પરાશરધર્મસંહિતા · અધ્યાય 11

અમેધ્યરેતો ગોમાંસં ચણ્ડાલાન્નમ્ અથાપિ વા ।
યદિ ભુક્તં તુ વિપ્રેણ કૃચ્છ્રં ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

તથૈવ ક્ષત્રિયો વૈશ્યો ઽપ્ય્ અર્ધં ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
શૂદ્રો ઽપ્ય્ એવં યદા ભુઙ્ક્તે પ્રાજાપત્યં સમાચરેત્ ॥

પઞ્ચગવ્યં પિબેચ્ છૂદ્રો બ્રહ્મકૂર્ચં પિબેદ્ દ્વિજઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુર્ ગા વા દદ્યાદ્ વિપ્રાદ્યનુક્રમાત્ ॥

શૂદ્રાન્નં સૂતકાન્નં ચ અભોજ્યસ્યાન્નમ્ એવ ચ ।
શઙ્કિતં પ્રતિષિદ્ધાન્નં પૂર્વોચ્છિષ્ટં તથૈવ ચ ॥

યદિ ભુક્તં તુ વિપ્રેણ અજ્ઞાનાદ્ આપદાપિ વા ।
જ્ઞાત્વા સમાચરેત્ કૃચ્છ્રં બ્રહ્મકૂર્ચં તુ પાવનમ્ ॥

બાલૈર્ નકુલમાર્જારૈર્ અન્નમ્ ઉચ્છિષ્ટિતં યદા ।
તિલદર્ભોદકૈઃ પ્રોક્ષ્ય શુધ્યતે નાત્રસંશયઃ ॥

એકપઙ્ક્ત્યુપવિષ્ટાનાં વિપ્રાણાં સહ ભોજને ।
યદ્ય્ એકો ઽપિ ત્યજેત્ પાત્રં શેષમ્ અન્નં ન ભોજયેત્ ॥

મોહાદ્ ભુઞ્જીત યસ્ તત્ર પઙ્ક્તાવ્ ઉચ્છિષ્ટભોજને ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેદ્ વિપ્રઃ કૃચ્છ્રં સાંતપનં તથા ॥

પીયૂષં શ્વેતલશુનં વૃન્તાકફલગૃઞ્જને ।
પલાણ્ડુવૃક્ષનિર્યાસ દેવસ્વકવકાનિ ચ ॥

ઉષ્ટ્રીક્ષીરમ્ અવિક્ષીરમ્ અજ્ઞાનાદ્ ભુઞ્જતે દ્વિજઃ ।
ત્રિરાત્રમ્ ઉપવાસેન પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥

મણ્ડૂકં ભક્ષયિત્વા તુ મૂષિકામાંસમ્ એવ ચ ।
જ્ઞાત્વા વિપ્રસ્ ત્વ્ અહોરાત્રં યાવકાન્નેન શુધ્યતિ ॥

ક્ષત્રિયશ્ ચાપિ વૈશ્યશ્ ચ ક્રિયાવન્તૌ શુચિવ્રતૌ ।
તદ્ગૃહે તુ દ્વિજૈર્ ભોજ્યં હવ્યકવ્યેષુ નિત્યશઃ ॥

ઘૃતં તૈલં તથા ક્ષીરં ભક્ષ્યં સ્નેહેન પાચિતમ્ ।
ગત્વા નદીતટે વિપ્રો ભુઞ્જીયાચ્ છૂદ્રભોજનમ્ ॥

મદ્યમાંસરતં નિત્યં નીચકર્મપ્રવર્તકમ્ ।
તં શૂદ્રં વર્જયેદ્ વિપ્રઃ શ્વપાકમ્ ઇવ દૂરતઃ ॥

દ્વિજશુશ્રૂષણરતાન્ મદ્યમાંસવિવર્જિતાન્ ।
સ્વકર્મણિ રતાન્ નિત્યં ન તાન્ શૂદ્રાન્ ત્યજેદ્ દ્વિજઃ ॥

અજ્ઞાનાદ્ ભુઞ્જતે વિપ્રાઃ સૂતકે મૃતકે ઽપિ વા ।
પ્રાયશ્ચિત્તં કથં તેષાં વર્ણે વર્ણે વિનિર્દિશેત્ ॥

ગાયત્ર્યષ્ટસહસ્રેણ શુદ્ધિઃ સ્યાચ્ છૂદ્રસૂતકે ।
વૈશ્યે પઞ્ચસહસ્રેણ ત્રિસહસ્રેણ ક્ષત્રિયે ॥

બ્રાહ્મણસ્ય યદા ભુઙ્ક્તે દ્વે સહસ્રે તુ દાપયેત્ ।
અથવા વામદૈવ્યેન સામ્નૈવૈકેન શુધ્યતિ ॥

શુષ્કાન્નં ગોરસં સ્નેહં શૂદ્રવેશ્મન આગતમ્ ।
પક્વં વિપ્રગૃહે ભુક્તં ભોજ્યં તન્ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

આપત્કાલેષુ વિપ્રેણ ભુક્તં શૂદ્રગૃહે યદિ ।
મનસ્તાપેન શુધ્યેત દ્રુપદાં વા જપેચ્ છતમ્ ॥

દાસનાપિતગોપાલ કુલમિત્રાર્ધસીલિણઃ ।
એતે શૂદ્રેષુ ભોજ્યાન્ના યશ્ ચાત્માનં નિવેદયેત્ ॥

શૂદ્રકન્યાસમુત્પન્નો બ્રાહ્મણેન તુ સંસ્કૃતઃ ।
સંસ્કારાત્ તુ ભવેદ્ દાસઃ અસંસ્કારાત્ તુ નાપિતઃ ॥

ક્ષત્રિયાચ્ છૂદ્રકન્યાયાં સમુત્પન્નસ્ તુ યઃ સુતઃ ।
સ ગોપાલ ઇતિ જ્ઞેયો ભોજ્યો વિપ્રૈર્ ન સંશયઃ ॥

વૈશ્યકન્યાસમુત્પન્નો બ્રાહ્મણેન તુ સંસ્કૃતઃ ।
સ હ્ય્ આર્ધિક ઇતિ જ્ઞેયો ભોજ્યો વિપ્રૈર્ ન સંશયઃ ॥

ભાણ્ડસ્થિતમ્ અભોજ્યેષુ જલં દધિ ઘૃતં પયઃ ।
અકામતસ્ તુ યો ભુઙ્ક્તે પ્રાયશ્ચિત્તં કથં ભવેત્ ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા ઉપસર્પતિ ।
બ્રહ્મકૂર્ચોપવાસેન યાજ્યવર્ણસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥

શૂદ્રાણાં નોપવાસઃ સ્યાચ્ છૂદ્રો દાનેન શુધ્યતિ ।
બ્રહ્મકૂર્ચમ્ અહોરાત્રં શ્વપાકમ્ અપિ શોધયેત્ ॥

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।
નિર્દિષ્ટં પઞ્ચગવ્યં તુ પવિત્રં પાપશોધનમ્ ॥

ગોમૂત્રં કૃષ્ણવર્ણાયાઃ શ્વેતાયાશ્ ચૈવ ગોમયમ્ ।
પયશ્ ચ તામ્રવર્ણાયા રક્તાયા ગૃહ્યતે દધિ ॥

કપિલાયા ઘૃતં ગ્રાહ્યં સર્વં કાપિલમ્ એવ વા ।
મૂત્રમ્ એકપલં દદ્યાદ્ અઙ્ગુષ્ઠાર્ધં તુ ગોમયમ્ ॥

ક્ષીરં સપ્તપલં દદ્યાદ્ દધિ ત્રિપલમ્ ઉચ્યતે ।
ઘૃતમ્ એકપલં દદ્યાત્ પલમ્ એકં કુશોદકમ્ ॥

ગાયત્ર્યાદાય ગોમૂત્રં ગન્ધદ્વારેતિ ગોમયમ્ ।
આપ્યાયસ્વેતિ ચ ક્ષીરં દધિક્રાવ્ણસ્ તથા દધિ ॥

તેજો ઽસિ શુક્રમ્ ઇત્ય્ આજ્યં દેવસ્ય ત્વા કુશોદકમ્ ।
પઞ્ચગવ્યમ્ ઋચા પૂતં સ્થાપયેદ્ અગ્નિસંનિધૌ ॥

આપોહિષ્ઠેતિ ચાલોડ્ય માનસ્તોકેતિ મન્ત્રયેત્ ।
સપ્તાવરાસ્ તુ યે દર્ભા અછિન્નાગ્રાઃ શુકત્વિષઃ ॥

એતૈર્ ઉદ્ધૃત્ય હોતવ્યં પઞ્ચગવ્યં યથાવિધિ ।
ઇરાવતી ઇદં વિષ્ણુર્ માનસ્તોકેતિ શંવતી ॥

એતાભિશ્ ચૈવ હોતવ્યં હુતશેષં પિબેદ્ દ્વિજઃ ।
આલોડ્ય પ્રણવેનૈવ નિર્મન્થ્ય પ્રણવેન તુ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પ્રણવેનૈવ પિબેચ્ ચ પ્રણવેન તુ ।
યત્ ત્વ્ અસ્થિગતં પાપં દેહે તિષ્ઠતિ દેહિનામ્ ॥

બ્રહ્મકૂર્ચો દહેત્ સર્વં પ્રદીપ્તાગ્નિર્ ઇવેન્ધનમ્ ।
પવિત્રં ત્રિષુ લોકેષુ દેવતાભિર્ અધિષ્ઠિતમ્ ॥

વરુણશ્ ચૈવ ગોમૂત્રે ગોમયે હવ્યવાહનઃ ।
દધ્નિ વાયુઃ સમુદ્દિષ્ટઃ સોમઃ ક્ષીરે ઘૃતે રવિઃ ॥

પિબતઃ પતિતં તોયં ભાજને મુખનિઃસૃતમ્ ।
અપેયં તદ્ વિજાનીયાત્ પીત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥

કૂપે ચ પતિતં દૃષ્ટ્વા શ્વસૃગાલૌ ચ મર્કટમ્ ।
અસ્થિચર્માદિ પતિતં પીત્વામેધ્યા અપો દ્વિજઃ ॥

નારં તુ કુણપં કાકં વિડ્વરાહખરોષ્ટ્રકમ્ ।
ગાવયં સૌપ્રતીકં ચ માયૂરં ખાડ્ગકં તથા ॥

વૈયાઘ્રમ્ આર્ક્ષં સૈંહં વા કૂપે યદિ નિમજ્જતિ ।
તટાકસ્યાથ દુષ્ટસ્ય પીતં સ્યાદ્ ઉદકં યદિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેત્ પુંસઃ ક્રમેણૈતેન સર્વશઃ ।
વિપ્રઃ શુધ્યેત્ ત્રિરાત્રેણ ક્ષત્રિયસ્ તુ દિનદ્વયાત્ ॥

એકાહેન તુ વૈશ્યસ્ તુ શૂદ્રો નક્તેન શુધ્યતિ ।
પરપાકનિવૃત્તસ્ય પરપાકરતસ્ય ચ ॥

અપચસ્ય ચ ભુક્ત્વાન્નં દ્વિજશ્ ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
અપચસ્ય ચ યદ્ દાનં દાતુશ્ ચાસ્ય કુતઃ ફલમ્ ॥

દાતા પ્રતિગ્રહીતા ચ તૌ દ્વૌ નિરયગામિનૌ ।
ગૃહીત્વાગ્નિં સમારોપ્ય પઞ્ચયજ્ઞાન્ ન નિર્વપેત્ ॥

પરપાકનિવૃત્તો ઽસૌ મુનિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પઞ્ચયજ્ઞાન્ સ્વયં કૃત્વા પરાન્નેનોપજીવતિ ॥

સતતં પ્રાતર્ ઉત્થાય પરપાકરતસ્ તુ સઃ ।
ગૃહસ્થધર્મા યો વિપ્રો દદાતિ પરિવર્જિતઃ ॥

ઋષિભિર્ ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈર્ અપચઃ પરિકીર્તિતઃ ।
યુગે યુગે તુ યે ધર્માસ્ તેષુ તેષુ ચ યે દ્વિજાઃ ॥

તેષાં નિન્દા ન કર્તવ્યા યુગરૂપા હિ તે દ્વિજાઃ ।
હુંકારં બ્રાહ્મણસ્યોક્ત્વા ત્વંકારં ચ ગરીયસઃ ॥

સ્નાત્વા તિષ્ઠન્ન્ અહઃ શેષમ્ અભિવાદ્ય પ્રસાદયેત્ ।
તાડયિત્વા તૃણેનાપિ કણ્ઠે બદ્ધ્વાપિ વાસસા ॥

વિવાદેનાપિ નિર્જિત્ય પ્રણિપત્ય પ્રસાદયેત્ ।
અવગૂર્ય ત્વ્ અહોરાત્રં ત્રિરાત્રં ક્ષિતિપાતને ॥

અતિકૃચ્છ્રં ચ રુધિરે કૃચ્છ્રો ઽભ્યન્તરશોણિતે ।
નવાહમ્ અતિકૃચ્છ્રી સ્યાત્ પાણિપૂરાન્નભોજનઃ ॥

ત્રિરાત્રમ્ ઉપવાસી સ્યાદ્ અતિકૃચ્છ્રઃ સ ઉચ્યતે ।
સર્વેષામ્ એવ પાપાનાં સંકરે સમુપસ્થિતે ॥

દશસાહસ્રમ્ અભ્યસ્તા ગાયત્રી શોધનં પરં ॥