पराशरधर्मसंहिता · अध्याय 12

दुःस्वप्नं यदि पश्येत् तु वान्ते तु क्षुरकर्मणि ।
मैथुने प्रेतधूमे च स्नानम् एव विधीयते ॥

अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टम् एव च ।
पुनः संस्कारम् अर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥

अजिनं मेखला दण्डो भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ।
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि ॥

विण्मूत्रभोजी शुध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् ।
पञ्चगव्यं च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर् भवेत् ॥

जलाग्निपतने चैव प्रव्रज्यानाशकेषु च ।
प्रत्यावसितवर्णानां कथं शुद्धिर् विधीयते ॥

प्राजापत्यद्वयेनैव तीर्थाभिगमनेन च ।
वृषैकादशदानेन वर्णाः शुध्यन्ति ते त्रयः ॥

ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि वनं गत्वा चतुष्पथे ।
सशिखं वपनं कृत्वा प्राजापत्यद्वयं चरेत् ॥

गोद्वयं दक्षिणां दद्याच् छुद्धिं स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।
मुच्यते तेन पापेन ब्राह्मणत्वं च गच्छति ॥

स्नानानि पञ्च पुण्यानि कीर्तितानि मनीषिभिः ।
आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं वायव्यं दिव्यम् एव च ॥

आग्नेयं भस्मना स्नानम् अवगाह्य तु वारुणम् ।
आपो हि ष्ठेति च ब्राह्मं वायव्यं गोरजः स्मृतम् ॥

यत् तु सातपवर्षेण तत् स्नानं दिव्यम् उच्यते ।
तत्र स्नात्वा तु गङ्गायां स्नातो भवति मानवः ॥

स्नातुं यान्तं द्विजं सर्वे देवाः पितृगणैः सह ।
वायुभूतास् तु गच्छन्ति तृषार्ताः सलिलार्थिनः ॥

निराशास् ते निवर्तन्ते वस्त्रनिष्पीडने कृते ।
तस्मान् न पीडयेद् वस्त्रं अकृत्वा पितृतर्पणम् ॥

रोमकूपेष्व् अवस्थाप्य यस् तिलैर् तर्पयेत् पितॄन् ।
पितरस् तर्पितास् तेन रुधिरेण मलेन च ॥

अवधूनोति यः केशान् स्नात्वा यस् तूत्सृजेन् मलम् ।
आचामेद् वा जलस्थे ऽपि स बाह्यः पितृदैवतैः ॥

शिरः प्रावृत्त्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखो ऽपि वा ।
विना यज्ञोपवीतेन आचान्तो ऽप्य् अशुचिर् भवेत् ॥

जले स्थलस्थो नाचामेज् जलस्थश् च बहिःस्थले ।
उभे स्पृष्ट्वा समाचान्त उभयत्र शुचिर् भवेत् ॥

स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्योपसर्पणे ।
आचान्तः पुनर् आचामेद् वासो विपरिधाय च ॥

क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते ।
पतितानां च संभाषे दक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥

प्रभासादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस् तथा ।
विप्रस्य दक्षिणे कर्णे सन्तीति मनुर् अब्रवीत् ॥

अग्निर् आपश् च वेदाश् च सोमसूर्यानिलास् तथा ।
सर्व एव तु विप्रस्य श्रोत्रे तिष्ठन्ति दक्षिणे ॥

भास्करस्य करैः पूतं दिवा स्नानं प्रशस्याते ।
अप्रशस्तं निशि स्नानं राहोर् अन्यत्र दर्शनात् ॥

स्नानं दानं जपो होमः कर्तव्यो राहुदर्शने ।
अन्यदा त्व् अशुची रात्रिस् तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥

मरुतो वसवो रुद्रा आदित्याश् चैव देवताः ।
सर्वे सोमे प्रलीयन्ते तस्माद् दानं तु तद्ग्रहे ॥

खलयज्ञे विवाहे च संक्रान्तौ ग्रहणे तथा ।
शर्वर्यां दानम् अस्त्य् एव नान्यत्रैव विधीयते ॥

पुत्रजन्मनि यज्ञे च तथा चात्ययकर्मणि ।
राहोश् च दर्शने दानं प्रशस्तं नान्यदा निशि ॥

महानिशा तु विज्ञेया मध्यस्थं प्रहरद्वयम् ।
प्रदोषपश्चिमौ यामौ दिनवत् स्नानम् आचरेत् ॥

चैत्यवृक्षश् चितिर् यूपश् चण्डालः सोमविक्रयी ।
एतांस् तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासा जलम् आविशेत् ॥

अस्थिसंचयनात् पूर्वं रुदित्वा स्नानम् आचरेत् ।
अन्तर्दशाहे विप्रस्य ह्य् ऊर्ध्वम् आचमनं भवेत् ॥

सर्वं गङ्गासमं तोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे ।
सोमग्रहे तथैवोक्तं स्नानदानादिकर्मसु ॥

कुशैः पूतं तु यत् स्नानं कुशेनोपस्पृशेद् द्विजः ।
कुशेन चोद्धृतं तोयं सोमपानसमं भवेत् ॥

अग्निकार्यात् परिभ्रष्टाः संध्योपासनवर्जिताः ।
वेदं चऐवानधीयानाः सर्वे ते वृषलाः स्मृताः ॥

तस्माद् वृषलभीतेन ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अध्येतव्यो ऽप्य् एकदेशो यदि सर्वं न शक्यते ॥

शूद्रान्नरसपुष्टस्याप्य् अधीयानस्य नित्यशः ।
जपतो जुह्वतो वापि गतिर् ऊर्ध्वा न विद्यते ॥

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कः शूद्रेण तु सहासनम् ।
शूद्राज् ज्ञानागमश् चैव ज्वलन्तम् अपि पातयेत् ॥

यः शूद्र्या पाचयेन् नित्यं शूद्री च गृहमेधिनी ।
वर्जितः पितृदेवेभ्यो रौरवं याति स द्विजः ॥

मृतसूतकपुष्टाङ्गो द्विजः शूद्रान्नभोजनः ।
अहं तन् न विजानामि कां कां योनिं गमिष्यति ॥

गृध्रो द्वादशजन्मानि दशजन्मानि सूकरः ।
श्वयोनौ सप्तजन्मा स्याद् इत्य् एवं मनुर् अब्रवीत् ॥

दक्षिणार्थम् तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाद् धविः ।
ब्राह्मणस् तु भवेच् छूद्रः शूद्रस् तु ब्राह्मणो भवेत् ॥

मौनव्रतं समाश्रित्य आसीनो न वदेद् द्विजः ।
भुञ्जानो हि वदेद् यस् तु तद् अन्नं परिवर्जयेत् ॥

अर्धे भुक्ते तु यो विप्रस् तस्मिन् पात्रे जलं पिबेत् ।
हतं दैवं च पित्र्यं च आत्मानं चोपघातयेत् ॥

भुञ्जानेषु तु विप्रेषु यो ऽग्रे पात्रं विमुञ्चति ।
स मूढः स च पापिष्ठो ब्रह्मघ्नः स खलूच्यते ॥

भाजनेषु च तिष्ठत्सु स्वस्तिकुर्वन्ति ये द्विजाः ।
न देवास् तृप्तिम् आयान्ति निराशाः पितरस् तथा ॥

अस्नात्वा नैव भुञ्जीता अजप्त्वाग्निम् अहूय च ।
पर्णपृष्ठे न भुञ्जीत रात्रौ दीपं विना तथा ॥

गृहस्थस् तु दयायुक्तो धर्मम् एवानुचिन्तयेत् ।
पोष्यवर्गार्थसिद्ध्यर्थं न्यायवर्ती सुबुद्धिमान् ॥

न्यायोपार्जितवित्तेन कर्तव्यं ह्य् आत्मरक्षणम् ।
अन्यायेन तु यो जीवेत् सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥

अग्निचित् कपिला सत्री राजा भिक्षुर् महोदधिः ।
दृष्टमात्राः पुनन्त्य् एते तस्मात् पश्येत् तु नित्यशः ॥

अरणिं कृष्णमार्जारं चन्दनं सुमणिं घृतम् ।
तिलान् कृष्णाजिनं छागं गृहे चैतानि रक्षयेत् ॥

गवां शतं सैकवृषं यत्र तिष्ठत्य् अयन्त्रितम् ।
तत् क्षेत्रं दशगणितं गोचर्मपरिकीर्तितम् ॥

ब्रह्महत्यादिभिर् मर्त्यो मनोवाक्कायकर्मजैः ।
एतद् गोचर्मदानेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

कुटुम्बिने दरिद्राय श्रोत्रियाय विशेषतः ।
यद् दानं दीयते तस्मै तद् दानं शुभकारकम् ॥

वापीकूपतडागाद्यैर् वाजपेयशतैर् मुखैः ।
गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्ता न शुध्यति ॥

अष्टादशदिनाद् अर्वाक् स्नानम् एव रजस्वला ।
अत ऊर्ध्वं त्रिरात्रं स्याद् उशना मुनिर् अब्रवीत् ॥

युगं युगद्वयं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् ।
चाण्डालसूतिकोदक्या पतितानाम् अधः क्रमात् ॥

ततः संनिधिमात्रेण सचैलं स्नानम् आचरेत् ।
स्नात्वावलोकयेत् सूर्यम् अज्ञानात् स्पृशते यदि ॥

विद्यमानेषु हस्तेषु ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
तोयं पिबति वक्त्रेण श्वयोनौ जायते ध्रुवम् ॥

यस् तु क्रुद्धः पुमान् ब्रूयाज् जायायास् तु अगम्यताम् ।
पुनर् इच्छति चेद् एनां विप्रमध्ये तु श्रावयेत् ॥

श्रान्तः क्रुद्धस् तमोऽन्धो वा क्षुत्पिपासाभयार्दितः ।
दानं पुण्यम् अकृत्वा तु प्रायश्चित्तं दिनत्रयम् ॥

उपस्पृशेत् त्रिषवणं महानद्युपसंगमे ।
चीर्णान्ते चैव गां दद्याद् ब्राह्मणान् भोजयेद् दश ॥

दुराचारस्य विप्रस्य निषिद्धाचरणस्य च ।
अन्नं भुक्त्वा द्विजः कुर्याद् दिनम् एकम् अभोजनम् ॥

सदाचारस्य विप्रस्य तथा वेदान्तवेदिनः ।
भुक्त्वान्नं मुच्यते पापाद् अहोरात्रान्तरान् नरः ॥

ऊर्ध्वोच्छिष्टम् अधोच्छिष्टम् अन्तरिक्षम् ऋतौ तथा ।
कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत अशौचमरणे तथा ॥

कृच्छ्रं देव्य् अयुतं चैव प्राणायामशतद्वयम् ।
पुण्यतीर्थे ऽनार्द्रशिरः स्नानं द्वादशसंख्यया ॥

द्वियोजने तीर्थयात्रा कृच्छ्रम् एकं प्रकल्पितम् ।
गृहस्थः कामतः कुर्याद् रेतसः स्खलनं भुवि ॥

सहस्रं तु जपेद् देव्याः प्राणायामैस् त्रिभिः सह ।
चतुर्विद्योपपन्नस् तु विधिवद् ब्रह्मघातके ॥

समुद्रसेतुगमनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ।
सेतुबन्धपथे भिक्षां चातुर्वर्ण्यात् समाचरेत् ॥

वर्जयित्वा विकर्मस्थांश् छत्रोपानद्विवर्जितः ।
अहं दुष्कृतकर्मा वै महापातककारकः ॥

गृहद्वारेषु तिष्ठामि भिक्षार्थी ब्रह्मघातकः ।
गोकुलेषु वसेच् चैव ग्रामेषु नगरेषु वा ॥

तपो वनेषु तीर्थेषु नदीप्रस्रवणेषु वा ।
एतेषु ख्यापयन्न् एनः पुण्यं गत्वा तु सागरम् ॥

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनम् आयतम् ।
रामचन्द्रसमादिष्ट नलसंचयसंचितम् ॥

सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
सेतुं दृष्ट्वा विशुद्धात्मा त्व् अवगाहेत सागरम् ॥

यजेत वाश्वमेधेन राजा तु पृथिवीपतिः ।
पुनः प्रत्यागते वेश्म वासार्थम् उपसर्पति ॥

सपुत्रः सह भृत्यैश् च कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ।
गाश् चैवैकशतं दद्याच् चतुर्विध्येषु दक्षिणाम् ॥

ब्राह्मणानां प्रसादेन ब्रह्महा तु विमुच्यते ।
सवनस्थां स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥

मद्यपश् च द्विजः कुर्यान् नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
चान्द्रायणे ततश् चीर्णे कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ॥

अनडुत्सहितां गां च दद्याद् विप्रेषु दक्षिणाम् ।
सुरापानं सकृत् कृत्वा अग्निवर्णं सुरां पिबेत् ॥

स पावयेद् अथात्मानम् इहलोके परत्र च ।
अपहृत्य सुवर्णं तु ब्राह्मणस्य ततः स्वयम् ॥

गच्छेन् मुसलम् आदाय राजाभ्याशं वधाय तु ।
ततः शुद्धिम् अवाप्नोति राज्ञासौ मुक्त एव च ॥

कामतस् तु कृतं यत् स्यान् नान्यथा वधम् अर्हति ।
आसनाच् छयनाद् यानात् संभाषात् सह भोजनात् ॥

संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुर् इवाम्भसि ।
चान्द्रायणं यावकं तु तुलापुरुष एव च ॥

गवां चैवानुगमनं सर्वपापप्रणाशनम् ।
एतत् पाराशरं शास्त्रं श्लोकानां शतपञ्चकं ।
द्विनवत्या समायुक्तं धर्मशास्त्रस्य संग्रहः ॥

यथाध्ययनकर्माणि धर्मशास्त्रम् इदं तथा ।
अध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गगामिना ॥