Nirukta · अध्याय 9

अथ.यानि.पृथिवी.आयतनानि.सत्त्वानि.स्तुतिम्.लभन्ते.तान्य्.अतस्.अनुक्रमिष्यामह्।
तेषाम्.अश्वः.प्रथम.आगामी.भवति।
अश्वो.व्याख्यातस्,.तस्य.एषा.भवति।

``अश्वो.वोळ्हा.सुखम्.रथम्.हसनाम्.उपमन्त्रिनह्।
शेपस्.रोमन्वन्तौ.भेदौ.वारिन्.मन्दूक.इच्छति.इन्द्राय.इन्दो.परि.स्रव।ऽऽ.
अश्वो.वोळ्हा(वोधा)।
सुखम्.वोळ्हा।
रथम्.वोळ्हा।
सुखम्.इति.कल्याण.नाम।
कल्याणम्.पुन्यम्।
सुहितम्.भवति।
सुहितम्.गम्यति.इति.वा।
हसा.एता.वा।
पाता.वा.पालल्यिता.वा।
शेपम्.ऋच्छति.इति.वा।
वारि.वार्यति।
मानो.व्याख्यातस्,.तस्य.एषा.भवति।

``मा.नो.मित्रो.वरुअनो.अर्यमा.आयुर्.इन्द्र.ऋभुक्षा.मरुतः.परि.ख्यन्।
यद्.वाजिनो.देवजातस्य.सप्तेः.प्रवक्ष्यामो.विदथे.वीर्यानि।ऽऽ.
यद्.वाजिनो.देवैर्.जातस्य.सप्तेः.सरनस्य.प्रवक्ष्यामो.यज्ञे.विदथे.वीर्यानि,.मा.नस्.त्वम्.मित्रश्.च.वरुणश्.च.अर्यमन्1.च.आयुस्.च.वायुर्.अयन.इन्द्रश्.च.उरुक्षयन.ऋभूनाम्.राजा.इति.वा.मरुतश्.च.परिख्यन्।
शकुनिः.शक्नोत्य्.उन्नेतुम्.आत्मानम्।
शक्नोति.नदितुम्.इति.वा।
शक्नोति.तकितुम्.इति.वा।
सर्वतः.शंकरो.अस्त्व्.इति.वा।
शक्नोतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

कनिक्रदत्.जनुसम्.प्रब्रुवान.इयर्ति.वाचम्.अरितेव.नावम्।
सुमङ्गलश्.च.शकुनि8.भवासि.मा.त्वा.काचिद्.अभिभा.विश्व्या.विदत्।ऽऽ.
न्यक्रन्दीत्.जन्म.प्रब्रुवानो.यथा.अस्य.शब्दस्.तथा.नाम.ईरयति.वाचम्.ईरयिता.इव.नावम्।
सुमङ्गलश्.च.शकुनि8.भव,.कल्याण.मङ्गलह्।
मङ्गलम्.निरतेर्.गृणाति.अर्थे,.गिरत्य्.अनर्थान्.इति.वा।
अङ्गलम्.अङ्गवत्।
मज्जयति.पाकपम्.इति.नैरुक्ताह्।
माम्.गच्छत्व्.इति.वा।
मा.च.त्वा.काचिद्.अभिभूतिः.सर्वतो.विदत्।
गृत्समदम्.अर्थम्.अभ्य्.उत्थितम्.कपिञ्जलो.अभिववाशे।
तद्.अभिवादिनी.एषा.र्च्.भवति।

``भद्रम्.वद.दक्षिणतो.भद्रम्.उत्तरतो.वद।
भद्रम्.पुरस्तान्.नो.वद.भद्रम्.पश्चात्.कपिञ्जल।ऽऽ.इत्य्.सा.निगद.व्याख्याता।
गृत्समदो.गृत्स.मदनह्।
गृत्स.इति.मेधावि.नाम।
गृणातेः.स्तुति.कर्मणह्।
मन्दूका.मज्जूका.मज्जनात्।
मदतेर्.वा.मोदति.कर्मणो,.मन्दतेर्.वा.तृप्ति.कर्मणह्।
मन्दयतेर्.इति.वैयाकरणाह्।
मन्द.एषाम्.ओकस्.इति.वा।
मन्दो.मदेर्.वा.मुदेर्.वा।
तेषाम्.एषा.भवति।

``संवत्सरम्.शशयाना.ब्राह्मणा.व्रत.चारिनह्।
वाचम्.पर्जन्य.जिन्विताम्.प्र.मन्दूका.अवादिसुह्।ऽऽ.
संवत्सरम्.शिश्याना.ब्राह्मणा.व्रत.चारिनस्.अब्रुवानाह्।
अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्याद्.ब्राह्मणा.इव.व्रत.चारिन.इति।
वाचम्.पर्जन्य.प्रीताम्.प्रावादिसुर्.मन्दूकाह्।
वसिस्थो.वर्ष.कामः.पर्जन्यम्.तुस्ताव।
तम्.मन्दूका.अन्वमोदन्त।
स.मन्दूकान्.अनुमोदमानान्.दृष्ट्वा.तुस्ताव।
तद्.अभिवादिनी.एषा.ऋच्.भवति।

``उप.प्र.वद.मन्दूकि.वर्षम्.आ.वद.तादुरि।
मध्ये.ह्रदस्य.प्लवस्व.विगृह्य.चतुरः.पदह्।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
अक्षाह्।
अश्नुवत.एनान्.इति.वा।
अभ्यश्नुवत.एभिर्.इति.वा।
तेषाम्.एषा.भवति।

``प्रावेपा.मा.बृहतो.मादयन्ति.प्रवातेजा.इरिने.वर्वृतानाह्।
सोमस्येव.मौजवतस्य.भक्षो.विभीदको.जागृविर्.मह्यम्.अच्छान्।ऽऽ.
प्रवेपिनो.मा.महतो.विभीदकस्य.फलानि.मादयन्ति।
प्रवातेजाः.प्रवनेजाह्।
इरिने.वर्तमानाह्।
इरिनम्.निरृणम्,.ऋणातेर्.अपार्णम्.भवति।
अपरता.अस्माद्.ओसधि1प्.इति.वा।
सोमस्य.इव.मौजवतस्य.भक्षह्।
मौजवतो.मूजवति.जातह्।
मूजवत्.पर्वतो,.मुञ्जवत्1।
मुञ्जो.विमुच्यत.इसीका3।
इसीका.इसतेर्.गति.कर्मणह्।
इयम्.अपि.इतरा.इसीका.एतस्माद्.एव।
विभीदको.विभेदनात्।
जागृविर्.जागरनात्।
मह्यम्.अचच्छदत्।
प्रशंसत्य्.एनान्.प्रथमया,.निन्दत्य्.उत्तराभिह्।
ऋसेर्.अक्ष.परिद्यूनस्य.एतद्.आर्षम्.वेदयन्ते।
ग्रावानो.हन्तेर्.वा,.गृणातेर्.वा,.गृह्णातेर्.वा।
तेषाम्.एषा.भवति।

``प्रैते.वदन्तु.प्र.वयम्.वदाम.ग्रावभ्यो.वाचम्.वदता.वदद्भ्यह्।
यद्.अद्रयः.पर्वताः.साकम्.आशवः.श्लोकम्.घोसम्.भरथेन्द्राय.सोमिनह्।
प्रवदन्त्व्.एते।
प्रवदाम.वयम्।
ग्रावभ्यो.वाचम्.वदत.वदद्भ्यह्।
यद्.अद्रयः.पर्वता.अदरनीयाः.सह.सोमम्.आशु1प्.क्षिप्र.कारिनह्।
श्लोकः.शृणोतेर्.घोसो.घुस्यतेह्।
सोमिनो.यूयम्.स्थ.इति.वा।
सोमिनो.गृहेष्व्.इति.वा।
येन.नराः.प्रशस्यन्ते.स.नाराशंसो.मन्त्रह्।
तस्य.एषा.भवति।

``अमन्दान्.स्तोमान्.प्र.भरे.मनीसा.सिन्धाव्.अधि.क्षियतो.भाव्यस्य।
यो.मे.सहस्रम्.अमिमीत.सवान.तूर्तस्.राजा.श्रव.इच्छमानह्।ऽऽ.
अमन्दान्.स्तोमान्।
अबालिशान्.अनल्पान्.वा।
बालो.बल.वर्ती,.भर्तव्यो.भवति।
अम्बा.अस्मा.अलम्.भवति.इति.वा।
अम्बा.अस्मै.बलम्.भवति.इति.वा।
बलो.वा.प्रतिषेध.व्यवहितह्।
प्रभरे.मनीसया.मनस.ईसया.स्तुति.आ.प्रज्ञा3.वा।
सिन्धु7.अधिनिवसतो.भावयव्यस्य.राजन्6.यो.मे.सहस्रम्.निरमिमीत.सवान्।
अतूर्तस्.राजा।
अतूर्ण.इति.वा।
अत्वरमान.इति.वा।
प्रशंसाम्.इच्छमानह्।

यज्ञ.सम्योगाद्.राजा.स्तुतिम्.लभेत।
राज.सम्योगाद्.युद्ध.उपकरणानि।
तेषाम्.रथः.प्रथम.आगामी.भवति।
रथस्.रंहतेर्.गति.कर्मणह्।
स्थिरतेर्.वा.स्याद्.विपरीतस्य[ब्य्.मेतथेसिस्]।
रममानो.अस्मिंस्.तिष्ठति.इति.वा।
रपतेर्.वा,.रसतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``वनस्पते.वीद्वङ्गो.हि.भूया.अस्मत्सखा.प्रतरनः.सुवीरह्।
गोभिः.सम्नद्धो.असि.वीळयस्वास्थाता.ते.जयतु.जेत्वानि।ऽऽ.
वनस्पति8.दृध.अङ्गो.हि.भव.अस्मत्.सखा.प्रतरनः.सुवीरः.कल्याण.वीरह्।
गोभिः.सम्नद्धो.असि,.वीळयस्व.इति.संस्तम्भस्व।
आस्थाता.ते.जयतु.जेतव्यानि।
दुन्दुभिर्.इति.शब्द.अनुकरणम्।
द्रुमो.भिन्न.इति.वा।
दुन्दुभ्यतेर्.वा.स्यात्.शब्द.कर्मणह्।
तस्य.एषा.भवति।

``उप.श्वासय.पृथिवीम्.उत.द्याम्.पुरुत्रा.ते.मनुताम्.विष्ठितम्.जगत्।
स.दुन्दुभे.सजूर्.इन्द्रेण.देवैर्.दूराद्दवीयो.अप.सेध.शत्रून्।(ऋव्.6,47,29)ऽऽ
उपश्वासय.पृथिवीम्.च.दिवंश्.च।
बहुधा.ते.घोसम्.मन्यताम्.विस्थितम्.स्थावरम्.जङ्गमंश्.च.यत्।
स.दुन्दुभि8.सह.जोसन.इन्द्रेन.च.देवैश्.च.दूराद्.दूरतरम्.अपसेध.शत्रून्।
इसुधिह्।
इसूनाम्.निधानम्।
तस्य.एषा.भवति।

``बह्वीनाम्.पिता.बहुरस्य.पुत्रश्.चिश्चा.कृणोति.समनावगत्य।
इषुधिः.सङ्काः.पृतनाश्.च.सर्वाः.पृष्ठे.निनद्धो.जयति.प्रसूतह्।.(ऋव्.6,75,5)ऽऽ
बहूनाम्.पिता,.बहुर्.अस्य.पुत्र.इति.इसून्.अभिप्रेत्य।
प्रस्मयत.इव.अपाव्रियमानह्।
शब्द.अनुकरणम्.वा।
सङ्काः.सचतेः.सम्पूर्वाद्.वा.किरतेह्।(9,15)
पृष्ठे.निनद्धो.जयति.प्रसूत.इति.व्याख्यातम्।
हस्तघ्नो.हस्ते.हन्यते।
तस्य.एषा.भवति।

``अहिर्.इव.भोगैः.पर्येति.बाहुम्.ज्याया.हेतिम्.परिबाधमानह्।
हस्तघ्नो.विश्वा.वयुनानि.विद्वान्.पुमान्.पुमांसम्.परि.पातु.विश्वतह्।ऽऽ.
अहिर्.इव.बोगैः.परिवेस्तयति.बाहुम्,.ज्याया.वधात्.परित्रायमानो.हस्तघ्नः.सर्वाणि.प्रज्ञानानि.प्रजानन्।
पुमान्.पुरुमनस्1.भवति,.पुंसतेर्.वा।
अभीशु1प्.व्याख्यातह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``रथे.तिष्ठन्.नयति.वाजिनः.पुरो.यत्रयत्र.कामयते.सुसारथिह्।
अभीशूनाम्.महिमानम्.पनायत.मनस्.पश्चाद्.अनु.यच्छन्ति.रश्मयह्।ऽऽ.
रथे.तिष्ठन्.नयति.वाजिनः.पुरस्तात्.सतो,.यत्र.यत्र.कामयते.सुसारथिः.कल्याण.सारथिह्।
अभीशूनाम्.महिमानम्.पूजयामि।
मनस्.पस्चात्.सन्तस्.अनुयच्छन्ति.रश्मयह्।
धनुस्.धन्वतेर्.गति.कर्मणस्,.वध.कर्मणो.वा।
धन्वन्त्य्.अस्माद्.इशु1प्।
तस्य.एषा.भवति।

``धन्वना.गा.धन्वना.आजिम्.जयेम.धन्वना.तीव्राः.समदो.जयेम।
धनुस्.शत्रोर्.अपकामम्.कृणोति.धन्वना.सर्वाः.प्रदिशो.जयेम।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
समदः.समदो.वा.अत्तेः.सम्मदो.वा.मदतेह्।
ज्या.जयतेर्.वा,.जिनातेर्.वा,.प्रजावयति.इसून्.इति.वा।
तस्या.एषा.भवति।

``वक्ष्यन्ति.इव.इदा.गनीगन्ति.कर्णम्.प्रियम्.सखायम्.परिसस्वजाना।
योषा.इव.शिङ्क्ते.वितताधि.धन्वन्.ज्या.इयम्.समने.पारयन्ती।ऽऽ.
वक्ष्यती.इव.आगच्छति.कर्णम्.प्रियम्.इव.सखायम्.इसुम्.परिस्वजमाना।
योषा.इव.शिङ्क्ते.शब्दम्.करोति.वितताधि.धनुसि.ज्या.इयम्,.समने.संग्रामे.पारयन्ती.पारम्.नयन्ती।
इसुर्.इसतेर्.गति.कर्मणह्,.वध.कर्मणो.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``सुपर्णम्.वस्ते.मृगो.अस्या.दन्तो.गोभिः.सम्नद्धा.पतति.प्रसूता।
यत्रा.नरः.संश्.च.वि.च.द्रवन्ति.तत्र.अस्मभ्यम्.इसु1प्.शर्म.यंसन्।ऽऽ.
सुपर्णम्.वस्त.इति.वाजान्[स्wइfत्.fएअथेर्ष्.ओf.अर्रोwस्].अभिप्रेत्य।
मृगमयस्.अस्या.दन्तस्,.मृगयतेर्.वा।
गोभिः.सम्नद्धा.पतति.प्रसूता.इति.व्याख्यातम्।
यत्र.नराः.संद्रवन्ति.च.विद्रवन्ति.च.तत्र.अस्मभ्यम्.इसु1प्.शर्म.यच्छन्तु.शरनम्.संग्रामेषु।
अश्व.अजनीम्.कशा.इत्य्.आहुह्।
कशा.प्रकाशयति.भयम्.अश्वाय।
कृस्यतेर्.वा.अनू.भावात्।
वाच्.पुनः.प्रकाशयत्य्.अर्थान्।
ख.शया।
क्रोशतेर्.वा।
अश्व.कशाया.एषा.भवति।

``आ.जङ्घन्ति.सान्वेषाम्.जघनाम्.उप.जिघ्नते।
अश्वाजनि.प्रचेतसोऽअश्वान्त्.समत्सु.चोदय।ऽऽ.
आघ्नन्ति.सानून्य्.एषाम्.सरनानि.सक्थीनि।
सक्थिः.सचतेर्.आसक्तस्.अस्मिन्.कायह्।
जघनानि.च.उपघ्नाति।
जघनम्.जङ्घन्यतेः.(तो.स्त्रिके.रेपेअतेद्ल्य्)।
अश्वाजनि.प्रचेतसः.प्रवृद्ध.चेतसस्.अश्वान्.समत्सु.समरनेषु.संग्रामेषु.चोदय।
उलूखलम्.उरु.करम्.वा.ऊर्ध्व.खम्.वा.ऊर्करम्.वा।
``उरु.मे.कुर्व्.इत्य्.अब्रवीत्.तद्.उलूखलम्.अभवत्।ऽऽ.
``उरुकरंश्.च.एतत्.तद्.उलूखलम्.इत्य्.आचक्षते.परोक्षेन।ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
तस्य.एषा.भवति।

``यच्चिद्द्.हि.त्वम्.गृहेगृह.उलूखलक.युज्यसे।
इह.द्युमत्तमम्.वद.यजताम्.इव.दुन्दुभिह्।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।

वृसभः.प्रजाम्.वर्षति.इति.वा.अतिबृहति.रेतस्.इति.वा।
तद्.वृस.कर्मा.वर्षनाद्.वृसभह्।
तस्य.एषा.भवति।

``न्यक्रन्दयन्न्.उपयन्त.एनम्.अमेहयन्.वृसभम्.मध्य.आजेह्।
तेन.सूभर्वम्.शतवत्.सहस्रम्.गवाम्.मुद्गलः.प्रधने.जिगाय।ऽऽ.
न्यक्रन्दयन्न्.उपयन्त.एनम्.इति.व्याख्यातम्।
अमेहयन्.वृसभम्.मध्य.आजेर्.आजयनस्य.आजवनस्य.इति.वा।
तेन.तम्.सूभर्वम्.राजानम्।
भर्वतिर्.अत्ति.कर्मा।
तद्वा.सूभर्वम्.सहस्रम्.गवाम्.मुद्गलः.प्रधने.जिगाय।
प्रधन.इति.संग्राम.नाम,.प्रकीर्णान्य्.अस्मिन्.धनानि.भवन्ति।
द्रुघनह्,.द्रुममयो.घनह्।
तत्र.इतिहासम्.आचक्षते।
मुद्गलो.भार्म्यश्व.ऋषिर्.वृसभंश्.च.द्रुघनंश्.च.युक्त्वा.संग्रामे.व्यवहृत्य.आजिम्.जिगाय।
तद्.अभिवादिनी.एषा.र्च्.भवति।

``इमम्.तम्.पश्य.वृसभस्य.युञ्जम्.कास्थाया.मध्ये.द्रुघनम्.शयानम्।
येन.जिगाय.शतवत्.सहस्रम्.गवाम्.मुद्गलः.पृतना.आज्येषु।ऽऽ.
इमम्.तम्.पश्य.वृसभस्य.सह.युजम्.कास्थाया.मध्ये.द्रुघनम्.शयानम्।
येन.जिगाय.शतवत्.सहस्रम्.गवाम्.मुद्गलः.पृतनाज्येषु।
पृतनाज्यम्.इति.संग्राम.नाम।
पृतनानाम्.अजनाद्.वा,.जयनाद्.वा।
मुद्गलो.मुद्गवान्,.मुद्ग.गिलो.वा,.मदनम्.गिलति.इति.वा,.मदम्.गिलो.वा,.मुदम्.गिलो.वा।
भार्म्यश्वो.भृम्यश्वस्य.पुत्रह्।
भृम्यश्वो.भृमि1प्ऽअस्य.अश्वाह्,.अश्व.भरनाद्.वा।
पितुः.इत्य्.अन्न.नाम।
पातेर्.वा,.पिबतेर्.वा,.प्ययतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``पितुम्.नु.स्तोमम्.महो.धर्मानम्.तविसीम्।
यस्य.त्रितो.व्योजसा.वृत्रम्.विपर्वम्.अर्दयत्।ऽऽ.
तम्.पितुम्.स्तौमि.महतो.धारयितारम्.बलस्य।
तविसी.इति.बल.नाम।
तवतेर्.वा.वृद्धि.कर्मणह्।
यस्य.त्रित.ओजसा.बलेन।
त्रितस्.त्रिस्थान.इन्द्रो.वृत्रम्.विपर्वानम्.व्यर्दयति।
नदी.ओ.व्याख्याताह्।
तासाम्.एषा.भवति।

``इमम्.मे.गङ्गा8.यमुना8.सरस्वती8.शुतुद्री8.स्तोमम्.सचता.परुस्न्या।
असिखी3.मरुद्वृधा8.वितस्तया.आर्जीकीया8.शृणुह्य्.आ.सुसोमया।ऽऽ.
इमम्.मे.गङ्गा8.यमुना8.सरस्वती8.शुतुद्री8.परुस्नी8.स्तोमम्.आसेवध्वम्।
असिक्नी3.च.सह.मरुद्वृधा8,.वितस्तया.च.आर्जीकीया8.आशृणुहि.सुसोमया.च.इति.समस्त.अर्थह्।
अथ.एक.पद.निरुक्तम्।
गङ्गा.गमनात्।
यमुना.प्रयुवती.गच्छति.इति.वा,.प्रवियुतम्.गच्छति.इति.वा।
सरस्वती।
सरस्.इत्य्.उदक.नाम।
सर्तेस्.तद्वती[रिच्ः.इन्.wअतेर्]।
शुतुद्री,.शुद्राविनी,.क्षिप्र.द्राविनी.आशु.तुन्ना.इव.द्रवती.इति.वा।
इरावतीम्.परुस्नी.इत्य्.आहुह्,.पर्ववती.भस्वतीकुतिल.गामिनी।
असिक्नी.अशुक्ला.असिता।
सितम्.इति.वर्ण.नाम,.तत्,प्रतिषेधस्.असितम्।
मरुद्वृधाः.सर्वा.नद्यस्,.मरुत.एना.वर्धयन्ति।
वितस्ता.अविदग्धा।
विवृद्धा.महा.कुलाह्।(9,26
आर्जीकीइयाम्.विपाश्.इत्य्.आहुर्.ऋजीक.प्रभवा.वा.ऋजु.गामिनी.वा।
विपाश्.विपातनाद्.वा।
विपाशनाद्.वा।
विप्रापनाद्.वा।
पाशा.अस्याम्.व्यपाश्यन्त.वसिस्थस्य.मुमूर्षतह्।
तस्माद्.विपाश्.उच्यते,.पूर्वम्.आसीद्.उरुंजिरा।
सुसोमा.सिन्धुर्.यद्.एनाम्.अह्बिप्प्रसुवन्ति.नदी.अह्।
सिन्धुः.स्यन्दनात्।

``आपो.हि.स्था.मयोभुवस्.ता.न.ऊर्जे.दधातन।
महे.रनाय.चक्षसे।ऽऽ.
आपो.हि.स्थ.सुख.भुवस्.ता.नस्.अन्नाय.धत्त।
महते.च.नो.रनाय.रमनीयाय.च.दर्शनाय।
ओसधि1प्.ओसत्[बुर्णिङ्ग्.एलेमेन्त्].धयन्ति[तो.सुछ्].इति.वा,.ओसति[लोच्.].एना.धयन्ति.इति.वा।
दोसम्.धयन्ति.इति.वा।
तासाम्.एषा.भवति।

``या.ओसधीः.पूर्वा.जाता.देवेभ्यस्.त्रियुगम्.पुरा।
मनै.नु.बभ्रूनाम्.अहम्.शतम्.धामानि.सप्त.च।ऽऽ.
या.ओसधयः.पूर्वा.जाता.देव4भ्यस्.त्रीनि.युगानि.पुरा।
मन्ये.नु.तद्.बभ्रूनाम्.अहम्।
बभ्रु.वर्णानाम्.हरनानाम्.भरनानाम्.इति.वा।
शतम्.धामानि.सप्त.च।
धामानि.त्रयानि.भवन्ति,.स्थानानि.नामानि.जन्मानि.इति।
जन्मान्य्.अत्र.अभिप्रेतानि।
सप्त.शतम्.पुरुषस्य.मर्मनाम्,.तेष्व्.एना.दधति.इति.वा।
रात्रिर्.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।
आप.आप्नोतेह्।
तासाम्.एषा.भवति।

``आ.रात्रि.पार्थिवम्.रजस्.पितृ6.अप्रायि.धामभिह्।
दिवः.सदस्2प्.बृहती.वि.तिष्ठसाअ.त्वा.इसम्.वर्तते.तमस्1।ऽऽ.
आपू.पुरस्.त्वम्.रात्रि.पार्थिवम्.रजस्,.स्थानैर्.मध्यमस्य।
दिवः.सदस्2प्।
बृहती.महती।
वितिष्ठस.आवर्तते.त्वेसम्.तमस्.रजस्।
अरन्यान्य्.अरन्यस्य.पत्नी।
अरन्यम्.अपार्णम्.ग्रामात्।
अरमनम्.भवति.इति.वा।
तस्या.एषा.भवति।

``अरन्यान्य्.अरन्यान्य्.असौ.या.प्रेव.नश्यसि।
कथा.ग्रामम्.न.पृच्छसि.न.त्वा.भीर्.इव.विन्दति।ऽऽ.
अरन्यानि.इत्य्.एनाम्.आमन्त्रयते।
या.असाव्.अरन्यानि.वनानि.पराचि.इव.नश्यसि।
कथम्.ग्रामम्.न.पृच्छसि।
न.त्वा.भीर्.विन्दति.इव.इति।
इवः.परिभय.अर्थे.वा।
श्रद्धा.श्रद्धानात्।
तस्या.एषा.भवति।

``श्रद्धया.अग्निः.समिध्यते.श्रद्धया.हूयते.हविस्1।
श्रद्धाम्.भगस्य.मूर्धनि.वचसा.वेदयामसि।ऽऽ.
श्रद्धया.अग्निः.साधु.समिध्यते।
श्रद्धया.हविस्.साधु.हूयते।
श्रद्धाम्.भगस्य.भागधेयस्य.मूर्धनि.प्रधान.अङ्गे.वचनेन.आवेदयामह्।
पृथिवी.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``स्योना.पृथिवि.भव्.अनृक्षरा.निवेशनी।
यच्छा.नः.शर्म.सप्रथह्।ऽऽ.
सुखा.नः.पृथिवि.भग.अनृक्षरा.निवेशनीइ।
ऋक्षरः.कन्थक.ऋच्छतेह्।
कन्तकः.कन्तपो.वा,.कृण्ततेर्.वा.कन्ततेर्.वा.स्याद्.गति.कर्मणह्।
उद्गततमो.भवति।
यच्छ.नः.शर्म।
यच्छन्तु.शरनम्.सर्वतः.पृथु।
अप्वा.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``अमीसांश्.चित्तम्.प्रतिलोभयन्ती.गृहान.अङ्गान्य्.अप्वा8.परेहि।
अभि.प्रेहि.निर्दह.हृत्सु.शोकैर्.अन्धेन.अमित्रास्.तमसा.सचन्ताम्।ऽऽ
अमीसांश्.चित्तानि.प्रज्ञानि.प्रतिलोभयमाना.गृहान.अङ्गान्य्.अप्वा8।
परेहि।
अभिप्रेहि।
निर्दह.एषाम्.हृदयानि.शोकैः.अन्धेन.अमित्रास्.तमसा.संसेव्यन्ताम्।
अग्नायी.अग्नेः.पत्नी।
तस्या.एषा.भवति।

``इहेन्द्रानीम्.उप.ह्वये.वरुनानीम्.स्वस्तये।
अग्नायीम्.सोमपीतये।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।

अथ.अतस्.अस्तौ.द्वन्द्वानि।
उलूखल.मुसल1द्।
उलूखलम्.व्याख्यातम्।
मुसलम्.मुहुः.सरम्।
तयोर्.एषा.भवति।

``आयजी.वाजसातम्.आ.ता.ह्य्.उच्चा.विजर्भृतह्।
हरी.इव.अन्धांसि.बप्सता।ऽऽ.
आयस्तव्य1द्.अन्नानाम्.सम्भक्ततम1द्.ते.ह्य्.उच्चैर्.विह्रियेते.हरी.इव.अन्नानि.भुञ्जाने।
हविर्धान1द्.हविसाम्.निधान1द्।
तयोर्.एषा.भवति।

``आ.वाम्.उपस्थम्.अद्रुहा.देवाः.सीदन्तु.यज्ञियाह्।
इह.अद्य.सोमपीतये।ऽऽ.
आसीदन्तु.वाम्.उपस्थम्.उपस्थानम्,.अद्रोग्धव्य1द्.इति.वा,.यज्ञिया.देवा.यज्ञ.सम्पादिन.इह.अद्य.सोम.पानाय।
द्यावा.पृथिवी.औ.व्याख्यात1द्।
तयोर्.एषा.भवति।

``द्यावा.नः.पृथिवी.इमम्.सिध्रम्.अद्य.दिविस्पृशम्।
यज्ञम्.देवेषु.यच्छताम्।ऽऽ.
द्यावा.पृथिवी.औ.न.इमम्.साधनम्.अद्य.दिवि.स्पृशम्.यज्ञम्.देवेषु.नियच्छताम्।
विपाश्.शुतुद्री.औ.व्याख्याता1द्।
तयोर्.एषा.भवति।

``प्र.पर्वतानाम्.उशती.उपस्थाद्.अश्व1द्.इव.विसित1द्.हासमाने।
गाव्.एव.शुभ्रे.मातरा.रिहाने.विपाश्.शुतुद्री.पयसा.जवेते।ऽऽ.
पर्वतानाम्.उपस्थाद्.उपस्थानात्।
उशती.औ.कामयमाना1द्।
अश्व1द्.इव.विमुक्त1द्.इति.वा।
विसन्न1द्.इति.वा।(9,399
हासमाना1द्।
हासतिः.स्पर्धायाम्।
हर्षमाना1द्.वा।
गावाव्.इव.शुभ्रा1द्.शोभना1द्.माताद्.संरिहाना1द्.विपाश्.शुतुद्री.औ.पयसा.प्रजवेते।
आर्त्नी.अर्तन्यौ.वा।
अरन्यौ.वा।
अरिसन्यौ.वा।
तयोर्.एषा.भवति।

``ते.आचरन्ती.समनेव.योषा.मातेव.पुत्रम्.बिभृताम्.उपस्थे।
अप.शत्रून्.विध्यताम्.संविदाने.आर्त्नी.इमे.विस्फुरन्ती.अमित्रान्।ऽऽ.
ते.आचरन्त्यौ.समनसाव्.इव.योषा1द्.माता.इव.पुत्रम्.विभृताम्.उपस्थ.उपस्थाने।
अपविध्यताम्.शत्रून्.संविदाने.आर्त्न्याव्.इमे.विघ्नत्याव्.अमित्रान्।
शुनासीरौ।
शुनो.वायुह्।
शु.एत्य्.अन्तरिक्षे।
सीर.आदित्यः.सरनात्।
तयोर्.एषा.भवति।

``शुनासीराव्.इमाम्.वाचम्.जुसेथाम्.यद्.दिवि.चक्रथुः.पयस्।
तेन.इमाम्.उप.सिञ्चतम्.ऽऽ..इति.सा.निगद.व्याख्या।
देवी.जोस्त्री.देवी.औ.जोसयित्री.औ।
द्यावा.पृथिवी.आव्.इति.वा.अहोरात्र1द्.इति.वा।
सस्यंश्.च.समा.च.इति.कात्थक्यह्।
तयोर्.एष.सम्प्रैसो.भवति।

``देवी.जोस्त्री.वसुधिती.ययोर्.अन्याघा.द्वेषांसि.यूयवद्.अन्यावक्षद्.वसु.वार्यानि.यजमानाय.वसुवने.वसुधेयस्य.वीताम्.यज।ऽऽ.
देवी.जोस्त्री.देवी.औ.जोसयित्री.औ.वसुधिती.वसुधानी.औ।
ययोर्.अन्या.अघानि.द्वेषांस्य्.अवयावयति।
आवहत्य्.अन्या.वसूनि.वननीयानि.यजमानाय.वसु.वननाय.च.वसु.धानाय.च।
यज.इति.सम्प्रैसह्।
देवी.ऊर्ज.आहुती।
देवी.आ.ऊर्ज.आह्वान्यौ।
द्यावा.पृथिवी.आव्.इति.वा.अहोरात्र1द्.इति.वा।
सस्यंश्.च.समा.च.इति.कात्थक्यह्।
तयोर्.एष.सम्प्रैसो.भवति।

``देवी.ऊर्जाहुती.इसम्.ऊर्जम्.अन्या.वक्षत्,.सग्धिम्.सपीतिम्.अन्या।
नवेन.पूर्वम्.दयमानाः.स्याम.पुरानेन.नवम्.ताम्.ऊर्जम्.ऊर्जाहुती.ऊर्जयमाने.अधाताम्.वसुवने.वसुधेयस्य.वीताम्;.यज।ऽऽ.
देवी.ऊर्ज.आहुती.देवी.आ.ऊर्ज.आह्वान्यौ।
अन्नंश्.च.रसंश्.च.आवहत्य्.आवहत्य्.अन्या।
सह.जग्धिम्.च.सह.पीतिम्.च.अन्या।
नवेन.पूर्वम्.दयमानाः.स्याम।
पुरानेन.नवम्।
ताम्.ऊर्जम्.ऊर्ज.आहुती.ऊर्जयमान1द्.अधाताम्.वसु.वननाय.च।
वसु.धानाय.च।
वीताम्.पिबेताम्.कामयेताम्.वा।
यज.इति.सम्प्रैसो.यज.इति.सम्प्रैसह्।