Nirukta · अध्याय 10

अथ.अतो.मध्य.स्थाना.देवताह्।
तासाम्.वायुः.प्रथम.आगामी.भवति।
वायुर्.वातेर्.वेतेर्.वा.स्याद्.गति.कर्मणह्।
एतेर्.इति.स्थौलास्थीविर्.अनर्थको.वकारह्।
तस्य.एषा.भवति।

``वाववा.याहि.दर्शतेमे.सोमा.अरंकृताह्।
तेषाम्.पाहि.श्रुधी.हवम्।ऽऽ.
वायव्.आयाहि.दर्शनीय.इमे.सोमा.अरम्.कृता.अलम्.कृतास्.तेषाम्.पिब,.शृणु.नो.ह्वानम्.इती।
कम्.अन्यम्.मध्यमाद्.एवम्.अवक्ष्यत्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``आसस्रानासः.शवसानम्.अच्छ.इन्द्रम्.सुचक्रे.रथ्यासो.अश्वाह्।
अभि.श्रव.ऋज्यन्तो.वहेयुर्.नू.चिन्.नु.वायोर्.अमृतम्.वि.दस्येत्।ऽऽ.
आससृवांसस्.अभिबलायमानम्.इन्द्रम्.कल्याण.चक्रे.रथे.योगाय.रथ्या.अश्वा.रथस्य.वोधाप्,.ऋज्यन्त.ऋजु.गामिनस्.अन्नम्.अभिवहेयुर्.नवंश्.च.पुरानंश्.च।
श्रव.इत्य्.अन्न.नाम,.श्रूयत.इति.सतह्।
वायोश्.च.अस्य.भक्षो.यथा.न.विदस्येद्.इति।
इन्द्र.प्रधाना.इत्य्.एके,.नैघण्टुकम्.वायु.कर्म।
उभय.प्रधाना.इत्य्.अपरम्।
वरुणो.वृणोति.इति.सतह्।
तस्य.एषा.भवति।
[ष्क्.प्त्.4,प्.4:.वरुणह्।
अन्तरिक्षे.उदकस्य.आवरनाद्.वायुर्.एव.]

``नीचीनबारम्.वरुणः.कवन्धम्.प्र.ससर्ज.रोदसी.अन्तरिक्षम्।
तेन.विश्वस्य.भुवनस्य.राजा.यवम्.न.वृष्टिर्.व्युनत्ति.भूम।ऽऽ.
नीचीन.द्वारम्.वरुणः.कवन्धम्.मेघम्।
कवनम्.उदकम्.भवति,.तद्.अस्मिन्.धीयते।
उदकम्.अपि.कवन्धम्.उच्यते।
बन्धिर.निभृतत्वे।
कम्.अनिभृतंश्.च.प्रस्र्जति.द्यावा.पृथिवी.औ.च.अन्तरिक्षंश्.च.महत्त्वेन।
तेन.सर्वस्य.भुवनस्य.राजा.यवम्.इव.वृष्टिर्.व्युनत्ति.भूमिम्।
तस्य.एषा.आरा.भवति।

``तम्.ऊ.समना.गिरा.पितॄणांश्.च.मन्मभिह्।
नाभाकस्य.प्रशस्तिभिर्.यः.सिन्धूनाम्.उपोदये.सप्तस्वसा.स.मध्यमो.नभन्ताम्.अन्यके.समे।ऽऽ.
तम्.स्वभिस्तौमि.समानया.गिरा.गीति.आ.स्तुति.आ,.पितॄणांश्.च.मननीयैः.स्तोमैर्.नाभाकस्य.प्रशस्तिभिह्।
ऋषिर्.नाभाको.बभूव,.यः.स्यन्दमानानाम्.आसाम्.अपाम्.उपोदये.सप्त.स्वसॄः.एनम्.आह.वाच्.भिह्।
स.मध्यम.इति.निरुच्यतेऽअथ.एष.एव.भवति।
नभन्ताम्.अन्यके.समे।
मा.भूवन्न्.अन्यक1प्.सर्वे.ये.नो.द्विसन्ति.दुर्धिअयः.पाप.धिअयः.पाप.संकल्पाह्।
रुद्रस्.रौति.इति.सतस्,.रोरूयमानस्.द्रवति.इति.वा,.रोदयतेर्.वा।
``यद्.अरुदत्.तद्.रुद्रस्य.रुद्रत्वम्ऽऽ.इति.काथकम्।
``यद्.अरोदीत्.तद्.रुद्रस्य.रुद्रत्वम्ऽऽ.इति.हारिद्रविकम्।
तस्य.एषा.भवति।

``इमा.रुद्राय.स्थिरधन्वने.गिरः.क्षिप्रेसवे.देवाय.स्वधाव्ने।
असाळ्हाय.सहमानाय.वेधसे.तिग्मायुधाय.भरता.शृणोतु.नह्।ऽऽ.
इमा.रुद्राय.दृध.धन्वने.गिरः.क्षिप्र.इसु4.देवाय.अन्नवतेऽअसाधाय.अन्यैः.सहमानाय.विधातृ4.तिग्म.आयुधाय.भरत।
शृणोतु.नह्।
तिग्मम्.तेजतेर्.उत्साहकर्मणह्।
आयुधम्.आयोथनात्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``या.ते.दिद्युद्.अवसृष्टा.दिवस्परि.क्ष्मया.चरति.परि.सा.वृणक्तु.नह्।
सहस्रम्.ते.स्वपिवात.भेसजा.मा.नस्.तोकेषु.तनयेषु.रीरिसह्।ऽऽ.
या.ते.दिद्युद्.अवसृष्टा.दिवस्.परि.दिवो.अधि।
दिद्युद्.द्यतेर्.वा.द्युतेर्.वा.द्योततेर्.वा।
क्ष्मया.चरति।
क्ष्मा.पृथिवी।
तस्यांश्.चरति,.तया.चरति,.विक्ष्मापयन्ती.चरति.इति.वा।
परिवृणक्तु.नः.सा।
सहस्रम्.ते.स्वाप्त.वचन.भैसज्यानि।
मा.नस्.त्वम्.पुत्रेषु.च.पौत्रेषु.च.रीरिसह्।
तोकम्.तुद्यतेस्.तनयम्.तनोतेह्।
अग्निर्.अपि.रुद्र.उच्यते।
तस्य.एषा.भवति।

``जराबोध.तद्.विविद्धि.विशेविशे.यज्ञियाय।
स्तोमम्.रुद्राय.दृशीकम्।ऽऽ.
जरा.स्तुतिर्.जरतेः.स्तुति.कर्मणह्।
ताम्.बोध।
तया.बोधयितृ8.इति.वा।
तद्.विविद्धि।
तत्.कुरु।
मनुष्यस्य.मनुष्यस्य.यजनाय।
स्तोमम्.रुद्राय.दर्शनीयम्।
इन्द्र.इराम्.दृणाति.इति.वा.इराम्.ददाति.इति.वा.इराम्.दधाति.इति.वा.इराम्.दारयत.इति.वा.इराम्.धारयत.इति.वा.इन्दु4.द्रवति.इति.वा.इन्दु7.रमत.इति.वा.इन्धे.भूतानि.इति.वा।
``तद्.यद्.एनम्.प्रानैः.समैन्धंस्.तद्.इन्द्रस्य.इन्द्रत्वम्।ऽऽ.इति.विज्ञायते।
इदम्.करणाद्.इत्य्.आग्रायनह्।
इदम्.दर्शनाद्.इत्य्.औपमन्यवह्।
इन्दतेर्.वा.ऐश्वर्य.कर्मणह्।
इन्.शत्रूनाम्.दारयिता.वा,.द्रावयिता.वा.आदरयिता.च.यज्वनाम्।
तस्य.एषा.भवति।

``अदर्दरुत्.समसृजो.वि.खानि.त्वम्.अर्णवान्.बद्बधानाम्.अरम्नाह्।
महान्तम्.इन्द्र.पर्वतम्.वि.यद्.वः.सृजो.वि.धारा.अव.दानवम्.हन्।ऽऽ.
अदृणा.उत्सम्.।
उत्स.उत्सरनाद्.वा.उत्सदनाद्.वा.उत्स्यन्दनाद्.वा.उनत्तेर्.वा।
व्यजृअस्.अस्य.खानि।
त्वम्.अर्णवान्.अर्णस्वत.एतान्.माध्यमिकान्.संस्त्यायान्.बाबध्यमानान्.अरम्नाह्।
रम्नतिः.सम्यमन.कर्मा।
विसर्जन.कर्मा.वा।
महान्तम्.इन्द्र.पर्वतम्.मेघम्.यद्.व्यवृणोर्.व्यसृजस्.अस्य.धाराह्,.अवहन्न्.एनम्.दनवम्.दान.कर्माणम्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``यो.जात.एव.प्रथमो.मनस्वान्.देवो.देवान्.क्रतुना.पर्यभूसत।
यस्य.शुस्माद्.रोदसी.अभ्यसेताम्.नृम्नस्य.मह्ना.स.जनासैन्द्रह्।ऽऽ.
यो.जायमान.एव.रथमो.मनस्वी.देवो.देवान्.क्रतुना.कर्मणा.पर्यभवत्.पर्यगृह्णात्.पर्यरक्षद्.अत्यक्रामद्.इति.वा।
यस्य.बलाद्.द्यावा.पृथिवी.आव्.अप्य्.अबिभीताम्.नृम्नस्य.मह्ना,.बलस्य.महत्त्वेन।
स.जनास.इन्द्र.इत्य्.ऋषेर्.दृष्ट.अर्थस्य.प्रीतिर्.भवत्य्.आख्यान.सम्युक्ता।
पर्जन्यस्.तृपेर्.आदि.अन्त.विपरीतस्य।
तर्पयिता.जन्यह्।
परो.जेता.वा।
जनयिता.वा।
प्रार्जयिता.वा.रसानाम्।
तस्य.एषा.भवति।

``वि.वृक्षान्.हन्त्य्.उत.हन्ति.रक्षसो.विश्वम्.बिभाय.भुवनम्.महावधात्।
उत.अनागा.ईसते.वृस्न्यावतो.यत्.पर्जन्यः.स्तनयन्.हन्ति.दुस्कृतह्।ऽऽ.
विहन्ति.वृक्षान्।
विहन्ति.च.रक्षस्2प्।
सर्वाणि.च.अस्माद्.भूतानि.बिभ्यति.महा.वधात्।
महान्.हि.अस्य.वधह्।
अप्य्.अनपराधो.भीतः.पलायते.वर्ष.कर्मवतस्,.यत्.पर्जन्यः.स्तनयन्.हन्ति.दुस्कृतः.पाप.कृतह्।
बृहस्पतिर्.बृहतः.पाता.वा,.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``अश्ना.अपिनद्धम्.मधु.पर्यपश्यन्.मत्स्यम्.न.दीन.उदनि.क्षियन्तम्।
निस्तज्.जभार.चमसम्.न.वृक्षाद्.बृहस्पतिर्.विरवेना.विकृत्य।ऽऽ.
अशनवता.मेघेन.अपिनद्धम्.मधु.पर्यपश्यन्.मत्यंस्.इव.दीन.उदके.निवसन्तम्।
निर्जहार.तच्.चमसम्.इव.वृक्षात्।
चमसः.कस्मात्।
चमन्त्य्.अस्मिन्न्.इति।
बृहस्पतिर्.विरवेन.शब्द2न.विकृत्य।
ब्रह्मनस्पतिर्.ब्रह्मनः.पाता.वा.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``अश्मास्यमवतम्.ब्रह्मनस्पतिर्.मधु.धारम्.अभि.यम्.ओजसातृणत्।
तम्.एव.विश्वे.पपिरे.स्वर्दृसो.बहु.साकम्.सिसिचुर्.उत्समुद्रिनम्।ऽऽ.
अशनवन्तम्.आस्यन्दनवन्तम्.अवातितम्.ब्रह्मनस्पतिर्.मधु.धारम्.अभि.यम्.ओजसा.बलेन.अभ्यतृणत्.तम्.एव.सर्वे.पिबन्ति.रश्मयः.सूर्य.दृशस्,.बहु.एनम्.सह.सिञ्चन्त्य्.उत्समुद्रिनम्.उदकवन्तम्।

क्षेत्रस्य.पतिह्।
क्षेत्रम्.क्षियतेर्.निवास.कर्मणह्।
तस्य.पाता.वा.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``क्षेत्रस्य.पतिना.वयम्.हितेन.इव.जयामसि।
गाम्.अश्वम्.पोसयित्न्वा.स.नो.मृळातीदृशे।ऽऽ.
क्षेत्रस्य.पतिना.वयम्.सुहितेन.इव.जयामस्,.गाम्.अश्वम्.पुस्तम्.पोसयितृ(-तर्,.वोच्.$).च.आहर.इति।
स.नो.मृलाति.ईदृशे।
बलेन.वा.धनेन.वा।
मृळतिर्.दान.कर्मा।
पूजा.कर्मा.वा।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``क्षेत्रस्य.पति8.मधुमन्तम्.ऊर्मिम्.धेनुर्.इव.पयो.अस्मासु.धुक्ष्व।
मधु.श्चुतम्.घृतम्.इव.सुपूतम्.ऋतस्य.नः.पतयः.मृळयन्तु।ऽऽ.
क्षेत्रस्य.पति7.मधुमन्तम्.ऊर्मिम्.धेनुर्.इव.पयो.अस्मासु.धुक्ष्व.इति।
मधु.श्चुतम्.घृतम्.इव.उदकम्.सुपूतम्।
ऋतस्य.नः.पाताप्.वा.पालयिताप्.वा.मृळयन्तु।
मृळयतिर्.उपदया.कर्मा,.पूजा.कर्मा.वा।
तद्.यत्.समान्याम्.ऋचि.समान.अभिव्याहारम्.भवति.तज्.जामि.भवति.इत्य्.एकम्।
मधुमन्तम्.मधु.श्चुतम्.इति.यथा।
यद्.एव.समाने.पादे.समान.अभिव्याहारम्.भवति.तज्.जामि.भवति.इत्य्.अपरम्।
``हिरन्य.रूपः.स.हिरन्य.संदृश्1ऽऽ.इति.यथा।
यथाकथा.च.विशेषस्.अजामि.भवति.इत्य्.अपरम्।
``मन्दूका.इव.उदकान्.मन्दूका.उदकाद्.इवऽऽ.इति.यथा।
वास्तोस्पतिह्।
वास्तु.वसतेर्.निवास.कर्मणह्।
तस्य.पाता.वा.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``अमीवहा.वास्तोस्पति8.विश्वा.रूपान्य्.आविशन्।
सखा.सुशेव.एधि.नह्।ऽऽ.
अभ्यमनहा.वास्तोस्पति8.सर्वाणि.रूपान्य्.आविशन्.सखा.नः.सुसुखो.भव।
शेव.इति.सुख.नाम।
शिष्यतेह्।
वकारो.नाम.करणो.अन्तस्थ.अन्तर.उपलिङ्गी.विभासित.गुनह्।
शिवम्.इत्य्.अप्य्.अस्य.भवति।
यद्.यद्.रूपम्.कामयते.तत्.तद्.देवता.भवति।
``रूपम्.रूपम्.मघवा.बोभवीतिऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
वाचस्पतिह्।
वाचः.पाता.वा.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``पुनर्.एहि.वाचस्पति8.देवेन.मनसा.सह।
वसोस्पति8.निरामय.मय्य्.एव.तन्वम्.मम।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
अपाम्.नपात्.तनूनप्ता.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``यो.अनिध्मो.दीदयद्.अप्स्व्.अन्तर्.यम्.विप्रास.ईळते.अध्वरेषु।
अपाम्.नपान्.मधुमतीर्.अपो.दा.याभिर्.इन्द्रो.वावृधे.वीर्याय।ऽऽ.
योऽअनिध्मो.दीदयद्.दीप्यतेऽअभ्यन्तरम्.अप्सु।
यम्.मेधाविनः.स्तुवन्ति.यज्ञेषु।
सस्.अपाम्.नपात्.मधुमतीर्.अपो.देह्य्.अभिसवाय।.
याभिर्.इन्द्रो.वर्धते.वीर्याय.वीर.कर्मने।
यमो.यच्छति.इति.सतह्।
तस्य.एषा.भवति।

``परेयिवांसम्.प्रवतो.महीर्.अनु.बहुभ्यः.पन्थाम्.अनुपस्पशानम्।
वैवस्वतम्.संगमनम्.जनानाम्.यमम्.राजानम्.हविसा.दुवस्य।ऽऽ.
परेयिवांसम्.पर्यागतवन्तम्।
प्रवत.उद्वतो.निवत.इति।
अवतिर्.गति.कर्मणा।
बहुभ्यः.पन्थानम्.अनुपस्पाशयमानम्।
वैवस्वतम्.संगमनम्.जनानाम्।
यमम्.राजानम्.हविसा.दुवस्य.इति।
दुवस्यती.राध्नोति.कर्मा।
अग्निर्.अप्य्.यम.उच्यते।
तम्.एता.ऋचस्.अनुप्रवदन्ति।

``सेनेव.सृष्टामम्.दधात्य्.अस्तुर्ण.दिद्युत्.त्वेस.प्रतीकाक्।
यमो.ह.जातो.यजो.जनित्वम्.जारः.कनीनाम्.पतिर्.जनीनाम्।
तम्.वश्.चराथा.वयम्.वसत्य्.आस्तम्.न.गावो.नक्षन्त.इद्धम्।ऽऽ.इति.द्विपदाह्।
सेना.इव.सृष्टा.भयम्.वा.बलम्.वा.दधाति।
अस्तुर्.इव.दिद्युत्.त्वेस.प्रतीका,.बल.प्रतीका,.यशस्.प्रतीका,.महा.प्रतीका,.दीप्त.प्रतीका.वा।
``यमो.ह.जात.इन्द्रेन.सह.संगतह्।ऽऽ..
``यमाव्.इह.इह.माताद्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
यम.इव.जातस्,.यमस्.जनिष्यमानस्,.जारः.कनीनाम्.जरयिता.कन्यायाम्।
पतिर्.जनीनाम्.पालयिता.जायानाम्।
तत्.प्रधाना.हि.यज्ञ.सम्योगेन.भवन्ति।
``तृतीयो.अग्निस्.ते.पतिर्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तम्.वश्.चराथा,.चरन्त्या.पशु.आहुति.आ,.वसत्या.च.निवसन्त्या.औसध.आहुति.आ।
अस्तम्.यथा.गाव.आप्नुवन्ति.तथा.आप्नुयाम.इद्धम्.समिद्धम्.भोगैह्।
मित्रः.प्रमीतेस्.त्रायते।
सम्मिन्वानो.द्रवति.इति.वा।
मेदयतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``मित्रो.जनान्.यातयति.ब्रुवानो.मित्रो.दाधार.पृथिवीम्.उत.द्याम्।
मित्रः.कृष्टीर्.अनिमिसाभि.चस्ते.मित्राय.हव्यम्.घृतवज्.जुहोत।ऽऽ.
मित्रो.जनान्.आयातयति.प्रब्रुवानः.शब्दम्.कुवन्।
मित्र.एव.धारयति.पृथिवीम्.च.दिवंश्.च।
मित्रः.कृष्टीर्.अनिमिसन्न्.अभिविपश्यति.इति।
कृस्टि1प्.इति.मनुष्य.नाम।
कर्मवन्तो.भवन्ति।
विकृस्ट.देहा.वा।
मित्राय.हव्यम्.घृतवत्.जुहोत.इति.व्याख्यातम्।
जुहोतिर्.दान.कर्मा।
कः.कमनो.वा.क्रमनो.वा.सुखो.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``हिरन्य.गर्भः.समवर्तत.अग्रे.भूतस्य.जातः.पतिर्.एक.आसीत्।
स.दाधार.पृथिवीम्.द्याम्.उत.इमाम्.कस्मै.देवाय.हविसा.विधेम।ऽऽ.
हिरन्य.गर्भो.हिरन्य.मयो.गर्भह्।
हिरन्य.मयो.गर्भस्.अस्य.इति.वा।
गर्भो.गृभेर्.गृणाति.अर्थे।
गिरत्य्.अनर्थान्.इति.वा।
यदा.हि.स्त्री.गुनान्.गृह्णाति.गुनाश्.च.अस्या.गृह्यन्तेऽअथ.गर्भो.भवति।
समभवद्.अग्रे।
भूतस्य.जातः.पतिर्.एको.बभूव।
स.धारयति.पृथिवीम्.च.दिवंश्.च।
कस्मै.देवाय.हविसा.विधेम.इति.व्याख्यातम्।
विधतिर्.दान.कर्मा।
सरस्वत्1.व्याख्यातः.तस्य.एषा.भवति।

``ये.ते.सरस्वन्.ऊर्मयो.मधुमन्तो.घृतश्चुतह्।
तेभिर्.नोऽविता.भव।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।

विश्वकर्मा.सर्वस्य.कर्ता।
तस्य.एषा.भवति।

``विश्वकर्मा.विमना.आद्विहाया.धाता.विधाता.परमोत.संदृक्।
तेषाम्.इस्टानि.समिसा.मदन्ति.यत्रा.सप्तऋसीन्.पर.एकम्.आहुह्।ऽऽ.
विश्वकर्मा.विभूतमनस्1.व्याप्ता.धाता.च.विधाता.च.परमश्.च.संद्रस्ता.भूतानाम्।
तेषाम्.इस्तानि.वा.कान्तानि.वा.क्रान्तानि.वा.गतानि.वा.मतानि.वा.नतानि.वा।
अद्भिः.सम.सम्मोदन्ते.यत्र.एतानि.सप्त.ऋसीनानि.ज्योतिष्1प्।
तेभ्यः.पर.आदित्यह्।
तान्य्.एतस्मिन्न्.एकम्.भवन्ति.इत्य्.अधिदैवतम्।
अध्यात्मम्।
विश्वकर्मा.विभूतमनस्1.व्याप्ता.धाता.च.विधाता.च.परमश्.च.संदर्शयिता.इन्द्रियानाम्।
एसाम्.इस्तानि.वा.कान्तानि.वा.क्रान्तानि.वा.गतानि.वा.मतानि.वा.नतानि.वा।
अन्नेन.सह.सम्मोदन्ते.यत्र.इमानि.सप्त.ऋसीनानि.इन्द्रियानि।
एभ्यः.पर.आत्मा।
तान्य्.अस्मिन्न्.एकम्.भवन्ति.इत्य्.आत्म.गतिम्.आचष्टे।
तत्र.इतिहासम्.आचक्षते।
विश्वकर्मा.भौवनः.सर्वमेधे.सर्वाणि.भूतानि.जुहवाम्.चकार।
तद्.अभिवादिनी.एषा.ऋच्.भवति।
``य.इमा.विश्वा.भुवनानि.जुह्वद्ऽऽ.इति।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``विश्वकर्मन्.हविसा.वावृधानः.स्वयम्.यजस्व.पृथिवीम्.उत.द्याम्।
मुह्यन्त्व्.अन्ये.अभितो.जनास.इह.अस्माकम्.मघवा.सूरिर्.अस्तु।ऽऽ.
विश्वकर्मन्.हविसा.वर्धयमानः.स्वयम्.यजस्व.पृथिवीम्.च.दिवंश्.च।
मुह्यन्त्व्.अन्ये.अभितो.जनाः.सपत्नाह्।
इह.अस्माकम्.मघवा.सूरिर्.अस्तु.प्रज्ञाता।
तार्क्ष्यस्.त्वस्तृ3.व्याख्यातह्।
तीर्णेऽअन्तरिक्षे.क्षियति।
तूर्णम्.अर्थम्.रक्षत्य्[क्षरति.इन्.ष्क्].अश्नोतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``त्यम्.ऊ.सु.वाजिनम्.देवजूतम्.सहावानम्.तरुतारम्.रथानाम्।
अरिस्तनेमिम्.पृतनाजम्.आशुम्.स्वस्तये.तार्क्ष्यम्.इहा.हुवेम।ऽऽ.
तम्.भृशम्.अन्नवन्तम्।
जूतिर्.गतिः.प्रीतिह्।
देव.जूतम्.देव.गतम्.देव.प्रीतम्.वा।
सहस्वन्तम्.तारयितारम्.रथानाम्.अरिस्तनेमिम्.पृतनाजितम्.आशुम्.स्वस्ति4.तार्क्ष्यम्.इह.ह्वयेम.इति।
कम्.अन्यम्.मध्यमाद्.एवम्.अवक्ष्यत्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``सद्यश्.चिद्यः.शवसा.पञ्च.कृष्टीः.सूर्य.इव.ज्योतिषा.अपस्ततान।
सहस्रसाः.शतसा.अस्य.रंहिर्.न.स्मा.वरन्ते.युवतिम्.न.शर्याम्।ऽऽ.
सद्यस्.अपि.यः.शवसा.बलेन.तनोत्य्.अपः.सूर्य.इव.ज्योतिषा.पञ्च.मनुष्य.जातानि।
सहस्रसानिनी.शतसानिनी.अस्य.सा.गतिह्।
न.स्म.एनाम्.वारयन्ति.प्रयुवतीम्.इव.शरमयीम्.इसुम्।
मन्युर्.मन्यतेर्.दीप्ति.कर्मणह्।
क्रोध.कर्मणो.वध.कर्मणो.वा।
मन्युन्त्य्.अस्माद्.इसु1प्।
तस्य.एषा.भवति।

``त्वया.मन्यु8.सरथम्.आरुजन्तो.हर्षमानासोऽअधृषिता.मरुत्वह्।
तिग्म.इशु1प्.आयुधा.संशिशाना.अभि.प्र.यन्तु.नरो.अग्नि.रूपाह्।ऽऽ..
त्वया.मन्यु8.सरथम्.आरुह्य.रुजन्तो.हर्षनामासस्.अधृषिता.मरुत्वस्.तिग्म.इसु1प्.आयुधानि.संशिश्यमाना.अभिप्रयन्तु.नरो.अग्नि.रूपा.अग्नि.कर्माणह्।
सम्नद्धाः.कवचिन.इति.वा।
दधिक्रा.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``आ.दधिक्राः.शवसा.पञ्च.कृष्टीः.सूर्य.इव.ज्योतिषा.अपस्ततान।
सहस्रसाः.शतसा.वाज्यर्वा.पृणक्तु.मध्वा.समिम्.आ.वचांसि।ऽऽ.
आतनोति.दधिक्राः.शवसा.बलेन.अपः.सूर्य.इव.ज्योतिषा.पञ्च.मनुष्य.जातानि।
सहस्रसाः.शतसा.वाजी.वेजनवान्.अर्वा.ईरनवान्.सम्पृणक्तु.नो.मधुना.उदकेन.वचनानि.इमानि.इति।
मधु.धमतेर्.विपरीतस्य।
सविता.सर्वस्य.प्रसविता।
तस्य.एषा.भवति।

``सविता.यन्त्रैः.पृथिवीम्.अरम्नाद्.अस्कम्भने.सविता.द्याम्.अदृंहत्।
अश्वम्.इव.अधुक्षद्द्.\.धुनिम्.अन्तरिक्षम्.अतूर्ते.बद्धम्.सविता.समुद्रम्।ऽऽ.
सविता.यन्त्रैः.पृथिवीम्.अरमयत्।
अनारम्भने.अन्तरिक्षे.सविता.द्याम्.अदृंहत्।
अश्वम्.इव.अधुक्षद्.धुनिम्.अन्तरिक्षे.मेघम्।
बद्धम्.अतूर्ते।
बद्धम्.अतूर्ण.इति.वा।
अत्वरमान.इति.वा।
सविता.समुदितारम्.इति।
कम्.अन्यम्.मध्यमाद्.एवम्.अवक्ष्यत्।
आदित्यस्.अपि.सविता.उच्यते।
तथा.च.हैरन्यस्तूपे.स्तुतह्।
अर्चन्.हिरन्यस्तूप.ऋषिर्.इदम्.सूक्तम्.प्रोवाच।
तद्.अभिवादिन्य्.एषा.ऋच्.भवति।

``हिरन्यस्तूपः.सवितर्य्.अथा.त्व्.आङ्गिरसो.जुह्वे.वाजे.अस्मिन्।
एवा.त्वार्चन्न्.अवसे.वन्दमानः.सोमस्येवांशुम्.प्रति.जागराहम्।ऽऽ.
हिरन्यस्तूपो.हिरन्यमयः.स्तूपह्।
हिरन्यमयः.स्तूपस्.अस्य.इति.वा।
स्तूपः.स्त्यायतेह्।
संघातह्।
सवितृ7.यथा.त्वाङ्गिरसो.जुह्वे.वाजे.अन्ने.अस्मिन्।
एवम्.त्वा.अर्चन्न्.अवनाय.वन्दमानः.सोमस्य.इव.अंशुम्.प्रतिजागर्म्य्.अहम्।
त्वस्ता.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``देवस्.त्वस्ता.विश्वरूपः.पुपोस.प्रजाः.पुरुधा.जजान।
इमा.च.विश्वा.भुवनान्य्.अस्य.महद्देवानाम्.असुरत्वम्.एकम्।ऽऽ.
देवस्.त्वस्ता.सर्व.रूपः.पोसति.प्रजा.रस.अनुप्रदानेन।
बहुधा.च.इमा.जनयति।
इमानि.च.सर्वाणि.भूतान्य्.उदकान्य्.अस्य।
महत्.च.अस्मै.देवानाम्.असुरत्वम्.एकम्,.प्रजावत्त्वम्.वानवत्त्वम्.वा।(10,33)
अपि.वा.असुर्.इति.प्रज्ञा.नाम।
अस्यत्य्.अनर्थान्।
अस्ताश्.च.अस्याम्.अर्थाह्।
असुरत्वम्.आदि.लुप्तम्।
वातो.वाति.इति.सतह्।
तस्य.एषा.भवति।

``वात.आ.वातु.भेसजम्.शम्भु.मयोभु.नो.हृदे।
प्र.न.आयूंसि.तारिसत्।ऽऽ.
वात.आवातु.भैसज्यानि.शम्भु.मयोभु.च.नो.हृदयाय।
प्रवर्धयतु.च.न.आयुह्।
अग्निर्.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``प्रति.त्यंश्.चारुम्.अध्वरम्.गोपीथाय.प्रहूयसे।
मरुद्भिर्.अग्न.आ.गहि।ऽऽ.
तम्.प्रति.चारुम्.अध्वरम्.सोम.पानाय.प्रहूयसे।
सस्.अग्नि7.मरुद्भिः.सह.आगच्छ.इति।
कम्.अन्यम्.मध्यमाद्.एवम्.अवक्ष्यत्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``अभि.त्वा.पूर्वपीतये.सृजामि.सोम्यम्.मधु।
मरुद्भिर्.अग्न.आ.गहि।ऽऽ.
वेनो.वेनतेः.कान्ति.कर्मणह्।
तस्य.एषा.भवति।

``अयम्.वेनश्.चोदयत्.पृश्निगर्भा.ज्योतिर्.जरायू.रजसो.विमाने।
इमम्.अपाम्.संगमे.सूर्यस्य.शिशुम्.न.विप्रा.मतिभी.रिहन्ति।ऽऽ.

अयम्.वेनश्.चोदयत्.पृश्निगर्भाह्।
प्रास्त.वर्ण.गर्भा.अपि.इति.वा।
ज्योतिष्.जरायुर्.ज्योतिष्.अस्य.जरायु.स्थानीयम्.भवति।
जरायुर्.जरया.गर्भस्य।
जरया.यूयत.इति.वा।
इमम्.अपांश्.च.संगमने.सूर्यस्य.च.शिशुम्.इव.विप्रा.मतिभी.रिहन्ति।
रिहन्ति.लिहन्ति.स्तुवन्ति.वर्धयन्ति.पूजयन्ति.इति.वा।
शिशुः.शंशनीयो.भवति।
शिशीतेर्.वा.स्याद्.दान.कर्मणह्।
चिर.लब्धो.गर्भ.इति।
असुनीतिः.असून्.नयति।
तस्य.एषा.भवति।

``अनुस्निते.मनो.अस्मासु.धारय.जीवातवे.सु.प्र.तिरा.न.आयुह्।
रारन्धि.नः.सूर्यस्य.संदृशि.घृतेन.त्वम्.तन्वम्.वर्धयस्व।ऽऽ.
असुनीति8.मनो.अस्मासु.धारय।
चिरम्.जीवनाय.प्रवर्धय.च.न.आयुह्।
रन्धय.च.नः.सूर्यस्य.संदर्शनाय।
रध्यतिएर्.वश.गमनेऽअपि.दृश्यते।
``मा.रधाम.द्विसते.सोम.राजन्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
घृतेन.त्वम्.आत्मानम्.तन्वम्.वर्धयस्व।
ऋतो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``ऋतस्य.हि.शुरुधः.सन्ति.पूर्वीर्.ऋतस्य.धीतिर्.वृजिनानि.हन्ति।
ऋतस्य.श्लोको.बधिरा.ततर्द.कर्णा.बुधानः.शुचमान.आयोह्।ऽऽ.
ऋतस्य.हि.शुरुधः.सन्ति.पूर्वीह्।
ऋतस्य.प्रज्ञा.वर्जनीयानि.हन्ति।
ऋतस्य.श्लोको.बधिरस्य.अपि.कर्णाव्.आतृणत्ति।
बधिरो.बद्ध.श्रोत्रह्।
कर्णौ.बोधयन्.दीप्यमानश्.च.आयोर्.अयनस्य.मनुष्यस्य।
ज्योतिषो.वा.उदकस्य.वा।
(इन्दुर्.इन्धेह्।
उनत्त्तेर्.वा।).तस्य.एषा.भवति।

``प्र.तद्.वोचेयम्.भव्यायेन्दवे.हव्यो.न.य.इसवान्.मन्म.रेजति.रक्षोहा.मन्म.रेजति।
स्वयम्.सो.अस्मदानिदो.वधैर्.अजेत.दुर्मतिम्।
अव.स्रवेद्.अघशंसोऽअवतरम्.अव.क्षुद्रम्.इव.स्रवेत्।ऽऽ.
प्रव्रवीमि.तद्.भव्याय.इन्दु4.,.हवन.अर्ह.इव.य.इसवान्.अन्नवान्.कामवान्.वा.मननानि.च.नो.रेजयति।
रक्षोहा.च.बलेन.रेजयति।
स्वयम्.सस्.अस्मद्.अभिनिदितॄर्.वधैर्.अजेत.दुर्मतिम्।
अवस्रवेद्.अघ.शंसह्।
ततश्.च.अवतरम्.क्षुद्रम्.इव.अवस्रवेत्।
अभ्यासे.भूयांसम्.अर्थम्.मन्यन्ते।
यथा।
अहो.दर्शनीय.अहो.दर्शनीय.इति।
तत्.परुच्छेपस्य.शीलम्।
परुच्चेप.ऋषिह्।
पर्ववत्.शेपह्,.परुसि.परुसि.शेपो.अस्य.इति.वा।
इति.इमानि.सप्तविंशतिर्.देवता.नामधेयान्य्.अनुक्रान्तानि।
सूक्त.भाज्1प्.हविस्.भाजिप्।
तेषाम्.एतानि.अहविस्.भाजिप्,.वेनो.असुनीतिर्.ऋत.इन्दुह्।
प्रजापतिः.प्रजानाम्.पाता.वा.पालयिता.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``प्रजापते.न.त्वद्.एतान्य्.अन्यो.विश्वा.जातानि.परि.ता.बभूव।
यत्.कामास्.ते.जुहुमस्.तन्.नो.असु.वयम्.स्याम.पतयो.रयीनाम्।ऽऽ.
प्रपापति8.न.हि.त्वद्.एतान्य्.अन्यः.सर्वाणि.जातानि.तानि.परिबभूव।
यत्.कामास्.ते.जुहुमस्.त.नो.अस्तु।
वयम्.स्याम.पतयो.रयीनाम्।
इत्य्.आशिस्1।
अहिर्.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``अब्जाम्.उक्थैर्.अहिम्.गृणीसे.बुध्ने.नदीनाम्.रजह्सु.सीदन्।ऽऽ.
अप्सुजम्.उक्थैर्.अहिम्.गृणीसे.बुध्ने.नदीनाम्.रजस्.सु.उदकेषु.सीदन्।बुध्नम्.अन्तरिक्षम्,.बद्धा.असिम्न्.धृता.आप.इति.वा।
इदम्.अपि.इतर्द्.बुध्नम्.एतस्माद्.एव,.बद्धा.अस्मिन्.धृताः.प्राना.इति।
यस्.अहिः.स.बुध्न्यस्,.बुध्नम्.अन्तरिक्षम्.तत्.निवासात्।
तस्य.एषा.भवति।

``मा.नस्.अहिर्.बुध्न्यस्.रिसे.धान्.मा.यज्ञो.अस्य.स्रिधद्.ऋतायोह्।
मा.च.नस्.अहिर्.बुध्न्यस्.र्रेसनाय.धात्।
मा.अस्य.यज्ञ्.ओकस्1.च.स्रिधद्.यज्ञ.कामस्य।
सुपर्णो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``एकः.सुपर्णः.स.समुद्रम्.आ.विवेश.स.इदम्.विश्वम्.भुवनम्.वि.चस्ते।
तम्.पाकेन.मनसा.अपश्यम्.अन्तितस्.तम्.माता.रेळ्हि.स.उ.रेळ्हि.मातरम्।ऽऽ.
एकः.सुपर्णह्,.स.समुद्रम्.आविशति।
स.इमानि.सर्वाणि.भूतान्य्.अभिविपश्यति।
तम्.पाकेन.मनसा.अपश्यम्.अन्तितह्।
इत्य्.ऋषेर्.दृष्ट.अर्थस्य.प्रीतिर्.भवत्य्.आख्यान.सम्युक्ता।
तम्.माता.रेधि.वाच्.एषा.माध्यमिका।
स.उ.मातारम्.रेधि।
पुरूरवस्1।
बहुधा.रोरूयते।
तस्य.एषा.भवति।

``समस्मिन्.जायमान.आसत.ग्ना.उत.ईम्.अवर्धन्.नद्यः.स्वगूर्ताह्।
महे.यत्.त्वा.पुरूरवो.रनाय.अवर्धयन्.दस्यु.हत्याय.देवाह्।ऽऽ.
समासत.अस्मिन्.जायमाने.ग्ना,.गमनाद्.आपस्,.देव.पत्नी.ओ.वा।
अपि.च.एनम्.अवर्धयन्.नदी.अः.स्व.गूर्ताः.स्वयम्.गामिनी.ओ.महते.च.यत्.त्वा.पुरूरवस्8.रनाय.रमनीयाय.संग्रामाय.अवर्धयन्,.दस्यु.हत्याय.च,.देवा.देवाह्।