पराशरधर्मसंहिता · अध्याय 6

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्राणिहत्यासु निष्कृतिम् ।
पराशरेन पूर्वोक्ता मन्वर्थे ऽपि च विस्तृताम् ॥

क्रौञ्चसारसहंसांश् च चक्रवाकं च कुक्कुटम् ।
जालपादं च शरभम् अहोरात्रेण शुध्यति ॥

बलाकाटिट्टिभौ वापि शुकपारावताव् अपि ।
अहिनक्रविघाती च शुध्यते नक्तभोजनात् ॥

वृककाककपोतानां शारितित्तिरिघातकः ।
अन्तर्जल उभे संध्ये प्राणायामेन शुध्यति ॥

गृध्रश्येनशशादानाम् उलूकस्य च घातकः ।
अपक्वाशी दिनं तिष्ठेत् त्रिकालं मारुताशनः ॥

वल्गुणीटिट्टिभानां च कोकिलाखञ्जरीटके ।
लाविकारक्तपक्षेषु शुध्यते नक्तभोजनात् ॥

कारण्डवचकोराणां पिङ्गलाकुररस्य च ।
भारद्वाजादिकं हत्वा शिवं पूज्य विशुध्यति ॥

भेरुण्डचाषभासांश् च पारावतकपिञ्जलौ ।
पक्षिणां चैव सर्वेषाम् अहोरात्रम् अभोजनम् ॥

हत्वा मूषकमार्जार सर्पाजगरडुण्डुभान् ।
कृसरं भोजयेद् विप्रान् लोहदण्डश् च दक्षिणा ॥

शिशुमारं तथा गोधां हत्वा कूर्मं च शल्यकम् ।
वृन्ताकफलभक्षी चाप्य् अहोरात्रेण शुध्यति ॥

वृकजम्बूकऋक्षाणां तरक्षुश्वानघातकः ।
तिलप्रस्थं द्विजे दद्याद् वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥

गजस्य च तुरङ्गस्य महिषोष्ट्रनिपातने ।
प्रायश्चित्तम् अहोरात्रं त्रिसंध्यम् अवगाहनम् ॥

कुरङ्गं वानरं सिंहं चित्रं व्याघ्रं तु घातयन् ।
शुध्यते स त्रिरात्रेण विप्राणां तर्पणेन च ॥

मृगरोहिद्वराहाणाम् अवेर् बस्तस्य घातकः ।
अफालकृष्टम् अश्नीयाद् अहोरात्रम् उपोष्य सः ॥

एवं चतुष्पदानां च सर्वेषां वनचारिणाम् ।
अहोरात्रोषितस् तिष्ठेज् जपेद् वै जातवेदसम् ॥

शिल्पिनं कारुकं शूद्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत् ।
प्राजापत्यद्वयं कृत्वा वृषैकादशदक्षिणा ॥

वैश्यं वा क्षत्रियं वापि निर्दोषं यो ऽभिघातयेत् ।
सो ऽपि कृच्छ्रद्वयं कुर्याद् गोविंशद् दक्षिणां ददेत् ॥

वैश्यं शूद्रं क्रियासक्तं विकर्मस्थं द्विजोत्तमम् ।
हत्वा चान्द्रायणं तस्य त्रिंशद् गोश् चैव दक्षिणाम् ॥

चण्डालं हतवान् कश्चिद् ब्राह्मणे यदि कंचन ।
प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं गोद्वयं दक्षिणां ददत् ॥

क्षत्रियेणापि वैश्येन शूद्रेणैवेतरेण वा ।
चण्डालस्य वधे प्राप्ते कृच्छ्रार्धेन विशुध्यति ॥

चोरौ श्वपाकचण्डालौ विप्रेणाभिहतौ यदि ।
अहोरात्रोषितः स्नात्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

श्वपाकं वापि चण्डालं विप्रः संभाषते यदि ।
दिव्जसंभाषणं कुर्यात् सावित्रीं तु सकृज् जपेत् ॥

चण्डालैः सह सुप्तं तु त्रिरात्रम् उपवासयेत् ।
चण्डालैकपथं गत्वा गायत्रीस्मरणाच् छुचिः ॥

चण्डालदर्शने सद्य आदित्यम् अवलोकयेत् ।
चण्डालस्पर्शने चैव सचैलं स्नानम् आचरेत् ॥

चण्डालखातवापीषु पीत्वा सलिलम् अग्रजः ।
अज्ञानाच् चैकभक्तेन त्व् अहोरात्रेण शुध्यति ॥

चण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कूपगतं जलम् ।
गोमूत्रयावकाहारस् त्रिरात्राच् छुद्धिम् आप्नुयात् ॥

चण्डालघटसंस्थं तु यत् तोयं पिबति द्विजः ।
तत्क्षणात् क्षिपते यस् तु प्राजापत्यं समाचरेत् ॥

यदि न क्षिपते तोयं शरीरे यस्य जीर्यति ।
प्राजापत्यं न दातव्यं कृच्छ्रं सांतपनं चरेत् ॥

चरेत् सांतपनं विप्रः प्राजापत्यम् अनन्तरः ।
तदर्धं तु चरेद् वैश्यः पादं शूद्रस् तद् आचरेत् ॥

भाण्डस्थम् अन्त्यजानां तु जलं दधि पयः पिबेत् ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् चैव प्रमादतः ॥

ब्रह्मकूर्चोपवासेन द्विजातीनां तु निष्कृतिः ।
शूद्रस्य चोपवासेन तथा दानेन शक्तितः ॥

भुङ्क्ते ऽज्ञानाद् द्विजश्रेष्ठश् चण्डालान्नं कथंचन ।
गोमूत्रयावकाहारो दशरात्रेण शुध्यति ॥

एकैकं ग्रासम् अश्नीयाद् गोमूत्रयावकस्य च ।
दशाहं नियमस्थस्य व्रतं तत् तु विनिर्दिशेत् ॥

अविज्ञातस् तु चण्डालो यत्र वेश्मनि तिष्ठति ।
विज्ञाते तुपसन्नस्य द्विजाः कुर्वन्त्य् अनुग्रहम् ॥

मुनिवक्त्रोद्गतान् धर्मान् गायन्तो वेदपारगाः ।
पतन्तम् उद्धरेयुस् तं धर्मज्ञाः पापसंकरात् ॥

दध्ना च सर्पिषा चैव क्षीरगोमूत्रयावकम् ।
भुञ्जीत सह सर्वैश् च त्रिसंध्यम् अवगाहनम् ॥

त्र्यहं भुञ्जीत दध्ना च त्र्यहं भुञ्जीत सर्पिषा ।
त्र्यहं क्षीरेण भुञ्जीत एकैकेन दिनत्रयम् ॥

भावदुष्टं न भुञ्जीत नोच्छिष्टं कृमिदूषितम् ।
दधिक्षीरस्य त्रिपलं पलं एकं घृतस्य तु ॥

भस्मना तु भवेच् छुद्धिर् उभयोस् ताम्रकांस्ययोः ।
जलशौचेन वस्त्राणां परित्यागेन मृण्मयम् ॥

कुसुम्भगुडकार्पास लवणं तैलसर्पिषी ।
द्वारे कृत्वा तु धान्यानि दद्याद् वेश्मनि पावकम् ॥

एवं शुद्धस् ततः पश्चात् कुर्याद् ब्राह्मणतर्पणम् ।
त्रिंशतं गोवृषं चैकं दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् ॥

पुनर् लेपनखातेन होमजप्येन शुध्यति ।
आधारेण च विप्राणां भूमिदोषो न विद्यते ॥

चण्डालैः सह संपर्कं मासं मासार्धम् एव वा ।
गोमूत्रयावकाहारो मासार्धेन विशुध्यति ॥

रजकी चर्मकारी च लुब्धकी वेणुजीविनी ।
चातुर्वर्ण्यस्य च गृहे त्व् अविज्ञाता तु तिष्ठति ॥

ज्ञात्वा तु निष्कृतिं कुर्यात् पूर्वोक्तस्यार्धम् एव च ।
गृहदाहं न कुर्वीत शेषं सर्वं च कारयेत् ॥

गृहस्याभ्यन्तरं गच्छेच् चण्डालो यदि कस्यचित् ।
तम् अगाराद् विनिर्वास्य मृद्भाण्डं तु विसर्जयेत् ॥

रसपूर्णं तु यद् भाण्डं न त्यजेत् तु कदाचन ।
गोमयेन तु संमिश्रैर् जलैः प्रोक्षेद् गृहं तथा ॥

ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसंभवे ।
कृमिर् उत्पद्यते यस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

गवां मूत्रपुरीषेण दध्ना क्षीरेण सर्पिषा ।
त्र्यहं स्नात्वा च पीत्वा च कृमिदुष्टः शुचिर् भवेत् ॥

क्षत्रियो ऽपि सुवर्णस्य पञ्चमाषान् प्रदाय तु ।
गोदक्षिणां तु वैश्यस्याप्य् उपवासं विनिर्दिशेत् ॥

शूद्राणां नोपवासः स्याच् छूद्रो दानेन शुध्यति ।
अच्छिद्रम् इति यद् वाक्यं वदन्ति क्षितिदेवताः ॥

प्रणम्य शिरसा ग्राह्यम् अग्निष्टोमफलं हि तत् ।
जपच् छिद्रं तपच् छिद्रं यच् छिद्रं यज्ञकर्मणि ॥

सर्वं भवति निश्छिद्रं ब्राह्मणैर् उपपादितम् ।
व्याधिव्यसनिनि.श्रान्ते दुर्भिक्षे डामरे तथा ॥

उपवासो व्रतं होमो द्विजसंपादितानि वै ।
अथवा ब्राह्मणास् तुष्टाः सर्वं कुर्वन्त्य् अनुग्रहम् ॥

सर्वान् कामान् अवाप्नोति द्विजसंपादितैर् इह ।
दुर्बले ऽनुग्रहः प्रोक्तस् तथा वै बालवृद्धयोः ॥

अतो ऽन्यथा भवेद् दोषस् तस्मान् नानुग्रहः स्मृतः ।
स्नेहाद् वा यदि वा लोभाद् भयाद् अज्ञानतो ऽपि वा ॥

कुर्वन्त्य् अनुग्रहं ये तु तत् पापं तेषु गच्छति ।
शरीरस्यात्यये प्राप्ते वदन्ति नियमं तु ये ॥

महत् कार्योपरोधेन न स्वस्थस्य कदाचन ।
स्वस्थस्य मूढाः कुर्वन्ति वदन्त्य् अनियमं तु ये ॥

ते तस्य विघ्नकर्तारः पतन्ति नरके ऽशुचौ ।
स्वयम् एव व्रतं कृत्वा ब्राह्मणं यो ऽवमन्यते ॥

वृथा तस्योपवासः स्यान् न स पुण्येन युज्यते ।
स एव नियमो ग्राह्यो यद्य् एको ऽपि वदेद् द्विजः ॥

कुर्याद् वाक्यं द्विजानां तु अन्यथा भ्रूणहा भवेत् ।
ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं तीर्थभूता हि साधवः ॥

तेदां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिना जनाः ।
ब्राह्मणा यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवताः ॥

सर्वदेवमयो विप्रो न तद्वचनम् अन्यथा ।
उपवासो व्रतं चैव स्नानं तीर्थं जपस् तपः ॥

विप्रसंपादितं यस्य संपूर्णं तस्य तत् फलम् ।
अन्नाद्ये कीटसम्युक्ते मक्षिकाकेशदूषिते ॥

तदन्तरा स्पृशेच् चापस् तद् अन्नं भस्मना स्पृशेत् ।
भुञ्जानश् चैव यो विप्रः पादं हस्तेन संस्पृशेत् ॥

स्वम् उच्छिष्टम् असौ भुङ्क्ते पाणिना मुक्तभाजने ।
पादुकास्थो न भुञ्जीत पर्यङ्के संस्थितो ऽपि वा ॥

श्वानचण्डालदृष्टौ च भोजनं परिवर्जयेत् ।
यद् अन्नं प्रतिषिद्धं स्याद् अन्नशुद्धिस् तथैव च ॥

यथा पराशरेणोक्तं तथैवाहं वदामि वः ।
शृतं द्रोणाढकस्यान्नं काकश्वानोपघातितम् ॥

केनेदं शुध्यते चेति ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ।
काकश्वानावलीढं तु द्रोणान्नं न परित्यजेत् ॥

वेदवेदाङ्गविद्विप्रैर् धर्मशास्त्रानुपालकैः ।
प्रस्था द्वात्रिंशतिर् द्रोणः स्मृतो द्विप्रस्थ आढकः ॥

ततो द्रोणाढकस्यान्नं श्रुतिस्मृतिविदो विदुः ।
काकश्वानावलीढं तु गवाघ्रातं खरेण वा ॥

स्वल्पम् अन्नं त्यजेद् विप्रः शुद्धिर् द्रोणाढके भवेत् ।
अन्नस्योद्धृत्य तन्.मात्रं यच् च लालाहतं भवेत् ॥

सुवर्णोदकम् अभ्युक्ष्य हुताशेनैव तापयेत् ।
हुताशनेन संस्पृष्टं सुवर्णसलिलेन च ॥

विप्राणां ब्रह्मघोषेण भोज्यं भवति तत्क्षणात् ।
स्नेहो वा गोरसो वापि तत्रशुद्धिः कथं भवेत् ॥

अल्पं परित्यजेत् तत्र स्नेहस्योत्पवनेन च ।
अनलज्वालया शुद्धिर् गोरसस्य विधीयते ॥