पराशरधर्मसंहिता · अध्याय 11

अमेध्यरेतो गोमांसं चण्डालान्नम् अथापि वा ।
यदि भुक्तं तु विप्रेण कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् ॥

तथैव क्षत्रियो वैश्यो ऽप्य् अर्धं चान्द्रायणं चरेत् ।
शूद्रो ऽप्य् एवं यदा भुङ्क्ते प्राजापत्यं समाचरेत् ॥

पञ्चगव्यं पिबेच् छूद्रो ब्रह्मकूर्चं पिबेद् द्विजः ।
एकद्वित्रिचतुर् गा वा दद्याद् विप्राद्यनुक्रमात् ॥

शूद्रान्नं सूतकान्नं च अभोज्यस्यान्नम् एव च ।
शङ्कितं प्रतिषिद्धान्नं पूर्वोच्छिष्टं तथैव च ॥

यदि भुक्तं तु विप्रेण अज्ञानाद् आपदापि वा ।
ज्ञात्वा समाचरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मकूर्चं तु पावनम् ॥

बालैर् नकुलमार्जारैर् अन्नम् उच्छिष्टितं यदा ।
तिलदर्भोदकैः प्रोक्ष्य शुध्यते नात्रसंशयः ॥

एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां सह भोजने ।
यद्य् एको ऽपि त्यजेत् पात्रं शेषम् अन्नं न भोजयेत् ॥

मोहाद् भुञ्जीत यस् तत्र पङ्क्ताव् उच्छिष्टभोजने ।
प्रायश्चित्तं चरेद् विप्रः कृच्छ्रं सांतपनं तथा ॥

पीयूषं श्वेतलशुनं वृन्ताकफलगृञ्जने ।
पलाण्डुवृक्षनिर्यास देवस्वकवकानि च ॥

उष्ट्रीक्षीरम् अविक्षीरम् अज्ञानाद् भुञ्जते द्विजः ।
त्रिरात्रम् उपवासेन पञ्चगव्येन शुध्यति ॥

मण्डूकं भक्षयित्वा तु मूषिकामांसम् एव च ।
ज्ञात्वा विप्रस् त्व् अहोरात्रं यावकान्नेन शुध्यति ॥

क्षत्रियश् चापि वैश्यश् च क्रियावन्तौ शुचिव्रतौ ।
तद्गृहे तु द्विजैर् भोज्यं हव्यकव्येषु नित्यशः ॥

घृतं तैलं तथा क्षीरं भक्ष्यं स्नेहेन पाचितम् ।
गत्वा नदीतटे विप्रो भुञ्जीयाच् छूद्रभोजनम् ॥

मद्यमांसरतं नित्यं नीचकर्मप्रवर्तकम् ।
तं शूद्रं वर्जयेद् विप्रः श्वपाकम् इव दूरतः ॥

द्विजशुश्रूषणरतान् मद्यमांसविवर्जितान् ।
स्वकर्मणि रतान् नित्यं न तान् शूद्रान् त्यजेद् द्विजः ॥

अज्ञानाद् भुञ्जते विप्राः सूतके मृतके ऽपि वा ।
प्रायश्चित्तं कथं तेषां वर्णे वर्णे विनिर्दिशेत् ॥

गायत्र्यष्टसहस्रेण शुद्धिः स्याच् छूद्रसूतके ।
वैश्ये पञ्चसहस्रेण त्रिसहस्रेण क्षत्रिये ॥

ब्राह्मणस्य यदा भुङ्क्ते द्वे सहस्रे तु दापयेत् ।
अथवा वामदैव्येन साम्नैवैकेन शुध्यति ॥

शुष्कान्नं गोरसं स्नेहं शूद्रवेश्मन आगतम् ।
पक्वं विप्रगृहे भुक्तं भोज्यं तन् मनुर् अब्रवीत् ॥

आपत्कालेषु विप्रेण भुक्तं शूद्रगृहे यदि ।
मनस्तापेन शुध्येत द्रुपदां वा जपेच् छतम् ॥

दासनापितगोपाल कुलमित्रार्धसीलिणः ।
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश् चात्मानं निवेदयेत् ॥

शूद्रकन्यासमुत्पन्नो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः ।
संस्कारात् तु भवेद् दासः असंस्कारात् तु नापितः ॥

क्षत्रियाच् छूद्रकन्यायां समुत्पन्नस् तु यः सुतः ।
स गोपाल इति ज्ञेयो भोज्यो विप्रैर् न संशयः ॥

वैश्यकन्यासमुत्पन्नो ब्राह्मणेन तु संस्कृतः ।
स ह्य् आर्धिक इति ज्ञेयो भोज्यो विप्रैर् न संशयः ॥

भाण्डस्थितम् अभोज्येषु जलं दधि घृतं पयः ।
अकामतस् तु यो भुङ्क्ते प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा उपसर्पति ।
ब्रह्मकूर्चोपवासेन याज्यवर्णस्य निष्कृतिः ॥

शूद्राणां नोपवासः स्याच् छूद्रो दानेन शुध्यति ।
ब्रह्मकूर्चम् अहोरात्रं श्वपाकम् अपि शोधयेत् ॥

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
निर्दिष्टं पञ्चगव्यं तु पवित्रं पापशोधनम् ॥

गोमूत्रं कृष्णवर्णायाः श्वेतायाश् चैव गोमयम् ।
पयश् च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि ॥

कपिलाया घृतं ग्राह्यं सर्वं कापिलम् एव वा ।
मूत्रम् एकपलं दद्याद् अङ्गुष्ठार्धं तु गोमयम् ॥

क्षीरं सप्तपलं दद्याद् दधि त्रिपलम् उच्यते ।
घृतम् एकपलं दद्यात् पलम् एकं कुशोदकम् ॥

गायत्र्यादाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् ।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णस् तथा दधि ॥

तेजो ऽसि शुक्रम् इत्य् आज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् ।
पञ्चगव्यम् ऋचा पूतं स्थापयेद् अग्निसंनिधौ ॥

आपोहिष्ठेति चालोड्य मानस्तोकेति मन्त्रयेत् ।
सप्तावरास् तु ये दर्भा अछिन्नाग्राः शुकत्विषः ॥

एतैर् उद्धृत्य होतव्यं पञ्चगव्यं यथाविधि ।
इरावती इदं विष्णुर् मानस्तोकेति शंवती ॥

एताभिश् चैव होतव्यं हुतशेषं पिबेद् द्विजः ।
आलोड्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य प्रणवेन तु ॥

उद्धृत्य प्रणवेनैव पिबेच् च प्रणवेन तु ।
यत् त्व् अस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम् ॥

ब्रह्मकूर्चो दहेत् सर्वं प्रदीप्ताग्निर् इवेन्धनम् ।
पवित्रं त्रिषु लोकेषु देवताभिर् अधिष्ठितम् ॥

वरुणश् चैव गोमूत्रे गोमये हव्यवाहनः ।
दध्नि वायुः समुद्दिष्टः सोमः क्षीरे घृते रविः ॥

पिबतः पतितं तोयं भाजने मुखनिःसृतम् ।
अपेयं तद् विजानीयात् पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

कूपे च पतितं दृष्ट्वा श्वसृगालौ च मर्कटम् ।
अस्थिचर्मादि पतितं पीत्वामेध्या अपो द्विजः ॥

नारं तु कुणपं काकं विड्वराहखरोष्ट्रकम् ।
गावयं सौप्रतीकं च मायूरं खाड्गकं तथा ॥

वैयाघ्रम् आर्क्षं सैंहं वा कूपे यदि निमज्जति ।
तटाकस्याथ दुष्टस्य पीतं स्याद् उदकं यदि ॥

प्रायश्चित्तं भवेत् पुंसः क्रमेणैतेन सर्वशः ।
विप्रः शुध्येत् त्रिरात्रेण क्षत्रियस् तु दिनद्वयात् ॥

एकाहेन तु वैश्यस् तु शूद्रो नक्तेन शुध्यति ।
परपाकनिवृत्तस्य परपाकरतस्य च ॥

अपचस्य च भुक्त्वान्नं द्विजश् चान्द्रायणं चरेत् ।
अपचस्य च यद् दानं दातुश् चास्य कुतः फलम् ॥

दाता प्रतिग्रहीता च तौ द्वौ निरयगामिनौ ।
गृहीत्वाग्निं समारोप्य पञ्चयज्ञान् न निर्वपेत् ॥

परपाकनिवृत्तो ऽसौ मुनिभिः परिकीर्तितः ।
पञ्चयज्ञान् स्वयं कृत्वा परान्नेनोपजीवति ॥

सततं प्रातर् उत्थाय परपाकरतस् तु सः ।
गृहस्थधर्मा यो विप्रो ददाति परिवर्जितः ॥

ऋषिभिर् धर्मतत्त्वज्ञैर् अपचः परिकीर्तितः ।
युगे युगे तु ये धर्मास् तेषु तेषु च ये द्विजाः ॥

तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः ।
हुंकारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वंकारं च गरीयसः ॥

स्नात्वा तिष्ठन्न् अहः शेषम् अभिवाद्य प्रसादयेत् ।
ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बद्ध्वापि वाससा ॥

विवादेनापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ।
अवगूर्य त्व् अहोरात्रं त्रिरात्रं क्षितिपातने ॥

अतिकृच्छ्रं च रुधिरे कृच्छ्रो ऽभ्यन्तरशोणिते ।
नवाहम् अतिकृच्छ्री स्यात् पाणिपूरान्नभोजनः ॥

त्रिरात्रम् उपवासी स्याद् अतिकृच्छ्रः स उच्यते ।
सर्वेषाम् एव पापानां संकरे समुपस्थिते ॥

दशसाहस्रम् अभ्यस्ता गायत्री शोधनं परं ॥