પરાશરધર્મસંહિતા · અધ્યાય 9

ગવાં સંરક્ષણાર્થાય ન દુષ્યેદ્ રોધબન્ધયોઃ ।
તદ્ વધં તુ ન તં વિદ્યાત્ કામાકામકૃતં તથા ॥

દણ્ડાદ્ ઊર્ધ્વં યદ્ અન્યેન પ્રહારાદ્ યદિ પાતયેત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તદા પ્રોક્તં દ્વિગુણં ગોવધે ચરેત્ ॥

રોધબન્ધનયોક્ત્રાણિ ઘાતશ્ ચેતિ ચતુર્વિધમ્ ।
એકપાદં ચરેદ્ રોધે દ્વૌ પાદૌ બન્ધને ચરેત્ ॥

યોક્ત્રેષુ પાદહીનં સ્યાચ્ ચરેત્ સર્વં નિપાતને ।
ગોવાટે વા ગૃહે વાપિ દુર્ગે વાપ્ય્ અસમસ્થલે ॥

નદીષ્વ્ અથ સમુદ્રેષુ ત્વ્ અન્યેષુ ન નદીમુખે ।
દગ્ધદેશે મૃતા ગાવઃ સ્તમ્ભનાદ્ રોધ ઉચ્યતે ॥

યોક્ત્રદામકદોરૈશ્ ચ કણ્ઠાભરણભૂષણૈઃ ।
ગૃહે વાપિ વને વાપિ બદ્ધા સ્યાદ્ ગૌર્ મૃતા યદિ ॥

તદ્ એવ બન્ધનં વિદ્યાત્ કામાકામકૃતં ચ યત્ ।
હલે વા શકટે પઙ્ક્તૌ પૃષ્ઠે વા પીડિતો નરૈઃ ॥

ગોપતિર્ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ યોક્ત્રો ભવતિ તદ્વધઃ ।
મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તશ્ ચેતનો વાપ્ય્ અચેતનઃ ॥

કામાકામકૃતક્રોધો દણ્ડૈર્ હન્યાદ્ અથોપલૈઃ ।
પ્રહૃતા વા મૃતા વાપિ તદ્ ધિ હેતુર્ નિપાતને ॥

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્થૂલસ્ તુ બાહુમાત્રઃ પ્રમાણતઃ ।
આદ્રસ્ તુ સપલાશશ્ ચ દણ્ડ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

મૂર્છિતઃ પતિતો વાપિ દણ્ડેનાભિહિતઃ સ તુ ।
ઉત્થિતસ્ તુ યદા ગચ્છેત્ પઞ્ચ સપ્ત દશૈવ વા ॥

ગ્રાસં વા યદિ ગૃહ્ણીયાત્ તોયં વાપિ પિબેદ્ યદિ ।
પૂર્વં વ્યાધ્યુપસૃષ્ટશ્ ચેત્ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

પિણ્ડસ્થે પાદમ્ એકં તુ દ્વૌ પાદૌ ગર્ભસંમિતે ।
પાદોનં વ્રતમ્ ઉદ્દિષ્ટં હત્વા ગર્ભમ્ અચેતનમ્ ॥

પાદે ઽઙ્ગરોમવપનં દ્વિપાદે શ્મશ્રુણો ઽપિ ચ ।
ત્રિપાદે તુ શિખા વર્જં સશિખં તુ નિપાતને ॥

પાદે વસ્ત્રયુગં ચૈવ દ્વિપાદે કાંસ્યભાજનમ્ ।
ત્રિપાદે ગોવૃષં દદ્યાચ્ ચતુર્થે ગોદ્વયં સ્મૃતમ્ ॥

નિષ્પન્નસર્વગાત્રસ્ તુ દૃશ્યતે વા સચેતનઃ ।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંપૂર્ણો દ્વિગુણં ગોવ્રતં ચરેત્ ॥

પાષાણેનાથ દણ્ડેન ગાવો યેનાભિઘાતિતાઃ ।
શૃઙ્ગભઙ્ગે ચરેત્ પાદં દ્વૌ પાદૌ નેત્રઘાતને ॥

લાઙ્ગૂલે પાદકૃચ્છ્રં તુ દ્વૌ પાદાવ્ અસ્થિભઞ્જને ।
ત્રિપાદં ચૈવ કર્ણે તુ ચરેત્ સર્વં નિપાતને ॥

શૃઙ્ગભઙ્ગે ઽસ્થિભઙ્ગે ચ કટિભઙ્ગે તથૈવ ચ ।
યદિ જીવતિ ષણ્માસાન્ પ્રાયશ્ચિત્ત્તં ન વિદ્યતે ॥

વ્રણભઙ્ગે ચ કર્તવ્યઃ સ્નેહાભ્યઙ્ગસ્ તુ પાણિના ।
યવસશ્ ચોપહર્તવ્યો યાવદ્ દૃઢબલો ભવેત્ ॥

યાવત્ સંપૂર્ણસર્વાઙ્ગસ્ તાવત્ તં પોષયેન્ નરઃ ।
ગોરૂપં બ્રાહ્મણસ્યાગ્રે નમસ્કૃત્વા વિસર્જયેત્ ॥

યદ્ય્ અસંપૂર્ણસર્ગાઙ્ગો હીનદેહો ભવેત્ તદા ।
ગોઘાતકસ્ય તસ્યાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ॥

કાષ્ઠલોષ્ટકપાષાણૈઃ શસ્ત્રેણૈવોદ્ધતો બલાત્ ।
વ્યાપાદયતિ યો ગાં તુ તસ્ય શુદ્ધિં વિનિર્દિશેત્ ॥

ચરેત્ સાંતપનં કાષ્ઠે પ્રાજાપત્યં તુ લોષ્ટકે ।
તપ્તકૃચ્છ્રં તુ પાષાણે સસ્ત્રે ચૈવાતિકૃચ્છ્રકમ્ ॥

પઞ્ચ સંતપને ગાવઃ પ્રાજાપત્યે તથા ત્રયઃ ।
તપ્તકૃચ્છ્રે ભવન્ત્ય્ અષ્ટાવ્ અતિકૃચ્છ્રે ત્રયોદશ ॥

પ્રમાપણે પ્રાણભૃતાં દદ્યાત્ તત્ પ્રતિરૂપકમ્ ।
તસ્યાનુરૂપં મૂલ્યં વા દદ્યાદ્ ઇત્ય્ અબ્રવીન્ મનુઃ ॥

અન્યત્રાઙ્કનલક્ષ્મભ્યાં વાહને મોચને તથા ।
સાયં સંગોપનાર્થં ચ ન દુષ્યેદ્ રોધબન્ધયોઃ ॥

અતિદાહે ઽતિવાહે ચ નાસિકાભેદને તથા ।
નદીપર્વતસંચારે પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ॥

અતિદાહે ચરેત્ પાદં દ્વૌ પાદૌ વાહને ચરેત્ ।
નાસિક્યે પદહીનં તુ ચરેત્ સર્વં નિપાતને ॥

દહાનાત્ તુ વિપદ્યતે અનડ્વાન્ યોક્ત્રયન્ત્રિતઃ ।
ઉક્તં પરાશરેણૈવ હ્ય્ એકપાદં યથાવિધિ ॥

રોધનં બન્ધનં ચૈવ ભારઃ પ્રહરણં તથા ।
દુર્ગપ્રેરણયોક્ત્રં ચ નિમિત્તાનિ વધસ્ય ષટ્ ॥

બન્ધપાશસુગુપ્તાઙ્ગો મ્રિયતે યદિ ગોપશુઃ ।
ભવને તસ્ય પાપી સ્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તાર્ધમ્ અર્હતિ ॥

ન નારિકેલૈર્ ન ચ શાણવાલૈઃ ન વાપિ મૌઞ્જૈર્ ન ચ વલ્કશૃઙ્ખલૈઃ ।
એતૈસ્ તુ ગાવો ન નિબન્ધનીયા બદ્ધ્વાપિ તિષ્ઠેત્ પરશું ગૃહીત્વા ॥

કુશૈઃ કાશૈશ્ ચ બધ્નીયાદ્ ગોપશું દક્ષિણામુખમ્ ।
પાશલગ્નાગ્નિદગ્ધાસુ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

યદિ તત્ર ભવેત્ કાષ્ઠં પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ।
જપિત્વા પાવનીં દેવીં મુચ્યતે તત્ર કિલ્બિષાત્ ॥

પ્રેરયન્ કૂપવાપીષુ વૃક્ષચ્છેદેષુ પાતયન્ ।
ગવાશનેષુ વિક્રીણંસ્ તતઃ પ્રાપ્નોતિ ગોવધમ્ ॥

આરાધિતસ્ તુ યઃ કશ્ચિદ્ ભિન્નકક્ષો યદા ભવેત્ ।
શ્રવણં હૃદયં ભિન્નં મગ્નો વા કૂપસંકટે ॥

કૂપાદ્ ઉત્ક્રમણે ચૈવ ભગ્નો વા ગ્રીવપાદયોઃ ।
સ એવ મ્રિયતે તત્ર ત્રીન્ પાદાંસ્ તુ સમાચરેત્ ॥

કૂપખાટે તટાબન્ધે નદીબન્ધે પ્રપાસુ ચ ।
પાનીયેષુ વિપન્નાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

કૂપખાતે તટાખાતે દીર્ઘખાતે તથૈવ ચ ।
અન્યેષુ ધર્મખાતેષુ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

વેશ્મદ્વારે નિવાસેષુ યો નરઃ ખાતમ્ ઇચ્છતિ ।
સ્વકાર્યગૃહખતેષુ પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ॥

નિશિ બન્ધનિરુદ્ધેષુ સર્પવ્યાઘ્રહતેષુ ચ ।
અગ્નિવિદ્યુદ્વિપન્નાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

ગ્રામઘાતે શરૌઘેણ વેશ્મભઙ્ગાન્ નિપાતને ।
અતિવૃષ્ટિહતાનાં ચ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

સંગ્રામે પ્રહતાનાં ચ યે દગ્ધા વેશ્મકેષુ ચ ।
દાવાગ્નિગ્રામઘાતેષુ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યાતે ॥

યન્ત્રિતા ગૌશ્ ચિકિત્સાર્થં મૂઢગર્ભવિમોચને ।
યત્ને કૃતે વિપદ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

વ્યાપન્નાનાં બહૂનાં ચ બન્ધને રોધને ઽપિ વા ।
ભિષઙ્મિથ્યોપચારે ચ પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ॥

ગોવૃષાણાં વિપત્તૌ ચ યાવન્તઃ પ્રેક્ષકા જનાઃ ।
અનિવારયતાં તેષાં સર્વેષાં પાતકં ભવેત્ ॥

એકો હતો યૈર્ બહુભિઃ સમેતૈર્ ન જ્ઞાયતે યસ્ય હતો ઽભિઘાતાત્ ।
દિવ્યેન તેષામ્ ઉપલભ્ય હન્તા નિવર્તનીયો નૃપસંનિયુક્તૈઃ ॥

એકા ચેદ્ બહુભિઃ કાચિદ્ દૈવાદ્ વ્યાપાદિતા યદિ ।
પાદં પાદં તુ હત્યાયાશ્ ચરેયુસ્ તે પૃથક્ પૃથક્ ॥

હતે તુ રુધિરં દૃશ્યં વ્યાધિગ્રસ્તઃ કૃશો ભવેત્ ।
લાલા ભવતિ દષ્ટેષુ એવમ્ અન્વેષણં ભવેત્ ॥

ગ્રાસાર્થં ચોદિતો વાપિ અધ્વાનં નૈવ ગચ્છતિ ।
મનુના ચૈવમ્ એકેન સર્વશાસ્ત્રાણિ જાનતા ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તેનોક્તં ગોઘ્નશ્ ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
કેશાનાં રક્ષણાર્થાય દ્વિગુણં વ્રતમ્ આચરેત્ ॥

દ્વિગુણે વ્રત આદિષ્ટે દ્વિગુણા દક્ષિણા ભવેત્ ।
રાજા વા રાજપુત્રો વા બ્રાહ્મણો વા બહુશ્રુતઃ ॥

અકૃત્વા વપનં તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ।
સર્વાન્ કેશાન્ સમુદ્ધૃત્ય ચ્છેદયેદ્ અઙ્ગુલદ્વયમ્ ॥

એવં નારીકુમારીણાં શિરસો મુણ્ડનં સ્મૃતમ્ ।
ન સ્ત્રિયાઃ કેશવપનં ન દૂરે શયનાશનમ્ ॥

ન ચ ગોષ્ઠે વસેદ્ રાત્રૌ ન દિવા ગા અનુવ્રજેત્ ।
નદીષુ સંગમે ચૈવ અરણ્યેષુ વિશેષતઃ ॥

ન સ્ત્રીણામ્ અજિનં વાસો વ્રતમ્ એવ સમાચરેત્ ।
ત્રિસંધ્યં સ્નાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સુરાણામ્ અર્ચનં તથા ॥

બન્ધુમધ્યે વ્રતં તાસાં કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકમ્ ।
ગૃહેષુ સતતં તિષ્ઠેચ્ છુચિર્ નિયમમ્ આચરેત્ ॥

ઇહ યો ગોવધં કૃત્વા પ્રચ્છાદયિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ યાતિ નરકં ઘોરં કાલસૂત્રમ્ અસંશયમ્ ॥

વિમુક્તો નરકાત્ તસ્માન્ મર્ત્યલોકે પ્રજાયતે ।
ક્લીબો દુઃખી ચ કુષ્ઠી ચ સપ્ત જન્માનિ વૈ નરઃ ॥

તસ્માત્ પ્રકાશયેત્ પાપં સ્વધર્મં સતતં ચરેત્ ।
સ્ત્રીબાલભૃત્યગોવિપ્રેષ્વ્ અતિકોપં વિવર્જયેત્ ॥