પરાશરધર્મસંહિતા · અધ્યાય 6

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણિહત્યાસુ નિષ્કૃતિમ્ ।
પરાશરેન પૂર્વોક્તા મન્વર્થે ઽપિ ચ વિસ્તૃતામ્ ॥

ક્રૌઞ્ચસારસહંસાંશ્ ચ ચક્રવાકં ચ કુક્કુટમ્ ।
જાલપાદં ચ શરભમ્ અહોરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥

બલાકાટિટ્ટિભૌ વાપિ શુકપારાવતાવ્ અપિ ।
અહિનક્રવિઘાતી ચ શુધ્યતે નક્તભોજનાત્ ॥

વૃકકાકકપોતાનાં શારિતિત્તિરિઘાતકઃ ।
અન્તર્જલ ઉભે સંધ્યે પ્રાણાયામેન શુધ્યતિ ॥

ગૃધ્રશ્યેનશશાદાનામ્ ઉલૂકસ્ય ચ ઘાતકઃ ।
અપક્વાશી દિનં તિષ્ઠેત્ ત્રિકાલં મારુતાશનઃ ॥

વલ્ગુણીટિટ્ટિભાનાં ચ કોકિલાખઞ્જરીટકે ।
લાવિકારક્તપક્ષેષુ શુધ્યતે નક્તભોજનાત્ ॥

કારણ્ડવચકોરાણાં પિઙ્ગલાકુરરસ્ય ચ ।
ભારદ્વાજાદિકં હત્વા શિવં પૂજ્ય વિશુધ્યતિ ॥

ભેરુણ્ડચાષભાસાંશ્ ચ પારાવતકપિઞ્જલૌ ।
પક્ષિણાં ચૈવ સર્વેષામ્ અહોરાત્રમ્ અભોજનમ્ ॥

હત્વા મૂષકમાર્જાર સર્પાજગરડુણ્ડુભાન્ ।
કૃસરં ભોજયેદ્ વિપ્રાન્ લોહદણ્ડશ્ ચ દક્ષિણા ॥

શિશુમારં તથા ગોધાં હત્વા કૂર્મં ચ શલ્યકમ્ ।
વૃન્તાકફલભક્ષી ચાપ્ય્ અહોરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥

વૃકજમ્બૂકઋક્ષાણાં તરક્ષુશ્વાનઘાતકઃ ।
તિલપ્રસ્થં દ્વિજે દદ્યાદ્ વાયુભક્ષો દિનત્રયમ્ ॥

ગજસ્ય ચ તુરઙ્ગસ્ય મહિષોષ્ટ્રનિપાતને ।
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અહોરાત્રં ત્રિસંધ્યમ્ અવગાહનમ્ ॥

કુરઙ્ગં વાનરં સિંહં ચિત્રં વ્યાઘ્રં તુ ઘાતયન્ ।
શુધ્યતે સ ત્રિરાત્રેણ વિપ્રાણાં તર્પણેન ચ ॥

મૃગરોહિદ્વરાહાણામ્ અવેર્ બસ્તસ્ય ઘાતકઃ ।
અફાલકૃષ્ટમ્ અશ્નીયાદ્ અહોરાત્રમ્ ઉપોષ્ય સઃ ॥

એવં ચતુષ્પદાનાં ચ સર્વેષાં વનચારિણામ્ ।
અહોરાત્રોષિતસ્ તિષ્ઠેજ્ જપેદ્ વૈ જાતવેદસમ્ ॥

શિલ્પિનં કારુકં શૂદ્રં સ્ત્રિયં વા યસ્ તુ ઘાતયેત્ ।
પ્રાજાપત્યદ્વયં કૃત્વા વૃષૈકાદશદક્ષિણા ॥

વૈશ્યં વા ક્ષત્રિયં વાપિ નિર્દોષં યો ઽભિઘાતયેત્ ।
સો ઽપિ કૃચ્છ્રદ્વયં કુર્યાદ્ ગોવિંશદ્ દક્ષિણાં દદેત્ ॥

વૈશ્યં શૂદ્રં ક્રિયાસક્તં વિકર્મસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ ।
હત્વા ચાન્દ્રાયણં તસ્ય ત્રિંશદ્ ગોશ્ ચૈવ દક્ષિણામ્ ॥

ચણ્ડાલં હતવાન્ કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણે યદિ કંચન ।
પ્રાજાપત્યં ચરેત્ કૃચ્છ્રં ગોદ્વયં દક્ષિણાં દદત્ ॥

ક્ષત્રિયેણાપિ વૈશ્યેન શૂદ્રેણૈવેતરેણ વા ।
ચણ્ડાલસ્ય વધે પ્રાપ્તે કૃચ્છ્રાર્ધેન વિશુધ્યતિ ॥

ચોરૌ શ્વપાકચણ્ડાલૌ વિપ્રેણાભિહતૌ યદિ ।
અહોરાત્રોષિતઃ સ્નાત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

શ્વપાકં વાપિ ચણ્ડાલં વિપ્રઃ સંભાષતે યદિ ।
દિવ્જસંભાષણં કુર્યાત્ સાવિત્રીં તુ સકૃજ્ જપેત્ ॥

ચણ્ડાલૈઃ સહ સુપ્તં તુ ત્રિરાત્રમ્ ઉપવાસયેત્ ।
ચણ્ડાલૈકપથં ગત્વા ગાયત્રીસ્મરણાચ્ છુચિઃ ॥

ચણ્ડાલદર્શને સદ્ય આદિત્યમ્ અવલોકયેત્ ।
ચણ્ડાલસ્પર્શને ચૈવ સચૈલં સ્નાનમ્ આચરેત્ ॥

ચણ્ડાલખાતવાપીષુ પીત્વા સલિલમ્ અગ્રજઃ ।
અજ્ઞાનાચ્ ચૈકભક્તેન ત્વ્ અહોરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥

ચણ્ડાલભાણ્ડસંસ્પૃષ્ટં પીત્વા કૂપગતં જલમ્ ।
ગોમૂત્રયાવકાહારસ્ ત્રિરાત્રાચ્ છુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ચણ્ડાલઘટસંસ્થં તુ યત્ તોયં પિબતિ દ્વિજઃ ।
તત્ક્ષણાત્ ક્ષિપતે યસ્ તુ પ્રાજાપત્યં સમાચરેત્ ॥

યદિ ન ક્ષિપતે તોયં શરીરે યસ્ય જીર્યતિ ।
પ્રાજાપત્યં ન દાતવ્યં કૃચ્છ્રં સાંતપનં ચરેત્ ॥

ચરેત્ સાંતપનં વિપ્રઃ પ્રાજાપત્યમ્ અનન્તરઃ ।
તદર્ધં તુ ચરેદ્ વૈશ્યઃ પાદં શૂદ્રસ્ તદ્ આચરેત્ ॥

ભાણ્ડસ્થમ્ અન્ત્યજાનાં તુ જલં દધિ પયઃ પિબેત્ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ ચૈવ પ્રમાદતઃ ॥

બ્રહ્મકૂર્ચોપવાસેન દ્વિજાતીનાં તુ નિષ્કૃતિઃ ।
શૂદ્રસ્ય ચોપવાસેન તથા દાનેન શક્તિતઃ ॥

ભુઙ્ક્તે ઽજ્ઞાનાદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠશ્ ચણ્ડાલાન્નં કથંચન ।
ગોમૂત્રયાવકાહારો દશરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥

એકૈકં ગ્રાસમ્ અશ્નીયાદ્ ગોમૂત્રયાવકસ્ય ચ ।
દશાહં નિયમસ્થસ્ય વ્રતં તત્ તુ વિનિર્દિશેત્ ॥

અવિજ્ઞાતસ્ તુ ચણ્ડાલો યત્ર વેશ્મનિ તિષ્ઠતિ ।
વિજ્ઞાતે તુપસન્નસ્ય દ્વિજાઃ કુર્વન્ત્ય્ અનુગ્રહમ્ ॥

મુનિવક્ત્રોદ્ગતાન્ ધર્માન્ ગાયન્તો વેદપારગાઃ ।
પતન્તમ્ ઉદ્ધરેયુસ્ તં ધર્મજ્ઞાઃ પાપસંકરાત્ ॥

દધ્ના ચ સર્પિષા ચૈવ ક્ષીરગોમૂત્રયાવકમ્ ।
ભુઞ્જીત સહ સર્વૈશ્ ચ ત્રિસંધ્યમ્ અવગાહનમ્ ॥

ત્ર્યહં ભુઞ્જીત દધ્ના ચ ત્ર્યહં ભુઞ્જીત સર્પિષા ।
ત્ર્યહં ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત એકૈકેન દિનત્રયમ્ ॥

ભાવદુષ્ટં ન ભુઞ્જીત નોચ્છિષ્ટં કૃમિદૂષિતમ્ ।
દધિક્ષીરસ્ય ત્રિપલં પલં એકં ઘૃતસ્ય તુ ॥

ભસ્મના તુ ભવેચ્ છુદ્ધિર્ ઉભયોસ્ તામ્રકાંસ્યયોઃ ।
જલશૌચેન વસ્ત્રાણાં પરિત્યાગેન મૃણ્મયમ્ ॥

કુસુમ્ભગુડકાર્પાસ લવણં તૈલસર્પિષી ।
દ્વારે કૃત્વા તુ ધાન્યાનિ દદ્યાદ્ વેશ્મનિ પાવકમ્ ॥

એવં શુદ્ધસ્ તતઃ પશ્ચાત્ કુર્યાદ્ બ્રાહ્મણતર્પણમ્ ।
ત્રિંશતં ગોવૃષં ચૈકં દદ્યાદ્ વિપ્રેષુ દક્ષિણામ્ ॥

પુનર્ લેપનખાતેન હોમજપ્યેન શુધ્યતિ ।
આધારેણ ચ વિપ્રાણાં ભૂમિદોષો ન વિદ્યતે ॥

ચણ્ડાલૈઃ સહ સંપર્કં માસં માસાર્ધમ્ એવ વા ।
ગોમૂત્રયાવકાહારો માસાર્ધેન વિશુધ્યતિ ॥

રજકી ચર્મકારી ચ લુબ્ધકી વેણુજીવિની ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચ ગૃહે ત્વ્ અવિજ્ઞાતા તુ તિષ્ઠતિ ॥

જ્ઞાત્વા તુ નિષ્કૃતિં કુર્યાત્ પૂર્વોક્તસ્યાર્ધમ્ એવ ચ ।
ગૃહદાહં ન કુર્વીત શેષં સર્વં ચ કારયેત્ ॥

ગૃહસ્યાભ્યન્તરં ગચ્છેચ્ ચણ્ડાલો યદિ કસ્યચિત્ ।
તમ્ અગારાદ્ વિનિર્વાસ્ય મૃદ્ભાણ્ડં તુ વિસર્જયેત્ ॥

રસપૂર્ણં તુ યદ્ ભાણ્ડં ન ત્યજેત્ તુ કદાચન ।
ગોમયેન તુ સંમિશ્રૈર્ જલૈઃ પ્રોક્ષેદ્ ગૃહં તથા ॥

બ્રાહ્મણસ્ય વ્રણદ્વારે પૂયશોણિતસંભવે ।
કૃમિર્ ઉત્પદ્યતે યસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ॥

ગવાં મૂત્રપુરીષેણ દધ્ના ક્ષીરેણ સર્પિષા ।
ત્ર્યહં સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ કૃમિદુષ્ટઃ શુચિર્ ભવેત્ ॥

ક્ષત્રિયો ઽપિ સુવર્ણસ્ય પઞ્ચમાષાન્ પ્રદાય તુ ।
ગોદક્ષિણાં તુ વૈશ્યસ્યાપ્ય્ ઉપવાસં વિનિર્દિશેત્ ॥

શૂદ્રાણાં નોપવાસઃ સ્યાચ્ છૂદ્રો દાનેન શુધ્યતિ ।
અચ્છિદ્રમ્ ઇતિ યદ્ વાક્યં વદન્તિ ક્ષિતિદેવતાઃ ॥

પ્રણમ્ય શિરસા ગ્રાહ્યમ્ અગ્નિષ્ટોમફલં હિ તત્ ।
જપચ્ છિદ્રં તપચ્ છિદ્રં યચ્ છિદ્રં યજ્ઞકર્મણિ ॥

સર્વં ભવતિ નિશ્છિદ્રં બ્રાહ્મણૈર્ ઉપપાદિતમ્ ।
વ્યાધિવ્યસનિનિ.શ્રાન્તે દુર્ભિક્ષે ડામરે તથા ॥

ઉપવાસો વ્રતં હોમો દ્વિજસંપાદિતાનિ વૈ ।
અથવા બ્રાહ્મણાસ્ તુષ્ટાઃ સર્વં કુર્વન્ત્ય્ અનુગ્રહમ્ ॥

સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ દ્વિજસંપાદિતૈર્ ઇહ ।
દુર્બલે ઽનુગ્રહઃ પ્રોક્તસ્ તથા વૈ બાલવૃદ્ધયોઃ ॥

અતો ઽન્યથા ભવેદ્ દોષસ્ તસ્માન્ નાનુગ્રહઃ સ્મૃતઃ ।
સ્નેહાદ્ વા યદિ વા લોભાદ્ ભયાદ્ અજ્ઞાનતો ઽપિ વા ॥

કુર્વન્ત્ય્ અનુગ્રહં યે તુ તત્ પાપં તેષુ ગચ્છતિ ।
શરીરસ્યાત્યયે પ્રાપ્તે વદન્તિ નિયમં તુ યે ॥

મહત્ કાર્યોપરોધેન ન સ્વસ્થસ્ય કદાચન ।
સ્વસ્થસ્ય મૂઢાઃ કુર્વન્તિ વદન્ત્ય્ અનિયમં તુ યે ॥

તે તસ્ય વિઘ્નકર્તારઃ પતન્તિ નરકે ઽશુચૌ ।
સ્વયમ્ એવ વ્રતં કૃત્વા બ્રાહ્મણં યો ઽવમન્યતે ॥

વૃથા તસ્યોપવાસઃ સ્યાન્ ન સ પુણ્યેન યુજ્યતે ।
સ એવ નિયમો ગ્રાહ્યો યદ્ય્ એકો ઽપિ વદેદ્ દ્વિજઃ ॥

કુર્યાદ્ વાક્યં દ્વિજાનાં તુ અન્યથા ભ્રૂણહા ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણા જઙ્ગમં તીર્થં તીર્થભૂતા હિ સાધવઃ ॥

તેદાં વાક્યોદકેનૈવ શુધ્યન્તિ મલિના જનાઃ ।
બ્રાહ્મણા યાનિ ભાષન્તે મન્યન્તે તાનિ દેવતાઃ ॥

સર્વદેવમયો વિપ્રો ન તદ્વચનમ્ અન્યથા ।
ઉપવાસો વ્રતં ચૈવ સ્નાનં તીર્થં જપસ્ તપઃ ॥

વિપ્રસંપાદિતં યસ્ય સંપૂર્ણં તસ્ય તત્ ફલમ્ ।
અન્નાદ્યે કીટસમ્યુક્તે મક્ષિકાકેશદૂષિતે ॥

તદન્તરા સ્પૃશેચ્ ચાપસ્ તદ્ અન્નં ભસ્મના સ્પૃશેત્ ।
ભુઞ્જાનશ્ ચૈવ યો વિપ્રઃ પાદં હસ્તેન સંસ્પૃશેત્ ॥

સ્વમ્ ઉચ્છિષ્ટમ્ અસૌ ભુઙ્ક્તે પાણિના મુક્તભાજને ।
પાદુકાસ્થો ન ભુઞ્જીત પર્યઙ્કે સંસ્થિતો ઽપિ વા ॥

શ્વાનચણ્ડાલદૃષ્ટૌ ચ ભોજનં પરિવર્જયેત્ ।
યદ્ અન્નં પ્રતિષિદ્ધં સ્યાદ્ અન્નશુદ્ધિસ્ તથૈવ ચ ॥

યથા પરાશરેણોક્તં તથૈવાહં વદામિ વઃ ।
શૃતં દ્રોણાઢકસ્યાન્નં કાકશ્વાનોપઘાતિતમ્ ॥

કેનેદં શુધ્યતે ચેતિ બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ।
કાકશ્વાનાવલીઢં તુ દ્રોણાન્નં ન પરિત્યજેત્ ॥

વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્રૈર્ ધર્મશાસ્ત્રાનુપાલકૈઃ ।
પ્રસ્થા દ્વાત્રિંશતિર્ દ્રોણઃ સ્મૃતો દ્વિપ્રસ્થ આઢકઃ ॥

તતો દ્રોણાઢકસ્યાન્નં શ્રુતિસ્મૃતિવિદો વિદુઃ ।
કાકશ્વાનાવલીઢં તુ ગવાઘ્રાતં ખરેણ વા ॥

સ્વલ્પમ્ અન્નં ત્યજેદ્ વિપ્રઃ શુદ્ધિર્ દ્રોણાઢકે ભવેત્ ।
અન્નસ્યોદ્ધૃત્ય તન્.માત્રં યચ્ ચ લાલાહતં ભવેત્ ॥

સુવર્ણોદકમ્ અભ્યુક્ષ્ય હુતાશેનૈવ તાપયેત્ ।
હુતાશનેન સંસ્પૃષ્ટં સુવર્ણસલિલેન ચ ॥

વિપ્રાણાં બ્રહ્મઘોષેણ ભોજ્યં ભવતિ તત્ક્ષણાત્ ।
સ્નેહો વા ગોરસો વાપિ તત્રશુદ્ધિઃ કથં ભવેત્ ॥

અલ્પં પરિત્યજેત્ તત્ર સ્નેહસ્યોત્પવનેન ચ ।
અનલજ્વાલયા શુદ્ધિર્ ગોરસસ્ય વિધીયતે ॥