रभुः
क्षीरोदधौ पद्मनाभःशेषाहिशयनोपरि ।
स्थितो नाभ्यब्जसंभूतो यस्माच्चैव पितामहः
चतुर्धा रूपमाश्रित्य विश्वे ऽस्मिन् सैव वर्तते ? ।
हिताय सर्वलोकानां यथावद् अवधारय
आसाद्य शयनं ब्रह्मन् पातालतलसंस्थितः ।
[रूप]मादाय चाग्नेयं यो ऽन्ते संहरते जगत्
वटमूलं समाश्रित्य प्रयागे सुरपूजिते ।
जगदेकार्णवं कृत्वा दिव्यम् आसाद्य पादपम्
सन्तिष्ठते स भगवांस्तस्मिंस्तीरे क्षितौ द्विज ।
न्यग्रोधशायिनं चैव ध्योयेद्दिव्यगतिप्रदम्
हिमाचलैकदेशे तु तुङ्गे वै भृगुसंज्ञके ।
मधुकैटभमाथी च संस्थितः सो ऽवनीतले
क्षीरोदकक्षितिक्षेत्रे सुरासुरनिषेविते ।
मन्द्रराद्रिकरो देवो वर्तते देवपूजितः
तत्रैवामृतजिद्देवः संस्थितः सिद्धसेवितः ।
कान्तारूपधरश्चैव सुधाकलशधृक् तथा
सिद्धानां च मुनीनां च देवानां मृत्युजित् स्थितः ।
द्विधा कर्ता गणोपेतं देवं गरूडवाहनम्
सालवृक्षभुजोद्देशे सालिग्रामे स्थितो विभुः ।
त्रिकूटगिरिपृष्ठे तु गम्ये गगनचारिणाम्
गजोद्धृतिच्छलेनैव अप्रमेयाख्यया स्थितः ।
श्वेतद्वीपपतिर् देव अवतीर्य च संस्थितः
गंगासमुद्रसंयोगे क्षित्युदेशे मनोरमे ।
यज्ञभुग् भगवान् देवो नैमिशे सिद्धपूजिते
सैन्धवारण्यम् आश्रित्य अनन्तो भगवांस्स्थितः ।
शार्ङ्गपाणिस्तु देवेशो दण्डकारण्यसंज्ञके
रक्षोगणकुलं चैव संस्थितः तज्जयैषिणाम् ।
उत्पलावर्तके देशे शौरिसंज्ञो ऽच्युतःस च
क्षितौ समुद्रसिन्ध्वोरब्धेः सङ्गमे सिद्धसेविते ।
ज्ञानोपदेष्टा भगवान् संस्थितो दुःखशान्तये
आसाद्य सूकरक्षेत्रं देवो गरूडवाहनः ।
संस्थितो गरूडारूढः पारिजातकराङ्कितः
सिद्धैः सुरगणैः सार्धं गगने चापि पौष्कर ।
देवदेवेशनाम्नाथ हस्तिपर्वतमस्तके
एकदेशं समासाद्य सर्वस्य वरदः स्थितः ।
माल्योदपाणिर् वैकुष्ठो मगधायां महामते
ओड्डीन्ये पुण्यभूभागे संस्थितः पुरूषोत्तमः ।
अचिन्त्यात्माथ भगवान् पर्वते गन्धमादने
शिपिविष्टाख्यया देवः शिपिविष्टव्रते स्थितः ।
प्राक्समुद्रापयाने तु भूभागे शुभलक्षणे
कापिलं मूर्तिम् आसाद्य वासुदेवः स्थित प्रभुः ।
अवतीर्य स्वतत्त्वाच्च ब्रह्मसंज्ञः प्रजापतिः
मणिबन्धं समासाद्य नित्यं सन्निहितः स्थितः ।
मगधामण्डले विप्र महाबोधधराश्रितः
संस्थितो लोकनाथात्मा देवदेवो जनार्दनः ।
देवदक्षिणगाक्ष्णोर् वै यो ऽभिमानतनुर् द्विजः
सूर्यसंज्ञस्तु भगवान् हेमशैलोपरि स्थितः ।
अच्युतो वामनेत्रे तु यो ऽभिमानतनुर् विभुः
भगवान् सोमसंज्ञः तु सोमतीर्थाश्रमे ऽपि च ।
अग्निस्वरूपमजितं संस्थितं बडबानले
वस्वात्मा गगने विप्र भासते त्वसुरान्तकृत् ।
विष्णुनाम्ना पुनर् देवः त्वनेकायुधमण्डितः
जयाख्ययोज्जयिन्यां वै स्थितः पापजये नृणाम् ।
काश्मीरमण्डले पुण्ये क्षेत्रे चक्रधराभिधे
चक्रपाणिस्तु भगवान् भक्तानां मोक्षदः स्थितः ।
सुरोत्तमाभिधानश्च गदापाणिस्तु पौष्कर
सदा सन्निहितं विद्धि गङ्गाद्वारे सुरैः सह ।
चतुर्भुजश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्गतिः
स्थितः पिण्डारके देवो विष्वक्सेनः सनातनः ।
शुभम् आसाद्य भूभागं प्राग्ज्योतिषपुरे तथा
देवं विश्वेश्वराख्यं च स्थितमेत्य स्वगोचरात् ।
सातत्रनाभिधक्षेत्रे सिद्धविद्याधरान्विते
स्वामिसंज्ञो जगन्नाथः स्थितो मन्दाकिनीतटे ।
भल्लातके महायोगे ध्यायिनाम् अपवर्गदः
रसातले नृसिंहाख्ये देविकाया स्ततटाश्रिते ।
रिपुक्षयाख्यया विप्र देवः सर्वेश्वरः स्थितः
शङ्कराख्ये तु भूभागे सर्वदेवनिषेविते ।
ज्ञानमूर्तिर् जगन्नाथः संस्थितःशुभकृन्नृणाम्
पृथिव्यां तु पितृक्षेत्रे मोचयन्तानृणत्रयात् ।
जनार्दनाख्यया ब्रह्मन् विश्वात्मा भगवान् स्थितः
एते ऽवताराः कथिता लेशतः कमलोद्भव ।
एभिः क्षितितलं व्याप्तं पौनःपुन्येन च स्वयम्
संसारिणां जनानां तु अनुग्रहधियाब्जज ।
सङ्कीर्तनम् अगम्यानां त्रिसन्ध्यं नित्यम् आचरेत्
मतिं चक्रे(? कुर्याच्च) गम्यानां सेवने दर्शने ऽपि च ।
म्लेच्छानां तेषु देशेषु क्षितौ क्षेत्रादयो हि ये
साङ्कर्यपरिहारेण द्रष्टव्यास्ते सदैव हि ।
ऋषिभिः सामरैः सिद्धैः स्वाश्रमेषु महत्सु च
जलाशयेषु पुण्येषु पृथिव्यां विविधेषु च ।
सर्वे भगवादाकारा विभवव्यूहलक्षणाः
उ (?मु) क्ता गताश्च ये चान्ये समुत्प्रेक्ष्य धियास्वयम् ।
प्रतिष्ठिताश्च विधिवत् समन्त्राः सत्यविक्रमाः
स्थित्या नानाप्रकारा ये भूतभव्यादिकाख्यया ।
सौम्याग्नेयोभयाख्येन सन्निवेशवशेन वै
लीलारूचिमयेनैव चित्तसौख्यप्रदेन च ।
भुजाद्यायुधसन्धानकेतुभेदेन वै सह
अलंकृतश्च भूभागो मनुजैस्त्वेवमेव हि ।
भक्तैर् अनुग्रहीतैश्च सिद्धाद्यैश्च यथोदितम्
आदिदेवादयश्चैते तत्त्वेशाः समुदीरिताः ।
परस्मिन् भगवत्तत्वे तत्त्वभेदेन व्यवस्थिताः
सूर्यस्य रश्मयो यद्वद्वह्नेर्चिर्गणं यथा ।
जलधेरूर्मयो यद्वत् तद्वदेवाब्जसंभव
चित्सामान्यानि(न्नि)त्यशुद्धा व्यापकाः परमेश्वराः ।
तत्त्वसत्तां समाश्रित्य ज्ञानाद्यैः समलंकृताः
अणिमाद्यष्टकोपेताः संस्थिताः स्वात्मना तु वै ।
अध्वावनिषु सर्वासु नित्यं कुर्वन्ति सन्निधिम्
मुक्तये सर्वभूतानां विशेषेण तु वै भुवि ।
आविश्वप्रभवात् कालादारभ्य प्रलयावधि
क्षेत्रेषु तीर्थतीरेषु शब्दब्रह्मयात्मना ।
सामान्येनापि मन्त्रेण तद्विवर्तेन भात्मना
ततो व्यक्तेतरं रूपम् आश्रयन्ति च पार्थिवम् ।
हितार्थं सर्वलोकानाम् अवतीर्णम् अनश्वरम्
जगत्यायतनाख्यायाम् अत्र सिध्यन्ति योगिनः ।
कालान्तरेण व्यक्तीनां मज्जनं जायते यदि
सन्निधिं शक्तिभावेन नित्यं कुर्वन्ति तत्र च ।
योगेश्वरामराः सिद्धाः स्मृत्वाकारं तदात्मकम्
शैलमुद्दारूधातूत्थां व्यक्तिं संस्थापयन्ति च ।
यत्रानुवेधं कुरूर्(?व)ते मन्त्रशक्तिधरा स्तु ये
येनाच्युतीयनाम्ना वै यद्यत्स्वानान्तरं स्मृतम् ।
सन्निधिस्थस्य वै रूपं शब्दमूर्तिधरस्य च
भिन्नात्मनां स्वयंव्यक्तिरूपेष्वव्यक्तकेषु च ।
सन्निरूद्धेषु मन्त्रेषु इच्छावृत्तिगतेषु च
आकाराः संन्निवेशाच्च पारमेश्वरम् अन्यथा ।
अन्यथा वै जगत्यस्मिन् ख्याताख्यातं च शाश्वतम्
एवम् आयतनानां च नित्यत्वं संप्रकाशितम् ।
अनादित्वम् असंख्यं च महत्त्वम् अपि पौष्कर
जाता ये मां प्रसिद्धिर् वै सति व्यक्तिवशाद् द्विज ।
विना व्यक्तिस्वरूपेण शब्देनाप्यक्षयात्मना
व्द्यात्मनापि हि चान्यत्र शब्दव्याक्तिमयात्मना ।
अन्ये मुनिवरा विप्र दृष्ट्वा स्थानं मनोरमम्
निर्देषं सलिलं शुद्धं पादपौषधिसंकुलम् ।
स्थितिं कृत्वा स्थिरां तत्र कर्मणा मनसा ततः
सुलक्षणं तु पाषाणं दृष्ट्वा चान्यत्र वाहृतम् ।
विश्वकर्मकुलोद्भूतं समाज्ञाप्य तु शिल्पिनम्
उपले ऽस्मिज्जगद्योनेर्विष्णोः सर्वेश्वरस्य च ।
पादारविन्दमुद्रां च सम्पाद्य च मनोहराम्
एवम् अन्ये तु मुनयः स्वस्थानेषु महामते ।
शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वा ये हरिलाञ्छनाः
निवेशं तत्र कृत्वा वै भक्तिपूतेन कर्मणा ।
अपरे तु द्विजश्रेष्ठा भक्तिबृंहितमानसाः
कुर्वन्ति सन्निवेशं च भक्तानां हितकाम्यया ।
पूवोक्तेषु च देशेषु सिद्धाद्यै रचितेषु च
मुद्रितेषु सहस्रारपूर्वमुद्रागणेषु च ।
पाषाणैर्वा महाबुद्धेरासृष्टेः पूजनेषु च
कृत्वा संस्काररूपं तु न्यासं यत्रोचितं हि यत् ।
कुर्वन्ति विधिपूर्वं तु नित्यं त्रैकाल्यम् अर्चनम्
ऋक्सामपूर्वैः सन्मन्त्रैर्द्विषट्कार्णसमन्वितैः ।
भगवत्पदसिध्यर्थं शिष्यादीनां शुभाप्तये
एवं पुष्करसंभूत ग्रामाश्च विषयाखिलाः ।
नगराःसपुरा राज्ञां प्रख्याता ये क्षितौ शुभाः
ऋषिभिर् मनुजैःशुद्धैः स्वयं सर्वेश्वरेण तु ।
भक्तानां अनुकम्पार्थं नीताः पुण्यपदात्मताम्
विभवव्यूहभेदेन स्थिता चानुग्रहेच्छया ।
तस्कराद्युपघाते तु अन्तर्भावगते द्विज
पूर्वमन्त्रादयो मन्त्राः तत्र ये प्राङ्निरोधिताः ।
बिम्बम् उज्झित्य तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मविवराम्बरे
संस्कारं न कृतं यावत् पूर्वं तत् स्थावरोदितम् ।
वर्धते च महादोषो दिनार्धं दिनम् अन्यथा
तद्देशजानां सर्वेषां साधकानां नृपस्य च ।
द्विजेन्द्राद्यैर् अतस्माद् वणिग्भिर्वा कुटुग्बिभिः
देशिकैर् नरनाथेन कार्यं च भयनारानम् ।
सर्वेषां पापशमने कृतमन्त्रगणं हि यत्
प्रातिमं विग्रहं शश्वत्सर्वेषां श्रेयसे तु वै ।
निर्जनायतनानां तु धर्मार्थं यः समाचरेत्
दोषोपशमनं तस्य सर्वदुःखक्षयो भवेत् ।
भविनाम् आप्तपूर्णानां महामोहक्षय च
ब्रह्मण्यधिपतित्वेन आकारं चाच्युतं हि यत् ।
सविशेषैः समोपेतं विभूत्यंशैः समन्वितम्
प्रजापतिः तम् आसाद्य संक्रान्तं बुद्धिदर्पणे ।
तेन कर्णपथं नीतं शिल्पिनः स्वात्मजस्य च
संपन्नस्य च होमाद्यैर् देशिकैः संस्कृतस्य च ।
संक्रामन् ह्यचिरात्तत्र गौणम् आकारमैश्वरम्
सह विन्यासकाले तु वाचकेन महात्मना ।
एवमेवम् अनादित्वं द्रव्यजास्वाकृतीषु च
संसिद्धभूतिदृष्टिर् वै तुल्यकालं तु भूतले ।
विश्ववद्विस्मृतिं नैति शिल्पिबुद्धिसमाश्रितम्
स हि यच्छति भक्तानां कृत्वाकारं सुलक्षणम् ।
यस्य चाभिमतस्तादृक् भावभक्तिवशात् तु वै
दृष्टा स्वयंव्यक्तिमतो भुवि बिम्बं तु वै बुधः ।
ब्रह्मरुद्रैकसूर्याख्यम् आच्युतं विद्धि तन्महत्
यद् उक्तं व्यूहभेदस्थं मूर्तिभेदैः समन्वितम् ।
तथैव हि समाराध्यं बुध्या कमललोचन
आराधने समाधौ वा उपविष्टास्तु चोत्थिताः ।
संस्थिताःस्थानकैश्चान्ये तमो(?पो)मूर्तिष्वनुष्ठितैः
धारयत्यद्भूतं चैव लाच्छनद्वयम् इच्छया ।
द्वयं करद्वयेनैव लम्बमानचतुष्टयात्
शङ्खचक्रगदापद्मपूर्वाद्यायुधसंग्रहात् ।
यथोद्दिष्टक्रमेणेव लोकेशादिषु वै पुरा
ज्यादयश्चेच्छया (वा) चान्ये करैस्तिर्यक् प्रसारितैः ।
सूचयन्त्यतिभक्तानाम् उद्भुजत्वेन संपदम्
मन्दभक्तिभराणां तु तिर्यक् संस्थानसंस्थितैः ।
महदात्मपदं दिव्यं यद् [अन्तस्थं हि संपदात्]
येषामन्तरिता भक्तिर्नॄणां व्याभिश्रयाजिनाम् ।
प्राप्तिस्त्रिविष्टपे तेषां भुजवृन्दादयो मुखात्
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मन् यद्यप्यहं सदा ।
उपदेक्ष्यामि युक्त्या वै मद्भक्ता यान्ति संपदम्
अपरैर् अष्टभेदस्थैर् वर्णैर् वा ब्राह्मणादिकैः ।
प्रस्थापिताश्च विधिवत् प्रतिमा या नृपोत्तमैः
प्रतिबिम्बमयीं व्यक्तिं स्वयमेवाच्युतेन वा ।
जीर्णदोषं विना चैव चालनं यद् अशान्तिकम्
क्षतम् उत्पातपूर्वैस्तु दोषैस्तु नृपनाशकृत् ।
तदस्तमितमन्त्राणां भूयः संस्थापने कृते
उदयं जायते शश्वच्छान्तये किन्तु पौष्कर ।
देशिकेन्द्रैर् यथाध्याताः सूर्येन्द्वनलसंनिभाः
प्रविशन्ति च मन्त्रेशाः प्रणवध्वनिसाधिताः ।
कर्षयन्ति विभूतिं स्वां किञ्चित्कालान्तरेण तु
कृता वै ध्वस्तदोषाश्च निर्विध्नं निर्मलाः पुनः ।
निवेशिताः सुसिद्धाद्यैस्तीर्थैः क्षेत्रवनेषु च
निवारयन्ति ये मोहाद् विभवव्यूहमूर्तिषु ।
संस्थानमानम् आकारं दोषं कालान्तरे स्थितम्
ते चान्तकाले मज्जन्ति घोरे तमसि दुःसहे ।
स्वल्पवित्तैर् अतः तस्माद् अल्पबोधसमन्वितैः
वर्जनीयं विनानेन देवं श्रेयो ऽभिवाञ्छितैः ।
स्वयम् एव जगन्नाथस्त्ववतीर्य यथास्थितः
गृहीतःसुस्थिरस्त्वेवम् असिद्धैश्चापि कल्पितः ।
दोषैः सदिग्विभङ्गाद्यैर् अन्यथात्वं न याति च
नित्यसन्निधिमाहात्म्यात् कालं कल्पक्षयावधि ।
उत्तरोत्तरतां चैव जगत्यस्मिन् हि वर्तते
भूत्या कान्त्या च कीर्त्या च क्रियया चाप्रमेयया ।
दुष्टोपशान्तिदा शक्त्या सिद्धिदा या च वै सह
पौरुषायतनानां च सिद्धाख्यानां महामते ।
स्वयमेवावतीर्णानां तत्त्वेशानाम् इह क्षितौ
एवं क्षेत्रेश्वराणां तु सक्षेत्राणां मयाब्जज ।
प्रकाशितं रहस्यं च मुक्तये भविनां मया
फलार्थिनां च भविनां क्षेत्रे क्षेत्रेशसेविनाम् ।
यथाभिमतसंप्राप्तिम् इहैवायान्त्यनश्वरीम्
अथ भूमितले जाता प्रलयाख्ये महान्ति ते ।
क्षेत्रे क्षेत्रेश्वराणां तु रहस्यम् अवधारय
ज्ञानाद्यैः साणिमाद्यैस्तु अव्यक्तैः क्ष्मावसानिकैः ।
तत्त्वबीजैर् उपादेयैर् ब्रह्मसत्तासमन्वितैः
सहावतीर्य वा सृष्टेः प्राग्व्यक्तिं यान्ति वै ततः ।
स्वयमेवार्थभावेन सर्वानुग्रहकाम्यया
क्ष्मामण्डलोपसंहारकालं क्षेत्रधरैः सह ।
स्थितिम् ईश्वरतत्त्वे तु कुर्वन्ति च तदिच्छया
सविश्वव्यक्तिसमये प्राग्व्यक्तिं प्रवदन्ति च ।
जातिजन्मतथादेशदुःखैर् देहोत्थितैः सह
आधिव्याधिप्रपूर्वैस्तु मानसैर् दुःसहैस्तथा ।
इत्येवमादिभिर्देषैर् मुच्यते [त्वापृते] कथम्
सम्यग्ज्ञानं विजानन्तो (?न्तं) क्षेत्रीयानुग्रहेण वा ।
आविष्कृता भवेद् भक्तिस्तीव्रभक्ताद्यनुग्रहात्
जायते च मतिर्नॄणाम् अन्ते क्षेत्रे द्विजाच्युते ।
नेच्छन्ति सविकल्पासु अभक्ता नास्तिकोत्तमाः
विवेकः पुरुषादीनाम् आयातं च (?तश्च) फलाद्विभोः ।
पुरुषार्थपरित्यागं न कार्यं बोधितेन वै
जीवनं च जगत्यस्मिन् विप्रकर्मसमन्वितम् ।
ईश्वरस्तन्निरासे तु शक्तो बहुविधैर् मखैः
तदस्तित्वं गुरुमुखात् तत्संवेदनसंयुतम् ।
श्रद्दधानाश्च भक्ताश्च लभन्ते च नरोत्तमाः
ज्ञातव्यम् आत्मनात्मानं ततः सर्वज्ञम् ईश्वरम् ।
अभिमानम् अनाद्यं यत् प्राकृतं सत्वजं त्वथ
अस्मितालक्षणं घोरं सर्वदावाञ्छितप्रदम् ।
विज्ञेयम् आत्मनात्मानं तावद् यावन्निबोधितम्
बीजानां हि यथाकालं व्या(?व्यु)प्तानां फलम् अल्पदा(?दम्) ।
एवं व्यापाना(?दा)नाच्च क्षेत्रेष्वायतनेषु च
मूल पाठ: Pauṣkarasaṃhitā 27-43 · Edition: Prabhakar Pandurang Apte: Pauṣkarasaṃhitā : dvitīyo bhāgaḥ, Tirupati 2006 (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 120) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0