पराशरधर्मसंहिता · अध्याय 9

गवां संरक्षणार्थाय न दुष्येद् रोधबन्धयोः ।
तद् वधं तु न तं विद्यात् कामाकामकृतं तथा ॥

दण्डाद् ऊर्ध्वं यद् अन्येन प्रहाराद् यदि पातयेत् ।
प्रायश्चित्तं तदा प्रोक्तं द्विगुणं गोवधे चरेत् ॥

रोधबन्धनयोक्त्राणि घातश् चेति चतुर्विधम् ।
एकपादं चरेद् रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ॥

योक्त्रेषु पादहीनं स्याच् चरेत् सर्वं निपातने ।
गोवाटे वा गृहे वापि दुर्गे वाप्य् असमस्थले ॥

नदीष्व् अथ समुद्रेषु त्व् अन्येषु न नदीमुखे ।
दग्धदेशे मृता गावः स्तम्भनाद् रोध उच्यते ॥

योक्त्रदामकदोरैश् च कण्ठाभरणभूषणैः ।
गृहे वापि वने वापि बद्धा स्याद् गौर् मृता यदि ॥

तद् एव बन्धनं विद्यात् कामाकामकृतं च यत् ।
हले वा शकटे पङ्क्तौ पृष्ठे वा पीडितो नरैः ॥

गोपतिर् मृत्युम् आप्नोति योक्त्रो भवति तद्वधः ।
मत्तः प्रमत्त उन्मत्तश् चेतनो वाप्य् अचेतनः ॥

कामाकामकृतक्रोधो दण्डैर् हन्याद् अथोपलैः ।
प्रहृता वा मृता वापि तद् धि हेतुर् निपातने ॥

अङ्गुष्ठमात्रस्थूलस् तु बाहुमात्रः प्रमाणतः ।
आद्रस् तु सपलाशश् च दण्ड इत्य् अभिधीयते ॥

मूर्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहितः स तु ।
उत्थितस् तु यदा गच्छेत् पञ्च सप्त दशैव वा ॥

ग्रासं वा यदि गृह्णीयात् तोयं वापि पिबेद् यदि ।
पूर्वं व्याध्युपसृष्टश् चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

पिण्डस्थे पादम् एकं तु द्वौ पादौ गर्भसंमिते ।
पादोनं व्रतम् उद्दिष्टं हत्वा गर्भम् अचेतनम् ॥

पादे ऽङ्गरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणो ऽपि च ।
त्रिपादे तु शिखा वर्जं सशिखं तु निपातने ॥

पादे वस्त्रयुगं चैव द्विपादे कांस्यभाजनम् ।
त्रिपादे गोवृषं दद्याच् चतुर्थे गोद्वयं स्मृतम् ॥

निष्पन्नसर्वगात्रस् तु दृश्यते वा सचेतनः ।
अङ्गप्रत्यङ्गसंपूर्णो द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥

पाषाणेनाथ दण्डेन गावो येनाभिघातिताः ।
शृङ्गभङ्गे चरेत् पादं द्वौ पादौ नेत्रघातने ॥

लाङ्गूले पादकृच्छ्रं तु द्वौ पादाव् अस्थिभञ्जने ।
त्रिपादं चैव कर्णे तु चरेत् सर्वं निपातने ॥

शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च कटिभङ्गे तथैव च ।
यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्त्तं न विद्यते ॥

व्रणभङ्गे च कर्तव्यः स्नेहाभ्यङ्गस् तु पाणिना ।
यवसश् चोपहर्तव्यो यावद् दृढबलो भवेत् ॥

यावत् संपूर्णसर्वाङ्गस् तावत् तं पोषयेन् नरः ।
गोरूपं ब्राह्मणस्याग्रे नमस्कृत्वा विसर्जयेत् ॥

यद्य् असंपूर्णसर्गाङ्गो हीनदेहो भवेत् तदा ।
गोघातकस्य तस्यार्थं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥

काष्ठलोष्टकपाषाणैः शस्त्रेणैवोद्धतो बलात् ।
व्यापादयति यो गां तु तस्य शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥

चरेत् सांतपनं काष्ठे प्राजापत्यं तु लोष्टके ।
तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे सस्त्रे चैवातिकृच्छ्रकम् ॥

पञ्च संतपने गावः प्राजापत्ये तथा त्रयः ।
तप्तकृच्छ्रे भवन्त्य् अष्टाव् अतिकृच्छ्रे त्रयोदश ॥

प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात् तत् प्रतिरूपकम् ।
तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्याद् इत्य् अब्रवीन् मनुः ॥

अन्यत्राङ्कनलक्ष्मभ्यां वाहने मोचने तथा ।
सायं संगोपनार्थं च न दुष्येद् रोधबन्धयोः ॥

अतिदाहे ऽतिवाहे च नासिकाभेदने तथा ।
नदीपर्वतसंचारे प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥

अतिदाहे चरेत् पादं द्वौ पादौ वाहने चरेत् ।
नासिक्ये पदहीनं तु चरेत् सर्वं निपातने ॥

दहानात् तु विपद्यते अनड्वान् योक्त्रयन्त्रितः ।
उक्तं पराशरेणैव ह्य् एकपादं यथाविधि ॥

रोधनं बन्धनं चैव भारः प्रहरणं तथा ।
दुर्गप्रेरणयोक्त्रं च निमित्तानि वधस्य षट् ॥

बन्धपाशसुगुप्ताङ्गो म्रियते यदि गोपशुः ।
भवने तस्य पापी स्यात् प्रायश्चित्तार्धम् अर्हति ॥

न नारिकेलैर् न च शाणवालैः न वापि मौञ्जैर् न च वल्कशृङ्खलैः ।
एतैस् तु गावो न निबन्धनीया बद्ध्वापि तिष्ठेत् परशुं गृहीत्वा ॥

कुशैः काशैश् च बध्नीयाद् गोपशुं दक्षिणामुखम् ।
पाशलग्नाग्निदग्धासु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

यदि तत्र भवेत् काष्ठं प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ।
जपित्वा पावनीं देवीं मुच्यते तत्र किल्बिषात् ॥

प्रेरयन् कूपवापीषु वृक्षच्छेदेषु पातयन् ।
गवाशनेषु विक्रीणंस् ततः प्राप्नोति गोवधम् ॥

आराधितस् तु यः कश्चिद् भिन्नकक्षो यदा भवेत् ।
श्रवणं हृदयं भिन्नं मग्नो वा कूपसंकटे ॥

कूपाद् उत्क्रमणे चैव भग्नो वा ग्रीवपादयोः ।
स एव म्रियते तत्र त्रीन् पादांस् तु समाचरेत् ॥

कूपखाटे तटाबन्धे नदीबन्धे प्रपासु च ।
पानीयेषु विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

कूपखाते तटाखाते दीर्घखाते तथैव च ।
अन्येषु धर्मखातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

वेश्मद्वारे निवासेषु यो नरः खातम् इच्छति ।
स्वकार्यगृहखतेषु प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥

निशि बन्धनिरुद्धेषु सर्पव्याघ्रहतेषु च ।
अग्निविद्युद्विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

ग्रामघाते शरौघेण वेश्मभङ्गान् निपातने ।
अतिवृष्टिहतानां च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

संग्रामे प्रहतानां च ये दग्धा वेश्मकेषु च ।
दावाग्निग्रामघातेषु प्रायश्चित्तं न विद्याते ॥

यन्त्रिता गौश् चिकित्सार्थं मूढगर्भविमोचने ।
यत्ने कृते विपद्येत प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥

व्यापन्नानां बहूनां च बन्धने रोधने ऽपि वा ।
भिषङ्मिथ्योपचारे च प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥

गोवृषाणां विपत्तौ च यावन्तः प्रेक्षका जनाः ।
अनिवारयतां तेषां सर्वेषां पातकं भवेत् ॥

एको हतो यैर् बहुभिः समेतैर् न ज्ञायते यस्य हतो ऽभिघातात् ।
दिव्येन तेषाम् उपलभ्य हन्ता निवर्तनीयो नृपसंनियुक्तैः ॥

एका चेद् बहुभिः काचिद् दैवाद् व्यापादिता यदि ।
पादं पादं तु हत्यायाश् चरेयुस् ते पृथक् पृथक् ॥

हते तु रुधिरं दृश्यं व्याधिग्रस्तः कृशो भवेत् ।
लाला भवति दष्टेषु एवम् अन्वेषणं भवेत् ॥

ग्रासार्थं चोदितो वापि अध्वानं नैव गच्छति ।
मनुना चैवम् एकेन सर्वशास्त्राणि जानता ॥

प्रायश्चित्तं तु तेनोक्तं गोघ्नश् चान्द्रायणं चरेत् ।
केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतम् आचरेत् ॥

द्विगुणे व्रत आदिष्टे द्विगुणा दक्षिणा भवेत् ।
राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥

अकृत्वा वपनं तस्य प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ।
सर्वान् केशान् समुद्धृत्य च्छेदयेद् अङ्गुलद्वयम् ॥

एवं नारीकुमारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम् ।
न स्त्रियाः केशवपनं न दूरे शयनाशनम् ॥

न च गोष्ठे वसेद् रात्रौ न दिवा गा अनुव्रजेत् ।
नदीषु संगमे चैव अरण्येषु विशेषतः ॥

न स्त्रीणाम् अजिनं वासो व्रतम् एव समाचरेत् ।
त्रिसंध्यं स्नानम् इत्य् उक्तं सुराणाम् अर्चनं तथा ॥

बन्धुमध्ये व्रतं तासां कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् ।
गृहेषु सततं तिष्ठेच् छुचिर् नियमम् आचरेत् ॥

इह यो गोवधं कृत्वा प्रच्छादयितुम् इच्छति ।
स याति नरकं घोरं कालसूत्रम् असंशयम् ॥

विमुक्तो नरकात् तस्मान् मर्त्यलोके प्रजायते ।
क्लीबो दुःखी च कुष्ठी च सप्त जन्मानि वै नरः ॥

तस्मात् प्रकाशयेत् पापं स्वधर्मं सततं चरेत् ।
स्त्रीबालभृत्यगोविप्रेष्व् अतिकोपं विवर्जयेत् ॥