Nirukta · अध्याय 8

द्रविनोदस्1.कस्मात्।
धनम्.द्रविनम्.उच्यते.यद्.एनद्.अभिद्रवन्ति।
बलम्.वा.द्रविनम्,.यद्.एनेन.अभिद्रवन्ति।
तस्य.दाता.द्रविनोदस्1.तस्य.एषा.भवति।

``द्रविनोदस्1.द्रविनसो.ग्राह.हस्तासो.अध्वरे।
यज्ञेषु.देवम्.ईळते।ऽऽ.
द्रविनोदस्1.यस्.त्वम्।
द्रविनस.इति.द्रविन.सादिन.इति.वा।
द्रविन.सानिन.इति.वा।
द्रविनसस्.तस्मात्.पिबत्व्.इति.वा।
यज्ञेषु.देवम्.ईळते।
याचन्ति.स्तुवन्ति.वर्धयन्ति.पूजयन्ति.इति.वा।
तत्.को.द्रविनोदस्1।
इन्द्र.इति.क्रौस्तुकिह्।
स.बल.धनयोर्.दातृतमस्.तस्य.च.सर्वा.बल.कृतिह्।
``ओजसो.जातम्.उत.मन्य.एनम्।ऽऽ.इति.आह।
अथ.अप्य्.अग्निम्.द्राविनोदसम्.आह।
एस.पुनर्.एतस्मात्.जायते।
``यो.अश्मनोर्.अन्तर्.अग्निम्.जजानऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अथ.अप्य्.ऋतु.याजेषु.द्राविनोदसाः.प्रवादा.भवन्ति।
तेषाम्.पुनः.पात्रस्य.इन्द्र.पानम्.इति.भवति।
अथ.अप्य्.एनम्.सोम.पानेन.स्तौति।
अथ.अप्य्.आह.ऽऽ.द्रविनोदस्2.पिबतु.द्राविनोदसह्ऽऽ.इति।
अयम्.एव.अग्निर्.द्रविनोदस्1.इति.शाकपूनिह्।
आग्नेयेष्व्.एव.हि.सूक्तेषु.द्राविनोदसाः.प्रवादाः.भवन्ति।
``देवा.अग्निम्.धारयन्.द्रविनोदाम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
यथो.एतत्.स.बल.धनयोर्.दातृतम.इति,.सर्वासु.देवतास्व्.ऐश्वर्यम्.विद्यते।
यथो.एतद्.ऽऽ.ओजसो.जातम्.उत.मन्य.एनम्ऽऽ.इति.च.आह.इत्य्.अयम्.अप्य्.अग्निर्.ओजसा.बलेन.मथ्यमानो.जायते।
तस्माद्.एनम्.आह.सहसस्.पुत्रम्.सहसः.सूनुम्.सहसो.यहुम्।
यथो.एतद्.अग्निम्.द्राविनोदसम्.आह.इत्य्.ऋत्विजो.अत्र.द्रविनोदस.उच्यन्ते।
हविसो.दाताप्.ते.च.एनम्.जनयन्ति।
``ऋसीनाम्.पुत्रो.अधिराज.एष#.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
यथो.एतत्.तेषाम्.पुनः.पात्रस्य.इन्द्र.पानम्.इति.भवति.इति।
भक्ति.मात्रम्.तद्.भवति,.यथा.वायव्यानि.इति.सर्वेषाम्.सोम.पात्रानाम्।
यथो.एतत्.सोम.पानेन.एनम्.स्तौति.इत्य्.अस्मिन्न्.अप्य्.एतद्.उपपद्यते।
``सोमम्.पिब.मन्दसानो.गनाश्रिभिर्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
यथो.एतद्.द्रविनोदस्1.पिबतु.द्राविनोदस.इत्य्.अस्य.एव.तद्.भवति।

``मेद्यन्तु.ते.हव्नयो.येभिर्.ईयसेऽरिसन्यन्.वीळयस्वा.वनस्पते।
आयुया.धृस्नो.अभिगूर्या.त्वम्.नेस्त्रात्.सोमम्.द्रविनोदः.पिब.क्रतुभिह्।ऽऽ.
मेद्यन्तु.ते.वह्नयो.वोळ्हारो.यैर्.यास्य्.अरिष्यन्।
दृद्दृधी.भव.आयूय.धृस्नो.अभिगूर्य.त्वम्.नेस्त्रीयाद्.धिस्न्यात्।
धिस्न्यो.धिसन्यो.धिसना.भवस्,.धिसना.वाच्.धिसेर्.दधाति.अर्थे।
धी.सादिनी.इति.वा।
धी.सानिनी.इति.वा।
वनस्पत.इत्य्.एनम्.आह.एष.हि.वनानाम्.पाता.वा.पालयिता.वा।
वनम्.वनोतेह्।
पिब.ऋतुभिः.कालैह्।

अथ.अत.आप्रियह्।
आप्रियः.कस्माद्.आप्नोतेः.प्रीनातेर्.वा।
``आप्रीभिर्.आप्रीनातिऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
तासाम्.इध्मः.प्रथम.आगामी.भवति।
इध्मः.समिन्धनात्।
तस्य.एषा.भवति।

``समिद्धो.अद्य.मनुसो.दुरोने.देवो.देवान्.यजसि.जातवेदह्।
आ.च.वह.मित्रमहश्.चिकित्वान्.त्वम्.दूतः.कविर्.असि.प्रचेदाह्।ऽऽ.
समिद्धोऽअद्य.मनुष्यस्य.मनुष्यस्य.गृहे.देवो.देवान्.यजसि.जातवेदह्,.आ.च.वह.मित्रमहश्.चिकित्वांश्.चेतनावांश्.त्वम्.दूतः.कविर्.असि.प्रचेतस्1.प्रवृद्ध.चेतस्1।(8,4)
यज्ञे[$].इध्म.इति.कात्थक्यस्,.अग्निर्.इति.शाकपूनिह्।
तनूनपाद्.आज्यम्.भवति।
नपाद्.इत्य्.अनन्तरायाः.प्रजाया.नामधेयम्।
निर्णततमा.भवति।
गौर्.अत्र.तनूर्.उच्यते।
तता[प्रेपरेद्].अस्याम्.भोगास्।
तस्याः.पयो.जायते।
पयस.आज्यम्.जायते।
अग्निर्.इति.शाकपूनिर्।
आपस्.अत्र.तनू1प्.उच्यन्ते।
तता.अन्तरिक्षे।
ताभ्य.ओदस्हि.वनस्पतयो.जायन्ते,.ओसधि.वनस्पतिभ्य.एष.जायते।
तस्य.एषा.भवति।

``तनूनपात्.पथ.ऋतस्य.यानान्.मध्वा.समञ्जन्.स्वदया.सुजिह्व।
मन्मानि.धीभिर्.उत.यज्ञम्.ऋण्धन्.देवत्रा.च.कृणुह्य्.अध्वरम्.नह्।ऽऽ..
तनूनपात्.पथ.ऋतस्य.यानान्.यज्ञस्य.यानात्,.मधुनाम्.समञ्जन्.स्वदय.कल्याण.जिह्व।
मननानि.च.नो.धीइभिर्.यज्ञंश्.च.समर्धय।
देवान्.नो.यज्ञम्.गमय।
नराशंसो.यज्ञ.इति.कात्थक्यह्,.नरा.अस्मिन्न्.आसीनाः.शंसन्ति।
अग्निर्.इति.शाकपूनिर्.नरैः.प्रशस्यो.भवति।
तस्य.एषा.भवति।

``नराशंसस्य.महिमानम्.एषाम्.उप.स्तोसाम.यजतस्य.यज्ञैय्।
ये.सुक्रतु1प्.शुचयो.धियंधाः.स्वदन्ति.देवा.उभयानि.हव्या।ऽऽ.
नराशंसस्य.महिमानम्.एषाम्.उपस्तुमो.अयज्ञियस्य.यज्ञैर्,.ये.सुकर्माणः.शुचयो.धी2.धारयिताप्.स्वदयन्तु.देवा.उभयानि.हविस्1प्।
सोमंश्.च.इतरानि.च.इति.वा।
तान्त्रानि.च.आवापिकानि.च.इति.वा।
ईळ.ईट्टेः.स्तुति.कर्मणह्।
इन्धतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``आजुह्वान.ईद्यो.वन्द्यश्.चा.याज्य्.अग्ने.वसुभिः.सजोसाह्।
त्वम्.देवानाम्.असि.हय्व.होता.स.एनान्.यक्षि.इसितो.यजीयान्।ऽऽ.
आहूयमान.ईळितव्यो.वन्दितव्यश्.च.आयाह्य्.अग्नि8.वसुभिः.सह.जोसनस्.त्वम्.देवानाम्.असि.यह्व.होता।
यह्व.इति.महतो.नामधेयम्।
यातश्.च.हूतश्.च.भवति।
स.एनान्.यक्षि.इसितो.यजीयान्।
इसितः.प्रेसित.इति.वा.अधीस्त.इति.वा।
यजीयान्.यस्तृतरह्।
बर्हिस्.परिबर्हनात्।
तस्य.एषा.भवति।

``प्राचीनम्.बर्हिस्.प्रदिशा.पृथिव्या.वस्तोर्.अस्या.वृज्यते.अग्रे.अह्नाम्।
व्यु.प्रथते.वितरम्.वरीयो.देवेभ्यो.अदितये.स्योनम्।ऽऽ.
प्राचीनम्.बर्हिस्.प्रदिशा.पृथिव्या.वसनाय.अस्याः.प्रवृज्यतेऽअग्रेऽअह्नाम्.बर्हिस्.पूर्व.अह्ने।
तद्.विप्रथते.वितरम्.विकीर्णतरम्.इति.व.विस्तीर्णतरम्.इति.वा।
वरीयो.वरतरम्.उरुतरम्.वा।
देवेभ्यश्.च.अदिति4.च.स्योनम्।
स्योनम्.इति.सुख.नाम.स्यतेर्.अवस्यन्त्य्.एतत्।
सेवितव्यम्.भवति.इति.वा।
द्वारो.जवतेर्.वा,.द्रवतेर्.वा.वारयतेर्.वा।
तासाम्.एषा.भवति।

``व्यचस्वतीर्.उर्विया.वि.श्रयन्ताम्.पतिभ्यो.न.जनयः.शुम्भमानाह्।
देवीर्.द्वारो.बृहतीर्.विश्वम्.इन्वा.देवेभ्यो.भवत.सुप्रायनाह्।ऽऽ.
व्यञ्चनवत्य.उरुत्वेन.विश्रयन्ताम्.पतिभ्य.इव.जाया.ऊरू.मैथुने.धर्मे.शुशोभिसमानाह्।
वरतमम्.अङ्गम्.ऊरू।
देवी.ओ.द्वारो.बृहती.ओ.महती.ओ.विश्वम्.इन्वा,.विश्वम्.आभिर्.एति.यज्ञे।
गृह.द्वार.इति.कात्थक्यस्,.अग्निर्.इति.शाकपूनिह्।
उसासानक्ता.उसस्1.च.नक्ता.च.उसा.व्याख्याता।
नक्ता.इति.रात्रि.नामा.अनक्ति.भूतान्य्.अवश्यायेन.अपि.वा.नक्ता.अव्यक्त.वर्णा।
तयोर्.एषा.भवति।

``आ.सुस्वयन्ती.यजते.उपाके.उसासानक्ता.सदताम्.नि.योनि7।
दिव्ये.योसने.बृहती.सुरुक्मे.अधि.श्रियम्.शुक्रपिशम्.दधाने।ऽऽ.
सेस्मीयमानैद्.इति.वा।
सुस्वापयन्त्याव्.इति.वा।
आसीदताम्.इति.वा।
न्यासीदताम्.इति.वा।
यज्ञिय1द्.उपक्रान्त1द्.दिव्य1द्.योस1द्।
बृहत्यौ.महत्यौ।
सुरुक्म1द्.सुरोचन1द्।
अधिदधान1द्.शुक्र.पेशसम्.श्रियम्।
शुक्क्रम्.शोचतेर्.ज्वलति.कर्मणह्।
पेश.इति.रूप.नाम।
पिंशतेर्.विपिशितम्.भवति।
दैव्यौ.होताद्।
दैव्यौ.होताद्.अयंश्.च.अग्निर्.असौ.च.मध्यमस्.तयोर्.एषा.भवति।

``दैव्या.होताद्.प्रथमा.सुवाचा.मिमाना.यज्ञम्.मनुसो.यजध्यै।
प्रचोदयन्ता.विदथेषु.कारू.प्राचीनम्.ज्योतिः.प्रदिशा.दिशन्ता।ऽऽ.
दैव्यौ.होताद्.प्रथमौ.सुवाचौ,.निर्मिमानौ.यज्ञम्.मनुष्यस्य.मनुष्यस्य.यजनाय।
प्रचोदयमानौ.यज्ञेषु.कर्ताद्.पूर्वस्याम्.दिशि.यस्तव्यम्.इति.प्रदिशन्तौ।
तिस्रो.देवीस्.तिस्रो.देवी.अस्.तासाम्.एषा.भवति।

``आ.नो.यज्ञम्.भारती.तूयम्.एत्व्.इळा.मनुस्वद्.इह.चेतयन्ती।
तिस्रो.देवीर्.बर्हिर्.एदम्.स्योनम्.सरस्वती.स्वपसः.सदन्तु।ऽऽ.
एतु.नो.यज्ञम्.भारती.क्षिप्रम्।
भरत.आदित्यस्.तस्य.भाह्।
इला.च.मनुष्यवद्.इह.चेतयमाना।
तिस्रो.देव्यो.बर्हिर्.इदम्.सुखम्.सरस्वती.च.सुकर्माण.आसीदन्तु।
त्वस्ता.तूर्णम्.अश्नुत.इति.नैरुक्तास्.त्विसेर्.वा.स्याद्.दीप्ति.कर्मणस्.त्वक्षतेर्.वा.स्यात्.करोति.कर्मणस्,.तस्य.एषा.भवति।

``य.इमे.द्यावापृथिवी.जनित्री.रूपैर्.अपिशद्.भुवनानि.विश्वा।
तम्.अद्य.होतर्.इसितो.यजीयान्.देवम्.त्वस्तारम्.इह.यक्षि.विद्वान्।ऽऽ.
य.इमे.द्यावापृथिव्यौ.जनयित्र्यौ.रूपैर्.अकरोद्.भूतानि.च.सर्वाणि.तम्.अद्य.होतृ8.इसितो.यजीयान्.देवम्.त्वस्तारम्.इह.यज.विद्वान्।
माध्यमिकस्.त्वस्ता.इत्य्.आहुर्.मध्यमे.च.स्थाने.समाम्नातह्।
अग्निर्.इति.शाकपूनिस्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``आविस्त्यो.वर्धते.चारुरासु.जिह्मानाम्.ऊर्ध्वः.स्वयशा.उपस्थे।
उभे.त्वस्तुर्.बिभ्यतुर्.जायमानात्.प्रतीची.सिंहम्.प्रति.जोसयेते।ऽऽ.
आविर्.आवेदनात्।
तत्त्यो.वर्धते.चारुर्.आसु।
चारु.चरतेर्.जिह्मम्.जिहीतेर्.ऊर्ध्व.उच्छ्रितो.भवति।
स्वयशा.आत्मयशा.उपस्थ.उपस्थाने।
उभे.त्वस्तृ6.बिभ्यतुर्.जायमानात्।
प्रतीची.सिंहम्.प्रति.जोसयेते।
द्यावापृथिव्याव्.इति.वा.अहोओरात्र1द्.इति.वारनी.इति.वा।
प्रत्यक्त1द्.सिंहम्.सहनम्.प्रत्य्.आसेवेते।
वनस्पतिर्.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

वनस्पतिर्.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``उपाव.सृज.त्मन्या.समञ्जन्.देवानाम्.पाथ.ऋतुथा.हवींसि।
वनस्पतिः.शमिता.देवो.अग्निः.स्वदन्तु.हव्यम्.मधुना.घृतेन।ऽऽ.
उपावसृज.आत्मना.आत्मानम्.समञ्जन्.देवानाम्.अन्नम्.ऋतावृतौ.हविस्2प्.काले.काले।
वनस्पतिः.शमिता.देवो.अग्निर्.इत्य्.एते.त्रयः.स्वदयन्तु.हव्यम्.मधुना.च.घृतेन.च।
तत्.को.वनस्पतिर्,.यूप.इति.कात्थक्यस्,.अग्निर्.इति.शाकपूनिस्,.तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``अञ्जन्ति.त्वाम्.अध्वरे.देवयन्तो.वनस्पते.मधुना.दैव्येन।
यद्.ऊर्ध्वस्.तिस्था.द्रविनेह.धत्ताद्यद्.वा.क्षयो.मातुर्.अस्या.उपस्थे।
अञ्जन्ति.त्वाम्.अध्वरे.देवान्.कामयमाना.वनस्पति8.मधुना.दैव्येन.च.घृतेन.च।
यद्.ऊर्ध्वः.स्थास्यसि।
द्रविनानि.च.नो.दास्यसि।
यद्.वा.ते.कृतः.क्षयो.मातृ6.अस्या.उपस्थ.उपस्थाने।
अग्निर्.इति.शाकपूनिस्,.तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``देवेभ्यो.वनस्पति8.हविस्2प्.हिरन्य.पर्ण.प्रदिवस्ते.अर्थम्।
प्रदक्षिणि.द्रशनया.नियूय.ऋतस्य.वक्षि.पथिभीइ.रजिस्थैह्।ऽऽ.
देव5भ्यो.वनस्पति8.हविस्2प्,.हिरन्य.पर्ण.ऋत.पर्णा.अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्याद्द्.हिरन्य.वर्ण.पर्णा.इति।
प्रदिवस्.ते.अर्थम्.पुरानस्.ते.सस्.अर्थो.यम्.ते.प्रव्रूमह्।
यज्ञस्य.वह.पथिभी.रजिस्थैर्.ऋतुतमै.रजस्वलतमैह्।
प्रपिस्ततमैर्.इति.वा।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``वनस्पते.रशनया.नियूय.पिस्तमया.वयुनानि.विद्वान्.वह.देवत्रा.दिधिसो.हवींसि.प्र.च.दातारम्.अमृतेषु.वोचह्।ऽऽ.
वनस्पति8.रशनया.नियूय.सुरूपतमया।
वयुनानि.विद्वान्.प्रज्ञानानि.प्रजानन्.वह.देवान्.यज्ञे.दातृ6.हविस्2प्।
प्रब्रूहि.च.दातारम्.अमृतेषु.देवेषु।
स्वाहा.कृतयह्।
स्वाहा.इत्य्.एतेत्.सु.आह.इति.वा।
स्वा.स्वाच्.आह.इति.वा।
स्वम्.प्राह.इति.वा।
स्वाहुतम्.हविस्.जुहोति.इति.वा।
तासाम्.एषा.भवति।

``सद्यो.जातो.व्यमिमीत.यज्ञम्.अग्निर्.देवानाम्.अभवत्.पुरोगाह्।
अस्य.होतुः.प्रदिश्य्.ऋतस्य.वाचि.स्वाहा.कृतम्.हविर्.अदन्तु.देवाह्।ऽऽ.
सद्यो.जायमानो.निरमिमीत.यज्ञम्,.अग्निर्.देवानाम्.अभवत्.पुरोगामी।
अस्य.होतृ6.प्रदिशि.ऋतस्य.वाचि.आस्ये.स्वाहा.कृतम्.हविस्.अदन्तु.देवाह्।
इति.इमा.आप्री.देवता.अनुक्रान्ताह्।
अथ.किम्.देवताः.प्रयाज.अनुयाजाह्।
आग्नेया.इत्य्.एके।

``प्रयाजान्.मे.अनुयाजांश्.च.केवलान्.ऊर्जस्वन्तम्.हविसो.दत्त.भागम्।
घ्र्तंश्.च.अपाम्.पुरुषंश्.च.औसधीनाम्.अग्नेश्.च.दीर्घम्.आयुर्.अस्तु.देवाह्।ऽऽ.
``तव.प्रयाजा.अनुयाजाश्.च.केवल.ऊर्जस्वन्तो.हविसः.सन्तु.भागाह्।
तव.अग्ने.यज्ञो.यमस्.तु.सर्वस्.तुभ्यम्.नमन्ताम्.प्रदिशश्.चतस्रह्।
``आग्नेया.वै.प्रयाजा.आग्नेया.अनुयाजाह्।
इति.च.ब्राह्मणम्।
छन्दस्.देवता.इत्य्.अपरम्।
``छन्दस्1प्.वै.प्रयाजाश्.छन्दस्1प्.अनुयाजाह्।ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
ऋतु.देवता.इत्य्.अपरम्।
``ऋतु1प्.वै.प्रयाजाः.पशु1प्.अनुयाजाह्।ऽऽ..इति.च.ब्राह्मणम्।
प्रान.देवता.इत्य्.अपरम्।
``प्राना.वै.प्रयाजा.अपाना.अनुयाजाह्।ऽऽ..इति.च.ब्राह्मणम्।
आग्नेया.इति.तु.स्थितिह्।
भक्ति.मात्रम्.इतरत्।
किम्.अर्थम्.पुनर्.इदम्.उच्यते।
``यस्यै.देवतायै.हविस्.गृहीतम्.स्यात्.ताम्.मनसा.ध्यायेद्.वसत्.करिष्यन्।ऽऽ.इति.ह.विज्ञायते।
तान्य्.एतान्य्.एकादश.आप्री.सूक्तानि।
तेषाम्.वासिस्थ.मात्रा.इयम्.वाध्यश्वम्.गार्त्समदम्.इति.नाराशंसवन्ति।
मैधातिथम्.दैर्घतमसम्.प्रैसिकम्.इत्य्.उभयवन्ति।
अतो.अन्यानि.तनूनपात्वन्ति.तनूनपात्वन्ति।