पद्मसंहिता · अध्याय 4.19
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं निपतेद्युगपद्यदि ।
कृत्वानैमित्तिकं नित्यमाचार्य स्तदनन्तरम्
गृहार्चास्नपने प्राप्ते विस्तारे सति वेश्मनि ।
तत्रैव स्नपनं कार्यं सङ्कटे तु बहिर्भवेत्
पर्वतादौ शुचौ देशे प्रपानिर्माणपूर्वकम् ।
स्नपनं देवदेवस्य कार्यं भागवतेन तत्
आलये स्थापितं बिम्बं न कदाचिच्चतुर्मुख ।
निर्गमय्य बहिस्स्नाप्य मन्तरेण तु सर्वदा
तीर्थावधृथवेळायां सद्यादीनां तटे भवेत् ।
अन्यथा चेच्छान्तिहोमं कुर्यात्सर्वसमृद्धिदम्
अङ्कुरार्पणहीने च स्नपने कौतुकेऽन्विते ।
अधिवासविहीने च कलशैस्स्नपने सति
शान्तिहोमो विधातव्य स्सर्वदोषापनुत्तये ।
सङ्कल्पितस्नानहानौ द्विगुणं स्नपनं भवेत्
अकृते राजराष्ट्रस्य भवेद्विभवसङ्क्षयः ।
यजमानस्य धाम्नश्च प्रजानां च धनक्षयः
अकाले तु कृते स्नाने विषुवादौ यथोदिते ।
शान्तिः कार्ययने चैव दक्षिणे प्रागुपक्रमः
उत्तरे चैव पाश्चात्ये उत्तमं नैव दूषणम् ।
चैत्रे च विषुवे तद्वत्क्रमादाश्वयुजेऽपि च
स्थापितानां च कुम्भानां भेदने पतने तथा ।
कालादिदोषदुष्टे च क्रिमिकेशादिदूषिते
लङ्घितेऽशुचिसंस्पृष्टे वायसाद्यैश्छ दूषिते ।
गर्हिते श्वापदाद्यैश्च स्पृष्टे चाशुचिभिस्तथा
पाषण्डैः प्रतिलोमैश्च तथोदक्यादिदूषिते ।
कलशं तं तमुद्धृत्य स्थापयित्वा परान् पुनः
तद्दैवत्यान् जपेन्मन्त्रा नष्टोत्तरशतावरम् ।
स्नपनं यदि तैःकुर्याच्छान्तिहोमं समाचरेत्
अक्रमेण समुद्धृत्य स्नपने विहिते सति ।
जपःपञ्चोपनिषदां कर्तव्यस्तत्समाचरेत्
देवतामन्त्रभूभागद्रव्याणां व्यत्यये सति ।
पूर्ववन्मन्त्रजापस्स्यात्प्रतिद्रव्यमनर्चिते
अर्घ्यादिभिर्जपस्तद्वन्महिषाजोष्ट्रसम्भवैः ।
क्षीरादिभिस्तथा द्रव्यै स्स्नपने स्नापयेत्पुनः
समद्भिर्मूलमन्त्रेण जुहुयात्कमलासन ।
अद्भिःपर्युषिताभिश्चेत्स्नपनं स्नापयेत्पुनः
शान्तिहोमो मूलविद्या जपश्चाष्टोत्तरं शतम् ।
आराधनाङ्गवैकल्ये नृत्तवाद्यादिभि स्सह
शान्तिहोमो भवेद्वेद्यां स्नपने चलने सति ।
प्रतिमापतने तद्वत्प्रायश्चित्तं चतुर्मुख
स्नपने वर्तमाने तु चरने पतनेऽपि वा ।
यथापूर्वमवस्थाप्य स्नापयित्वा यथीविधि
शान्तिहोमश्च कर्तव्यः पीठादीनां च भञ्ङने ।
सहजानां तथा हस्तपादादीनां चतुर्मुख
भङ्गेतु तेषामावाह्य कूर्चादौ तद्गतं हरिम् ।
क्रियां समापयेद्भ ग्नां प्रभापीठादिकं पुनः
समाधाय यथापूर्वं संप्रोक्षणविधिर्भवेत् ।
वस्तुषु स्नपनाङ्गेषु आधिक्यं हानिरेव वा
यदि स्यान्मूलमन्त्रास्य जपश्चाष्टोत्तरावरः ।
मोक्षमाणस्सदा कुर्यात्स्नपनं निशि वाऽहनि
रिपुक्षयार्थीदिवसे धर्मार्थी दिनमध्यमे ।
दिनान्ते सर्वभोगार्थी प्राय श्चित्ताय सर्वदा
बद्धप्रतिसरे बिम्बे स्नपनार्थं तु मन्त्रिणा ।
स्नपनान्तरसं प्राप्तौ न च प्रतिसरान्तरम्
मण्डूकमूषिकासर्पचुचुन्दर्यादिजन्तुभिः ।
स्पृष्टे विलङ्घिते नष्टे स्थापिते कलशे तथा
त्यक्त्वान्यं तु तथा कृत्वा मूलमन्त्रं जपेद्गुरुः ।
स्थापितं कलशं तद्वत्पाषण्डैः प्रतिलोमजैः
आशौचवद्भिरपरैःकलश स्पर्शने सति ।
सद्रव्यं कलशं त्यक्त्वा तथान्यं तत्र निक्षिपेत्
वाचयित्वाथ पुण्याहं शान्तिहोमं समाचरेत् ।
कर्मणिस्नपनादौ तु प्रवृत्ते देशिकोत्तमः
सूतकं मरणाशौचं शृणुयान्नाशुचिर्भवेत् ।
उत्सवे तु यथाशात्रचोदिते स्खलने सति
शान्तिस्तथोच्यते ब्रह्मन्निदानीमवधार्यताम् ।
विमानस्थापनाहीने न कुर्यदुत्सवं हरेः
कुर्याद्वा ध्वजमुद्धृत्य उत्सवं च क्रमेण वा ।
वायवीये धामकोणे विधिना शान्तिमाचरेत्
संवत्सरान्तं तत्रैव ध्वजयष्टेः स्थितिर्भवेत् ।
हीननित्योत्सवे धाम्नि ध्वजारोहणपूर्वकम्
नोत्सवं कारये त्काम्यं कारिते शान्तिमाचरेत् ।
प्रमाणहीने पक्षीन्द्रे ध्वजे स्तम्भादिकेऽपि वा
शान्तिःकार्य तथा हीने मूषिकाद्यैश्च दूषिते ।
अशुचिद्रव्यसंस्पर्शे त्यक्त्वा कोप्यध्वजान्तरम्
शान्तिहोमश्च कर्तव्यो ब्राह्मणानां च भोजनम् ।
ध्वजारोहण कर्माङ्गं ध्वजं वा स्तम्भमेव वा
सकृन्नियुक्तं त्यक्तव्यं ध्वजयुष्टिं तु न त्यजेत् ।
सकृन्नियुक्तेस्तम्भादौ भूयोऽपि विनियोजिते
प्रायश्चित्तं तु तत्र स्यात्स्नपनं चोत्तमोत्तमम् ।
शान्तिहोमश्च कर्तव्यो ब्राह्मणानां च भोजनम्
स्थापिते विहगेशानध्वजे वातातपादिभिः ।
वर्णहानौ न दोषस्या त्समाराधनमिष्यते
पतिते वातवेगेन हेतुना येन केन चित् ।
उद्धृत्य बध्वा भूयोपि स्नपनं मध्यमोत्तमम्
वर्णहानौ तथा भिन्ने ध्वजे च्छिन्नेऽपि वा क्वचित् ।
ध्वजान्तरं समुत्पाद्यत्यक्त्वा निपतितं ध्वजम्
यष्टिं वाकल्प्यमेवास्यं न तु कालप्रतीक्षणम् ।
विपरीतं ध्वजपटं प्रमादाद्यदिबन्धयेत्
तन्मोचयित्वा यद्वान्यं बध्वास्नपनमाचरेत् ।
ध्वजस्तम्भे तथा भिन्ने भग्ने वा सुषिरेऽपि वा
स्तम्भान्त रमपस्थाप्य शान्तिस्स्नपनपूर्विका ।
पतने भ्रमणे वापि पतिते वा यदृच्छया
शान्तिहोमो भवेत्प्राग्वन्मूलमन्त्रजपस्तथा ।
पक्षीशाधिष्ठिते कुम्भे भिन्ने नष्टेऽथ वा तथा
अस्पृश्यैः प्राणिभिः स्पृष्टे स्थाप्य कुम्भान्तरं पुनः ।
आवाह्य तत्र विहगं कर्मशेषं समापयेत्
ध्वजस्तम्भे च संस्पृष्टे चण्डालाद्यैर्विगर्हितैः ।
स्तम्भान्तरमवस्थाप्य शान्तिहोमं समाचरेत्
सूतकैः प्रेतकैश्चैव प्रतिलोमै सथाविधैः ।
स्पृष्टे प्रोक्ष्य ध्वजस्तम्भं पुण्याहोक्तिपुरस्सरम्
सकृन्नियोजितं त्यक्त्वामृण्मयं पालिकादिकम् ।
अङ्कुरानर्पयेन्नूचेत् शान्तिहोमादिकं चरेत्
अङ्कुरेष्वपि रक्तेषु श्यामवर्णयुतेषु वा ।
अप्ररूढेषु सर्वेषु तथा तिर्यग्गतेषु च
अस्पृश्यस्पर्शने तेषां भिन्नच्छिन्नेषु वा पुनः ।
पालिकादिषु नष्टेषु पतितेषु यथातथा
वल्मीकादिप्ररोहे च मूषिकाद्यैश्च भक्षिते ।
शान्तिहोमश्च कर्तव्यो ब्राह्मणानां च भोजनम्
प्रारब्धकर्ममध्ये चेत्कर्मनैमित्तिकं पुनः ।
आपतेदर्पयेद्भूय स्ततर्थां श्चङ्कुर्रा गुरुः
अर्पितेष्वङ्कुरेषु स्याद्दैवाद्वा यदि मानुषात् ।
कर्मलोपस्तदा त्यक्त्वा कल्पितानङ्कुरानपि
शान्त्यर्थं जुहुयादग्नौ मूलमन्त्रजपस्तथा ।
बद्धप्रतिसरे बिम्बे कर्मार्थमपरं यति
अन्तरा कर्म निपतेद्बध्नीयात्कौतुकं पुनः ।
अन्तरा पतिते स्नाने समाप्ते स्नपनं पुनः
पूर्वारब्धमनुष्ठेयं यथाशान्त्रं चतुर्मुख ।
ग्रामादिषु स्याच्छून्येषु न बलिर्वीधिकोत्सवः
धामन्येव भवेत्कामं यदि स्याद्वीधिकोत्सवः ।
सहस्रकलशैस्स्नानं प्रयश्चित्तं तदिष्यते
उत्सवे वर्त माने स्यान्महावातादिना यति ।
ग्रामादौ शिथिले कृत्वा प्रयश्चित्तं पुनर्महः
कार्योन लोप्यो लोपे तु कुम्भैरष्टोत्तरै र्हरेः ।
स्नपनं कारयेद्धोमो जपश्चार्थैर्द्विजार्चनम्
मुहूर्तातिक्रमे शान्तिस्सर्वेषां कर्मणामपि ।
कार्याहोमादिभिः पश्चात्कर्मारम्भो यथोदितः
कर्मण्यधिकृते पूर्वं देशिको मूर्तिपेषु वा ।
दैवाद्वा मानुषाद्वापि विघ्नितेष्वधिकारिषु
प्रारब्धं कर्म कर्तव्यं तादृग्भिरपरैर्द्विजैः ।
उत्सवे विघ्निते दैवान्मानुषाद्वा यथोदिते
बलिमेव क्षिपेद्धाम्नि ग्रामादौ विधिकास्वपि ।
बलिप्रदाने प्यकृते कस्मिंश्चिद्दिवसे पुनः
कुर्वन् बलिमतिक्रान्तं कृत्वैवं बलिमाचरेत् ।
उत्सवाङ्गेषु हीनेषु कलितेषु यथापुरम्
उद्यानयानमृगया जलद्रोण्यादि कर्मसु ।
शान्तिःकार्या भोजनं च ब्राह्मणानां जपस्तथा
हीनायां तीर्थयात्रायां पुनरुत्सवमाचरेत् ।
उत्तमोत्तममार्गेण कृत्वा स्नपनमादितः
मासे यथोक्तेऽतिक्रान्ते नक्षत्रादौ यथोदिते ।
उत्सवोऽनन्तरे मासि यद्यर्वाग्वत्सराद्भवेत्
ऊर्ध्वं संवत्सरा त्कुर्वन् शान्तिं कृत्वासमाचरेत् ।
सहस्रकलशैस्स्नानं शान्तिहोमं जपादिकम्
लुप्ते पर्पोत्सवे शान्ति स्स्नपनं शक्त्यपेक्षया ।
अन्येषु विष्णोर्लुप्तेषु श्रवणाद्युत्सवेषु च
उत्तमोत्तममार्गेण स्नपनं तस्य निष्कृतिः ।
व्यत्यासे बलिवस्तूनां जुहुयात्सर्विषा शतम्
वाताद्युत्पात संस्पृष्टे बिम्भे स्नपनमुत्तमम् ।
आचरेद्यागशालायां प्रपादिषु महोत्सवे
अग्निदग्धेषु तत्सर्वं समाधाय यथापुरम् ।
शान्तिहोमो द्विजेन्द्राणां भोजनं दानमेव च
कुर्यात्सुदर्शनप्लोषे कुम्भैर्नवभिरुप्लवः ।
कार्यो बिम्बादिदाहेऽपि तथा स्नपनमाचरेत्
श्वसृगालादिभिर्यागमण्टपादि प्रवेशने ।
संस्पर्शे पुर्वक्लप्तानि त्यक्त्वान्यानि निधाय च
शान्तिहोमोद्विजेन्ध्राणां भोजनादि यथापुरम् ।
चण्डालादिप्रवेशादौ त्यक्त्वा तद्वस्तु दूषितम्
उत्सवार्थानि वस्तूनि शान्ति होमं समाचरेत् ।
उत्सवाग्नौ स्वयं शान्ते शान्तिं कुर्याद्यथाक्रमम्
विषुवे चायने चैव तीर्थयात्रा न दोषकृत् ।
--ततोऽन्यत्र कर्तव्या ह्न्येव सा भवेत्
प्रमादाद्यदि यात्रास्यात्स्नपनं चोत्तमोत्तमम् ।
उत्सवे होमविच्छेदे द्विगुणं होममाचरेत्
बिम्बे चोरादिभिर्नष्टे वर्तमाने महोत्सवे ।
कर्मार्चादिषु बिम्बेषु बिम्बं चोत्पाद्य पूर्ववत्
आराधयेन्निपतिते बिम्बे यानान्महोत्सवे ।
आरोप्य पूर्ववद्यानं रथ्यासु पतितं नयेत्
एकाधिकाशीतिकुम्भैस्स्नापयेच्छान्तये पुनः ।
अङ्गहानौ कौतुकस्य बिम्ब मन्यं नयेत्तदा
हीनाङ्गं चेत्समाधाय सद्यस्सं प्रोक्षणं चरेत् ।
स्नपनं शान्तये कुर्याद्ब्राह्मणानां च तोषणम्
यानभङ्गे नयेद्देवं यानेनाऽन्येन वीधिकाम् ।
शान्तिश्च कार्या पतनभ्रमणादौ च सारथेः
पुण्याहवाचनादीनि कार्याणि कमलासन ।
अस्पृश्या यदि यानानि वहेयुर्भिम्बमेव वा
क्षालयित्वा तु यानानि बिम्बं च स्नापयेद्घटैः ।
पुष्पयागो निशि भवेच्छान्तये भुक्तये पि वा
अभावे पुष्पयागस्य स्नपनं चोत्तमोत्तमम् ।
आरभ्य तीर्थदिवसादूर्ध्वं पञ्चदिनावधि
ध्वजावरोहणं कार्यं पश्चाच्चेदवरोहणम् ।
दोषस्स्याद्दोषशमनं स्नपनं मध्यमोत्तमम्
अपरोप्य ध्वजपटं स्नपनान न्तरं पुनः ।
उद्वास्य देवतास्सर्वाश्शकटाद्बलिकर्मणा
महोत्सवान्तः पतितं कर्म वैशेषि काह्वयम् ।
कार्यमेव न लोप्यं तल्लोपे स्नपनमाचरेत्
पवित्रारोपणे प्रायश्चित्तमन्यत्प्र दर्श्यते ।
हीनमाने पवित्रे वा कुण्डे वा मण्डलेऽपि वा
अस्त्रमन्त्रं शतं जप्त्वा पूजये दस्त्रवर्धिनीम् ।
त्यक्त्वा पवित्रं केशादिदूषितं पुनरेव तत्
कृत्वा पूर्ववदारोप्य ततश्शान्तिं समाचरेत् ।
अस्पृश्यस्पर्शने कुम्भे भिन्ने नष्टेऽपि वा पुनः
कुंभान्तरे समावाह्य मूलमन्त्रं जपेत्पुनः ।
अस्थाने स्थापितं शूल मन्यत्र प्रतिमादिकम्
स्थापयित्वा यथास्थानं स्नपनादि समाचरेत् ।
माने न्यूनाधिके वापि वेद्यादीनां प्रकल्पिते
शान्तिराज्याहुतिः कार्या पंचोपनिषदा शतम् ।
तेषामभावे च तथा शान्तिर्नयनमोक्षणम्
अकृत्वास्थापने शान्तिं कृत्वा नयनमोक्षणम् ।
तोयाधिवासाकरणे प्रतिष्ठायां मधुद्विषः
स्नपनं शान्तिहोमश्च तद्वदेवाङ्गहानिषु ।
अनाचार्यप्रतिष्ठायां पुनस्थ्सापनमाचरेत्
आचार्यपदमारूढो वैधुर्याद्यल्पदोषवान् ।
अधिकार्येव विज्ञानपारं यातो यदि स्वयम्
ज्ञानाधिकेन देवेशे स्थापिते ज्ञान रूपिणि ।
न दोषो ज्ञानदहनस्सर्वदोषान् दहेत्खलु
यावत्कालं स्थितिर्भालमन्दिरे प्रार्थिता पुरा ।
तावत्यतीते समये स्नपनं मधुविद्विषः
कार्यं पुनश्चतत्रैव स्थितिकालं परीक्षयेत् ।
अन्यत्र वा बालगेहे यद्वा मूलालये भवेत्
कर्मार्थपीठिकायां तत् स्थापयित्वा समर्चयेत् ।
गोपुरे वालये यद्वा प्राकारे मण्टपेऽथवा
शिथिली सरघातुम्बावल्मीकादिसमुद्भवे ।
उद्धृत्यतत्तत्संशोध्य देशं कृत्वा यथापुरम्
स्नपनं देवदेवस्य कुर्यादुत्तममध्यमम् ।
शान्तिहोमो द्विजेन्द्राणां भोजनं दानमेव च
सिद्धान्तसङ्करे जाते प्रमादात्तत्र सङ्करे ।
कृत्वा संप्रोक्षणं पूर्वं सहस्रकल शाप्लवः
सिद्थान्तं नाम किं को वा भेदस्तस्य जनार्दन ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं न रहस्यमिदं यदि
महोपनिषदं नाम सिद्धान्तपदशब्दितम् ।
मीमांसादिषु शात्रेषु ये सिद्धार्था मनीषिणः
तेषामन्तेऽधिकारोस्मिन्नितिसिद्धान्त शब्दितम् ।
तच्चतुर्धास्थितं शास्त्रमृगादिवदनेकधा
एकैकं भिद्यते तन्त्रं शाखाभेदेन भूयसा ।
प्रथमंमन्त्रसिद्धास्तं द्वितीयं चागमाह्वयम्
तृतीयं तन्त्रसिद्धान्तं तुर्यं तन्त्रान्तरं भवेत् ।
एकैव मूर्तिराराध्या प्राधान्येनेतराः पुनः
देव्यश्श्रिय्रादयश्चापि संपूज्याः परिवारवत् ।
आयुधैश्शङ्खचक्राद्यैश्श्रीवत्साद्यैश्चभूषणैः
मूर्तिमद्भिः परिवृता केवला वाम्बुजासन ।
कथ्यते यत्र तत्प्रोक्तं मन्त्रसिद्धान्तमग्रिमम्
वासुदेवादयो व्यूहाश्चत्वारस्साधकैरपि ।
क्रमागतैस्तुल्यकक्ष्याः पूज्यास्तत्प्रभवाप्यये
कर्मणामपि सन्यासः कथ्यते यत्र चागमे ।
तन्त्रमागमसिद्धान्तं तदुक्तं कमलासन
नवानामपि मूर्तीनां प्राधान्यं यत्र कथ्यते ।
मूर्तयो द्वादशाङ्गानि तेषामेव तथापरे
प्रादुर्भाव गुणाश्चान्ये मूर्त्यन्तरगुणा अपि ।
प्रादुर्भावान्तरयुतास्स दिग्देवैस्सहायुधैः
मूर्तिमद्भिश्छ देवीभिर्लक्ष्म्यादिभिरपि स्फुटम् ।
तत्तन्त्रसिद्धान्ताह्वानं---
चतुर्थं परमं पुनः
सौम्यसिंहादिभूयिष्ठं वक्त्रेभैदैश्चतुर्मुख ।
द्वित्रादिमुखभेदा वा मूर्तिरेकैव पूज्यते
परिवारैन्संवृता वा विना वा सर्वकामदा ।
यत्र तन्त्रान्तरं तत्स्याच्चतुर्थं कमलासन
येन सिद्धान्तमार्गेण कर्षणादिक्रिया कृता ।
आदौ तेनैव सकलं नान्यसिद्धान्तवर्त्मना
तन्त्रेणापि तथा येन कर्षणादिक्रिया कृता ।
तेनैव सकलं कार्यं न तन्त्रान्तरवर्त्मना
तन्त्रान्तरेऽपि कथितमनुक्तं ग्राह्यमेव हि ।
सिद्धान्त सङ्करस्तस्मात्तन्त्रसङ्कर एव च
दोषाय कल्पते राजराष्ट्र धामक्षयात्मने ।
सिद्धान्तसङ्करे जाते प्रमादात्तस्य शान्तये
कृत्वा संप्रोक्षणं पूर्वं सहस्रकलशाप्लवः ।
कर्तव्यस्स्नपनं कुर्या त्तन्त्रसङ्करसम्भवे
अन्तेमहोत्सवं कुर्यात् ध्वजारोहणपूर्वकम् ।
स्थापिते पञ्चरात्रेण देवे षड्भिरथाध्वभिः
पत्रिष्ठाने कृते मोहाद्दोषस्सर्वक्षयात्मकः ।
शान्तिश्च तस्य भूयोऽपि पञ्च रात्रोक्तवर्त्मना
प्रतिष्ठाप्य सहस्रेण कलशैस्स्नपनं हरेः ।
महोत्सवश्च कर्तव्यो ध्वजारोहणपूर्वकः
एकत्र दीक्षितस्तन्ते वा द्विजोत्तमः ।
क्रियां न कुर्यादन्यत्र कर्षणादि चतुर्मुख
आचार्यत्वमथार्त्विज्यं पूजायां मधुविद्विषः ।
तन्त्रभेधे च सिद्धान्तभेदे चापि न युज्यते
ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिस्म्सृतिचोदिता ।
मृतानां विषशस्त्राग्नि प्रायैरुग्रैश्च कर्मभिः
नारायणबलिर्नाम समाराधनमुत्तमम् ।
गतिहेतुर्विना तेन गतिरन्यान विद्यते
पुनर्दहनमारभ्य कर्म स्मार्तमशेषतः ।
कृत्वा सपिण्डीकरणपर्यन्तं तदनन्तरम्
देवदेवं समाराध्य वक्ष्यमाणेन वर्त्मना ।
विष्ण्वालये नदीतीरे पर्वते वा वनेऽपि वा
आन्यत्र वा पुण्यदेशे कर्तुर्वा भवने शुभे ।
यष्टव्यं कृष्णपक्षस्य द्वादश्यामयनद्वये
उपोषितस्सन् पूर्वेद्युःकर्तानियतमानसः ।
ब्राह्मणान्भगवद्भक्तान्व्रतस्वाध्यायशालिनः
आमन्त्र्यमन्त्रविद्बध्वा केशवादि यथास्वयम् ।
शोधिते गोमयाम्भोभिर्भूतले कुशविष्टरे
उपवेश्य वृतानेव प्राङ्मुखान् कमलासन ।
अर्घ्यादिभिस्समभ्यर्च्य सामभिः केशवदिभिः
नमोन्त्रैर्नागवल्ल्यादि दत्वा चाभ्यञ्जयेद्द्विजान् ।
स्नातानां सन्निदौ तेषां होमं चौपासनेऽनले
कृत्वाग्नि मुखमग्नेश्च प्राग्भागे चक्रपङ्कजे ।
स्थण्डले कुशकूर्चे वा देवमावाहयेदिति
पुष्पाञ्जलिस्समुत्थाय नृसूक्ताद्या ऋचो जपन् ।
ओं पूर्वाभिर्व्याहृतिभिरावाह्य पुरुषोत्तमम्
मूर्तिभेदान् केशवादीन्नामभिस्तैरनन्तरम् ।
आवाह्यार्घ्यादिभिष्टद्भिरुपचर्य पृथक्पृथक्
तर्पयित्वा तिलाम्भोभिः केशवादीन् स्वनामभिः ।
उपचर्य च दीपान्तं पुरुषं पुरुषात्मना
सूक्तेन केशवादींस्तु नामभिस्तैर्यथाक्रमम् ।
अग्नौ पद्मासनासीनं ध्यात्वा परमपूरुषम्
अनूच्य पायसं विष्णोर्नुकमित्यृचमब्जज ।
पश्चात्परोमात्रयेति याज्यया जुहुयाद्धविः
केशवाद्यैर्नामधेयैस्सर्पिषा जुहुयात्ततः ।
चतुर्थ्यन्तैर्द्वादशभि र्नामभिर्ध्यानमास्थितः
क्षीराज्यगुडमिश्रान्नं तेभ्य एव निवेदयेत् ।
देवस्य त्वा सवितुरिति महाविष्णोर्नवेदनम्
सप्तव्याहृतिभिर्भूयो जुहुयात्सर्पिषानले ।
दर्भासनेषु भूदेवानाहुतानुपवेशितान्
वस्त्राङ्गुलीयकच्छत्रकुण्डलोपानहादिभिः ।
यथाशक्ति समभ्यर्च्य मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तान्
तिलाज्यमिश्रहस्तेन तदनुज्ञानपूर्वकम् ।
जुहुयादनले हव्यं विद्यया वक्ष्यमाणया
पितृभ्यस्तत्पितृभ्यश्च तत्पितृभ्यः पुनस्तथा ।
मातृभ्यः पितृमातृभ्य स्तत्पितृभ्यःपुनस्तथा
मातामहेभ्य स्तेषां ये पितरस्तेभ्य एव च ।
मतामहीभ्यो मातुश्च पितृमातृभ्य एव च
पितुः पितामहीभ्यश्च तथाचार्येभ्य एव च ।
तत्पत्नीभ्यो गुरुभ्यश्च गुरुपत्नीभ्य एव च
सखिभ्यस्तत्पुरन्ध्रीभ्योज्ञातिभ्या याश्चतत् स्त्रियः ।
ताभ्यश्छामात्यतत् स्त्रीभ्यस्सर्वाभ्यस्तत् स्त्रियश्चयाः
ताभ्यश्चेति समुच्चार्य स्वधा नम इति ब्रुवन् ।
नारायणाय स्वाहेति प्रत्येकं पृथगाहुतिः
अग्निबद्दं चतुर्थ्यन्तं कव्यवाहनमित्यथ ।
तदन्तेस्विष्टकृच्छब्धमनुषङ्गश्च पूर्ववत्
हुत्वैवं सर्पिषा पश्चाद्द्वादशाक्षरविद्यया ।
प्रत्येकं शतमष्टा च द्वादशाक्षर विद्यया
विष्णुगायत्रिया तद्वद्ब्राह्मणान् षड्रसान्वितम् ।
भोजयेद्दक्षणां तद्यात्तान् प्रणम्य प्रदक्षिणम्
ताननुज्ञाप्य शिष्टान्नं यथेष्टं क्रियातामिति ।
दक्षिणेनानलं दर्भान् प्रागग्रान् शोधिते स्थले
संस्तीर्य तेषु दर्भेषु बलिं दद्यात्समाहितः ।
विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यस्साध्येभ्यस्तदनन्तरम्
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो विष्णुर्नारायण स्तथा ।
सहस्रशिरसे चैव यज्ञात्मपदमेव च
पुरुषं यज्ञपूर्वं च सर्वेश्वरपदं तथा ।
चतुर्थ्यन्तं समुच्छार्य नमस्स्वा हेत्यनस्तरम्
सर्वत्रैवानुषङ्गं च स्विष्टकृद्यजनादिकम् ।
आधेनुवरदानान्तं कृत्वा प्रेतं निवेदयेत्
मूर्तिषु द्वादशस्वेनं यज्ञशर्माणमाख्यया ।
निवेदयामि देवाय केशवायेत्यनुक्रमात्
द्वादशभ्योनिवेद्यैवं परमान्नं निवेदयेत् ।
नारायणबलिर्ह्येष द्विजानां समुदीरितः
एवं यस्य कृते दत्तो बलिर्दे वार्चना त्मकः ।
स याति निखिलं पापं निर्धूय ब्रह्म शाश्वतम्
पापानामितरेषां च बलिः पुण्यकृतामपि ।
परमात्मपदप्राप्त्यैकल्पते नात्र संशयः
मूल पाठ: padmasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0