Nirukta · अध्याय 7

[।अथ.दैवतम्.कान्दम्।ओम्।अथ.अतो.दैवतम्।[715]]
तद्.यानि.नामानि.प्राधान्य.स्तुतीनाम्.देवतानाम्.तद्.दैवतम्.इत्य्.आचक्षते।[715]
सा.एषा.देवता.उपपरीक्षा।[715]
यत्.काम.ऋषिर्.यस्याम्.देवतायाम्.आर्थपत्यम्.इच्छन्.स्तुतिम्.प्रयुङ्क्ते.तद्.दैवतः.स.मन्त्रो.भवति।[715].
[सा.पुनर्.इयम्.स्तुतिश्.चतुर्विधा.नाम्ना.बन्धुभिः.कर्मणा.रूपेन.इति..स्तुतिर्.नाम.रूप.कर्म.बन्धुभिः.इत्य्.उक्तम्..डुर्ग,.प्.717,..च्f..ब्ड्.1,7]
तास्.त्रिविधा.ऋचः.परोक्ष.कृताः.प्रत्यक्ष.कृता.आध्यात्मिक्यश्.च।[715]
तत्रा.परोक्ष.कृताः.सर्वाभिर्.नाम.विभक्तिभिर्.युज्यन्ते.प्रथम.पुरुषैश्.च.आख्यातस्य।[715]

``इन्द्रो.दिव.इन्द्र.ईशे.पृथिवी.आह्।ऽऽ.``.इन्द्रम्.इद्.गाथिनो.बृहत्।ऽऽ.``.इन्द्रेन.एते.तृत्सु1प्.वेविसानाह्।ऽऽ.इन्द्राय.साम.गायत।ऽऽ.``.न.इन्द्राद्.ऋते.पवते.धाम.किम्.चन।ऽऽ.``.इन्द्रस्य.नु.वीर्यानि.प्र.वोचम्।ऽऽ.``.इन्द्रे.कामा.अयंसतऽऽ.इति।[717]
अथ.प्रत्यक्ष.कृता.मध्यम.पुरुष.योगास्.त्वम्.इति.च.एतेन.सर्व.नामन्3।ऽऽ.त्वम्.इन्द्र.बलाद्.अधि।ऽऽ.``.वि.न.इन्द्र.मृधो.जहिऽऽ.इति।[717-718].[ड्.प्.721:.यत्र.त्वम्.इत्य्.एवम्.श्रूयते..]
अथ.अपि.प्रत्यक्ष.कृताः.स्तोतारो.भवन्ति.परोक्ष.कृतानि.स्तोतव्यानि।ऽऽ.मा.चिद्.अन्यद्.वि.शंसत।ऽऽ.``.कन्वा.अभि.प्र.गायत।ऽऽ.``.उप.प्रेत.कुशिकाश्.चेतयध्वम्.ऽऽ..इति।[718]
अथ.आध्यात्मिक्य.उत्तम.पुरुष.योगा.अहम्.इति.च.एतेन.सर्वनामन्3।
यथा.एतद्.इन्द्रो.वैकुन्थस्,.लव.सूक्तम्,.वाच्.आम्भृणीयम्.इति।[718]

परोक्ष.कृताः.प्रत्यक्ष.कृताश्.च.मन्त्रा.भूयिस्था.अल्पश.आध्यात्मिकाह्।[725]
अथ.अपि.स्तुतिर्.एव.भवति.न.आशिस्.वादह्।ऽऽ.इन्द्रस्य.नु.वीर्यानि.प्र.वोचम्ऽऽ.इति.यथा.एतस्मिन्त्.सूक्ते।[725].
[ड्.प्.726:.तत्र.पुनर्.आशिश्1.योज्या।
किम्.कारनम्।
आशिसो.ह्य्.अर्थे.स्तुतिः.प्रयुज्यते.]
अथ.अप्य्.आशिस्.एव.न.स्तुतिः.ऽऽ.सुचक्षा.अहम्.अक्षीभ्याम्.भूयासम्.सुवर्चा.मुखेन.सुश्रुत्क्.कर्णाभ्याम्.भूयासम्ऽऽ.इति।
तद्.एतद्.बहुलम्.आध्वर्यवे.[वेदे.ड्=य्व्?].याज्ञेषु.च.मन्त्रेषु।[725].[ड्.प्.736:.तत्र.अपि...स्तुतिर्.योज्या..न.ह्य्.अनभिस्तुता.देवता.आशिसम्.समर्धयति.]
अथ.अपि.शपथ.अभिशापौ।ऽऽ.अद्य.मुरीय.यदि.यातुधानो.अस्मिऽऽ.``.अधा.स.वीरैर्.दशभिर्.वि.यूयाऽऽ.इति।[725]
अथ.अपि.कस्यचिद्.भावस्य.आचिख्यासा।ऽऽ.न.मृत्युर्.आसीद्.अमृतम्.न.तर्हि।ऽऽ.``.तमस्.आसीत्.तमसा.गूळ्हम्.अग्रे।ऽऽ.[725]
अथ.अपि.परिदेवना.कस्माच्.चित्.भावात्।ऽऽ.सुदेवो.अद्य.प्रपतेद्.अनावृत्।ऽऽ.``.न.वि.जानामि.यदि.वेदम्.अस्मि.इतिऽऽ.[725].[एवम्.अयम्.आत्म.निन्दा.पूर्वको.विलापस्.परिदेवना.इत्य्.उच्यते.ड्.730]
अथ.अपि.निन्दा.प्रशंसा1द्।ऽऽ.केवलाघो.भवति.केवलादी।ऽऽ.``.भोजस्य.इदम्.पुस्करिनी.इव.वेश्मऽऽ.इति।[725]
एवम्.अक्ष.सूक्ते.द्यूत.निन्दा.च.कृषि.प्रशंसा.च।[726]
एवम्.उच्च.अवचैर्.अभिप्रायैर्.ऋसीनाम्.मन्त्र.दृष्टयो.भवन्ति।[726].[तद्.अपि.आर्ष.अनुक्रमनी.आम्.निदानम्.आर्षंश्.च.उभयम्.उपेक्षितव्यम्..ड्.733]

तद्.ये.अनादिस्त.देवता.मन्त्रास्.तेषु.देवता.उपपरीक्षा।[733]
यद्.देवतः.स.यज्ञो.वा.यज्ञ.अङ्गम्.वा.तद्.देवता.भवन्ति।[733].[प्रकरणाद्.हि.संदिग्ध.देवतेषु.देवता.नियम.इति.न्यायः..ड्;.प्रातह्सवने.यो.विनियुज्यते.स.आग्नेयः.यो.माध्यन्दिने.स.ऐन्द्रः.यस्.तृतीय.सवन.स.आदित्यः..ड्.734].
अथ.अन्यत्र.यज्ञात्.प्राजापत्या.इति.याज्ञिका,.नाराशंसा.इति.नैरुक्ताह्।[733].
[``यज्ञ.इति.कात्थक्यह्,.अग्निर्.इति.शाकपूनिह्ऽऽ.इति।
यज्ञ.शब्देन.च.विस्नुर्.उच्यते.ऽऽ.विश्नुर्.वै.यज्ञह्ऽऽ.इति.हि.विज्ञायते।ऽऽ.अग्निर्.हि.भूयिस्थ.भाक्.देवतानाम्ऽऽ.इति.अतो.अनाविस्कृत.देवता.लिङ्गो.मन्त्र.आग्नेयः.स्यात्।
सर्वदेवता.आश्रयनात्.च.ऽऽ.अग्निर्.वै.सर्वा.देवताह्,.अत्र.वै.सर्वा.वसति.देवता.इति.ह.विज्ञायते।ऽऽ.ड्.735-736,.]
[केचित्.तु.येन.नराः.प्रशस्यन्ते.स.नाराशंसो.मन्त्र.इति.पश्यन्तो.मनुष्य.स्तुति1प्.इत्य्.एवम्.मन्यन्ते।
तद्.अयुक्तम्,.न.हि.मनुष्यानाम्.अनाविस्कृत.लिङ्गैर्.मन्त्रैः.स्तुतिर्.उपपद्यते,.दुर्बोध्यत्वात्.तेषाम्.अल्प.बुद्धित्वात्.च.मनुष्यानाम्.इति..ड्.736]
अपि.वा.सा.काम.देवता.स्यात्।[733].[कामतो.हि.इच्छातस्.तस्मिन्.देवता.कल्पयितव्या..ड्.736]
प्रायस्[=अधिकार.ड्.736].देवता.वा,.[अथवा.बाहुल्यम्.ड्.736]..अस्ति.ह्य्.आचारो.बहुलम्.लोके,.देवदेव.इत्य्.अतिथि.देवत्यम्.पितृदेवत्यम्.[तत्र.एवम्.निर्दिस्ते.ततो.राशेर्.अन्यद्.अवशिष्यते.तद्.देव.पितृ.मनुष्यानाम्.साधारनम्.भवति..ड्.प्.737]।[733].
याज्ञ.दैवतो.मन्त्रह्।[733].
[यो.अनाविस्कृत.देवता.लिङ्गो.मन्त्रः.स.याज्ञो.वा.स्याद्.दैवतो.वा।ऽऽ.विस्नुर्.वै.यज्ञह्ऽऽ.इति.ह.विज्ञायते।
विस्नुः.पुनर्.आदित्य.एव.नैरुक्तानाम्.द्यु.स्थाने.समाम्नानात्,.ऽऽ.यत्.च.किंचित्.प्रवल्हितम्(एनिग्मतिचल्).आदित्य.कर्म.एव.तत्ऽऽ.इति.हि.वक्ष्यति।
तस्माद्.आदित्य.देवतः.स.मन्त्र.इति.स्यात्।
अथवा.दैवतः.स.मन्त्रह्,.देवता.अस्मिन्.देवता.इति.दैवतह्,.अवशिस्तम्.हि.देवतात्वम्.अग्नि7.एव,.सर्व.देवता.अभिवादात्,.ऽऽ.अग्निर्.वै.सर्वा.देवताह्ऽऽ.इति.हि.विज्ञायते।ऽऽ.अग्निर्.वै.देवतानाम्.भूयिस्थ.भाक्.ऽऽ..इति.च।ऽऽ.अपरिग्रहंश्.च.प्रधान.गामिऽऽ.इति.न्याहह्,.तस्माद्.आग्नेयः.स.मन्त्र.स्याद्.इति।
तद्.यद्.उपोद्घात.उक्तम्.ऽऽ.नाराशंसा.इति.नैरुक्ताह्ऽऽ.इति.तद्.एव.कात्थक्य.शाकपूनि.मतेन.अवधृतम्.ऽऽ.यज्ञो.अग्निर्.वाऽऽ.इति,.तौ.हि.नैरुक्ताव्.इति..ड्.737-738]
अपि.ह्य्.अदेवता.देवतावत्.स्तूयन्ते.यथा.अश्व.प्रभृतीन्य्.ओसधि.पर्यन्तान्य्,.अथ.अप्य्.अस्तौ.द्वन्द्वानि।[733]
स.न.मन्येत.आगन्तून्.इव.अर्थान्.देवतानाम्,.प्रत्यक्ष.दृश्यम्.एतद्.भवति।
माहाभाग्याद्.देवताया.एक.आत्मा.बहुधा.स्तूयते,.एकस्य.आत्मनो.अन्ये.देवाः.प्रत्यङ्गानि.भवन्ति।[733]
अपि.च.सत्त्वानाम्.प्रकृति.भूमभिर्.ऋषयः.स्तुवन्ति.इत्य्.आहुः.प्रकृति.सार्वनाम्न्यात्.च।
इतरेतर.जन्मानो.भवन्ति।
इतरेतर.प्रकृतयह्।
कर्म.जन्मानह्।
आत्म.जन्मानह्।.आत्मा.एव.एषाम्.रथो.भवत्य्.आत्मा.अश्वा.आत्मा.आयुधम्.आत्मा.इसु1प्।
आत्मा.सर्वम्.देवस्य.देवस्य।[723-724]

तिस्र.एव.देवता.इति.नैरुक्ताह्,.अग्निः.पृथिवी.स्थानस्.वायुर्.वा.इन्द्रो.वा.अन्तरिक्ष.स्थानह्,.सूर्यो.द्यु.स्थानह्।[745]
तासाम्.माहाभाग्याद्.एक.एकस्या.अपि.बहूनि.नामधेयानि.भवन्त्य्।
अपि.वा.कर्म.पृथक्त्वाद्.यथा.होता.अध्वर्युर्.ब्रह्मा.उद्गाता.इत्य्.एकस्य.सतस्।[745]
अपि.वा.पृथक्.एव.स्युह्,.पृथक्.हि.स्तुतयो.भवन्ति.तथा.अभिधानानि।[745]
यथो.एतत्.कर्म.पृथक्त्वाद्.इति.बहु1प्.अपि.विभज्य.कर्माणि.कुर्युह्।[745]
तत्र.संस्थान.एकत्वम्.सम्भोग.एकत्वम्.च.उपेक्षितव्यम्।[745]
यथा.पृथिवी.आम्.मनुष्याः.पशु1प्.देवा.इति.स्थान.एकत्वम्.सम्भोग.एकत्वंश्.च.दृश्यते।[745]
यथा.पृथिवी.आः.पर्जन्येन.च.वायु.आदित्याभ्यांश्.च,.सम्भोगो.अग्निना.च.इतरस्य.लोकस्य,.तत्र.एतत्.नर.रास्थ्रम्.इव।[745].($)

अथ.आकार.चिन्तनम्.देवतानाम्।[754]
पुरुष.विधाः.स्युर्.इत्य्.एकंश्.चेतनावद्वद्.हि.स्तुतयो.भवन्ति.तथा.अभिधानानि।[754]
[अपरो.हेतुह्].अथ.अपि.पौरुस.विधिकैर्.अङ्गैः.संस्तूयन्ते।ऽऽ.ऋस्वा.त.इन्द्र.स्थविरस्य.बाहू।ऽऽ.``.यत्.संगृभ्ना.मघवन्.का.आसिस्.इत्.ते।ऽऽ.[754]
अथ.अपि.पुरुष.विधिकैर्.द्रव्य.सम्योगैह्।ऽऽ.आ.द्वाभ्याम्.हरिभ्याम्.इन्द्र.याहि।ऽऽ
``.कल्याणीर्.जाया.सुरनम्.गृहे.ते।ऽऽ.[754]
अथ.अपि.पौरुस.विधिकैः.कर्मभिह्।ऽऽ
``अद्धि.इन्द्र.पिब.च.प्रस्थितस्य।ऽऽ
``.आश्रुत्.कर्ण.श्रुधी.हवम्।ऽऽ7,6।[755]

अपुरुष.विधा.स्युर्.इत्य्.अपरम्।[761]
अपि.तु.यद्.दृश्यते.अपुरुष.विधम्.तद्,यथा.अग्निर्.वायुर्.आदित्यः.पृथिवी.चन्द्रमा.इति।[761]
यथो.एतत्.चेतनावद्वद्.हि.स्तुतयो.भवन्ति.इत्य्.अचेतनान्य्.अप्य्.एवम्.स्तूयन्ते.यथा.अक्ष.प्रभृतीन्य्.ओसधि.पर्यन्तानि।[761]
यथो.एतत्.पौरुस.विधिकैर्.अङ्गैः.संस्तूयन्त.इत्य्.अचेतनेष्व्.अप्य्.एतद्.भवति।
``अभि.क्रन्दन्ति.हरितेभिर्.आसभिर्ऽऽ.इति.ग्राव.स्तुतिह्।[761]
यथो.एतत्.पौरुस.विधिकैर्.द्रव्य.सम्योगैर्.इत्य्.एतद्.अपि.तादृशम्.एव।ऽऽ.सुखम्.रथम्.युयुजेसिन्धुर्.अश्विनम्ऽऽ.इति.नदी.स्तुतिह्।[761]
यथो.एतत्.पौरुस.विधिकैः.कर्मभिर्.इत्य्.एतद्.अपि.तादृशम्.एव।ऽऽ.होतुश्चित्.पूर्वे.हविस्.अद्यमाशतऽऽ.इति.ग्राव.स्तुतिर्.एव।[761]
अपि.वा.उभयविधाः.स्युर्।
अपि.वा.अपुरुष.विधानाम्.एव.सताम्.कर्म.आत्मान.एते.स्युर्,.यथा.यज्ञो.यजमानस्य,.एष.च.आख्यान.समयह्।[761].($)

तिस्र.एव.देवता.इत्य्.उक्तम्.पुरस्तात्,.तासाम्.भक्ति.साहचर्यम्.व्याख्यास्यामह्।[765].[असंविज्ञात.देवता.पदे.मन्त्रे.भक्ति.आ.साहचर्येन.वा.यथा.देवता.गम्येत.इत्य्.एवम्.अर्थम्.भक्ति.साहचर्यम्.उच्यते.ड्.765]
अथ.एतान्य्.अग्नि.भक्तीन्य्.-.अयम्.लोकः.प्रातः.सवनम्.वसन्तो.गायत्री.त्रिवृत्.स्तोमस्..रथन्तरम्.साम.ये.च.देव.गनाः.समाम्नाताः.प्रथमे.स्थाने।[765]
अग्नायी.पृथिवी.ईळा.इति.स्त्रियह्।[765].($)
अथ.अस्य.कर्म.वहनंश्.च.हविसाम्.आवाहनंश्.च.देवतानाम्.यच्.च.किंचिद्.दार्ष्ति.विसयिकम्.अग्नि.कर्म.एव.तत्।[765].[यत्.सम्योगाद्.असत्य्.अप्य्.अग्नि.शब्दे.आग्नेय.एव.मन्त्रो.भवति.ड्.766]
अथ.अस्य.संस्तविका.देवाः.[यैः.सह.अग्निः.स्तूयते,.तद्.यथा.ड्.767].इन्द्रः.सोमो.वरुणः.पर्जन्य.ऋतु1प्.आग्नावैस्नवम्.हविस्।[765]
न.त्व्.ऋच्.संस्तविकी.दशतयीसु.विद्यते।[765]
अथ.अप्य्.आग्नापौस्नम्.हविस्.न.तु.संस्तवह्,.तत्र.एताम्.विभक्ति.स्तुतिम्.ऋचम्.उदाहरन्ति।[765]

``पूसा.त्वा.इतश्.च्यावयतु.प्र.विद्वान्.अनस्त.पशुर्.भुवनस्य.गोपाह्।
स.त्वा.एतेभ्यः.परि.ददत्.पितृभ्यो.अग्निर्.देवेभ्यः.सुविदत्रियेभ्यह्।ऽऽ.[770]
पूसन्1.त्वा.इतः.प्रच्यावयतु.विद्वान्.अनस्त.पशुर्.भुवनस्य.गोपा.इत्य्.एष.हि.सर्वेसाम्.भूतानाम्.गोपायिता.आदित्यह्।[770]
स.त्वा.एतेभ्यः.परिददत्.पितृभ्य.इति.सांशयिकस्.तृतीयः.पादह्।[770]
पूसन्1.पुरस्तात्.तस्य.अन्वादेश.इत्य्.एकम्,.अग्निर्.उपरिस्तात्.तस्य.प्रकीर्तना.इत्य्.अपरम्।[770].
``अग्निर्.देवेभ्यः.सुविदत्रियेभ्यह्।ऽऽ.सुविदत्रम्.धनम्.भवति,.विन्दतेर्.वा.एक.उपसर्गाद्[इ.ए.,.fरोम्.सु],.ददातेर्.वा.स्याद्.द्वि.उपसर्गात्[इ.ए.,.fरोम्.सु.&.वि]।[770]

अथ.एतानि.इन्द्र.भक्तीन्य्..अन्तरिक्ष.लोको.माध्यन्दिनम्.सवनम्.ग्रीस्मस्.त्रिस्तुब्ः..पञ्चदश.स्तोमो.बृहत्.साम.ये.च.देव.गनाः.समाम्नाता.मध्यमे.स्थाने.याश्.च.स्त्रियह्।
अथ.अस्य.कर्म.रस.अनुप्रदानम्.वृत्र.वधस्।
या.च.का.च.बल.क्र्तिर्.इन्द्र.कर्म.एव.तत्।[772]
अथ.अस्य.संस्तविका.देवाः.-.अग्निः.सोमो.वरुणः.पूसन्1.बृहस्पतिर्.ब्रह्मनस्पतिः.पर्वतः.कुत्सो.विस्नुर्.वायुह्।[772]
अथ.अपि.मित्रो.वरुनेन.संस्तूयते,.पूसन्3.रुद्रेन.च.सोमस्,.अग्निना.च.पूसन्1,.वातेन.च.पर्जन्यह्।[772]

अथ.एतान्य्.आदित्य.भक्तीन्य्
असौ.लोकस्,.तृतीय.सवनम्.वर्षा.जगती.सप्तदश.स्तोमो.वैरूपम्.साम,.ये.च.देव.गनाः.समाम्नाता.उत्तमे.स्थाने.आदित्य.आदयः.याश्.च.स्त्रियह्।
अथ.अस्य.कर्म.रस.आदानम्.रश्मिभिश्.च.रस.आधारनम्,.यच्.च.किंचित्.प्रवल्हितम्.आदित्य.कर्म.एव.तत्।[779]
चन्द्रमसा.वायुना.संवत्सरेन.इति.संस्तवह्।[779]
एतेष्व्.एव.स्थान.व्यूहेष्व्.ऋतु.छन्दस्.स्तोम.पृष्ठस्य.भक्ति.शेसम्.अनुकल्पयीत।[779]
शरत्.अनुस्तुब्ः.एकविंशति.स्तोमो.वैराजम्.साम.इति.पृथिवी.आयतनानि।[779]
हेमन्तः.पङ्क्तिस्.त्रिनव.स्तोमः.शाक्वरम्.साम.इत्य्.अन्तरिक्ष.आयतनानि।[779-780].[ड्.प्.781:.अनग्नि.लिङ्गे.अपि.चेत्.मन्त्रे.एतेषाम्.अन्यतमम्.स्यात्.स.आग्नेय.इति.प्रतिपत्तव्यम्.] च्f. क्ब् 23.5.37.
शिशिरो.अतिच्छन्दस्1.त्रयस्त्रिंश.स्तोमस्.रैवतम्.साम.इति.द्यु.भक्तीनि।[780]

मन्त्रा.मननात्।
छन्दांसि.छादनात्।
स्तोमः.स्तवनात्।
यजुस्.यजतेह्।
साम.सम्मितम्.ऋचा,.अस्यतेर्.वा,.ऋचा.समम्.मेनेअ.इति.नैदानाह्।[782]
गायत्री.गायतेः.स्तुति.कर्मणस्,.त्रि.गमना.वा.विपरीता.ऽऽ.गायतो.मुखाद्.उदपतत्ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।[782]
उस्निक्.उत्स्नाता.भवति.स्निह्यतेर्.वा.स्यात्.कान्ति.कर्मणह्,.उस्नीसिनी[fउर्णिस्हिएद्.wइत्ः.अ.तुर्बन्].वा.इत्य्.औपमिकम्[चोम्परतिवेल्य्]।[782]
उस्नीसम्.स्नायतेह्।[782]
ककुब्ः.ककुभिनी.भवति।
ककुब्ः.च.कुब्जश्.च.कुजतेर्.वा.उब्जतेर्.वा।[782]
अनुस्तुब्ः.अनुस्तोभनाद्.ऽऽ.गायत्रीम्.एव.त्रिपदाम्.सतीम्.चतुर्थेन.पादेन.अनुस्तोभतिऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।[783]
बृहती.परिबर्हनात्।[782]
पङ्क्तिः.पञ्चपदा।[782]
त्रिस्तुब्ः.स्तोभत्य्.उत्तर.पदा।
का.तु.त्रिता.स्यात्,.तीर्णतमंश्.छन्दस्,.त्रिवृत्.वज्रस्.तस्य.स्तोभनी.इति.वा।[782]
``यत्.त्रिर्.अस्तोभत्.तत्.त्रिस्तुभस्.त्रिस्तुब्ः.त्वम्ऽऽ.इति.विज्ञायते।[783]

जगती.गततमंश्.छन्दस्,.जल.चर.गतिर्.वा.ऽऽ.जल्गल्यमानो.असृजत्ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।[785]
विरात्.विराजनाद्.वा.विराधनाद्.वा.विप्रापनाद्.वा।[785]
विराजनात्.सम्पूर्ण.अक्षरा,.विराधनाद्.ऊन.अक्षरा,.विप्रापनाद्.अधिक.अक्षरा।[785]
पिपीलिक.मध्या.इत्य्.औपमिकम्।
पिपीलिका.पेलतेर्.गति.कर्मणह्।[785]
इति.इमा.देवता.अनुक्रान्ताह्।[786]
सूक्त.भाजो.हविस्.भाज.र्च्.भाजश्.च.भूयिस्थाह्,.काश्चित्.निपात.भाजह्।[786].[ऋचः.सूर्याय.गीयन्त.उद्वेति.इत्य्.अर्ध.पञ्चमाः..ड्.787,..च्f..ब्ड्.6,5].
[निपातो.हि.द्विविधह्।
देवता.अन्तरैः.सह.साधारन्येन.उपस्तुतौ.नैघण्टुकत्वेन.च।
तत्र.साधारन.उपस्तुतौ.तद्.यथा.ऽऽ.विधाता.धाता.व्याख्यातह्।
तस्य.एष.निपातस्.भवति.बहु.देवतायाम्.ऋचि।
सोमस्य.राज्ञह्ऽऽ.इति।
अस्याम्.सोम.प्रभृतिभिः.सह.विधाता.स्तूयते.साधारन्येन।
नैघण्टुकत्वेन.पुनः.तद्यथा.ऽऽ.पृथिवी.व्याख्याता।
तस्या.एष.निपातो.भवत्य्.ऐन्द्राग्न्याम्.ऋचि।
यद्.इन्द्राग्नी.परमस्याम्.पृथिव्याम्ऽऽ.इति।
ताभ्याम्.इन्द्र.अग्निभ्याम्.सह.साधारन्येन.पृथिवी.न.स्तूयते,.किम्.तर्हि।
लक्षणत्वेन.इन्द्र.अग्नि.ओर्.एव.उपादीयते..ड्.788,..च्f..णिर्.11,11-12,12,30-31,.].
[अथ.अयम्.अपरो.निपात.प्रकार.उपेक्ष्यह्,.तद्यथा.अत्यन्त.नैघण्टुकम्.देवता.अहिधानम्.अनत्यन्त.नैघण्टुकंश्.च..ड्.788]
अथ.उत.अभिधानैह्[wइत्ः.थेइर्.छरच्तेरिस्तिच्.अप्पेल्लतिओन्स्].सम्युज्य.हविस्.चोदयति.इन्द्राय.वृत्रघ्न.इन्द्राय.वृत्र.तुर.इन्द्राय.अंहस्.मुच.इति।[786]
तान्य्.अप्य्.एके.समामनन्ति,.भूयांसि.तु.समाम्नानाद्,.यत्.तु.संविज्ञान[चोन्वेन्तिओनल्.एपिथेत्].भूतम्.स्यात्.प्राधान्य.स्तुति.तत्.समामने।[786]
अथ.उत.कर्मभिर्.ऋषिर्.देवताः.स्तौति.वृत्रहा.पुरन्दर.इति।[786]
तान्य्.अप्य्.एके.समामनन्ति,.भूयांसि.तु.समाम्नानाद्,.व्यञ्जन.मात्रम्.तु.तत्.तस्य.अभिधानस्य.भवति,.यथा.ब्राह्मणाय.बुभुक्षिताय.ओदनम्.देहि,.स्नाताय.अनुलेपनम्,.पिपासते.पानीयम्.इति।[786]

अथ.अतो.अनुक्रमिष्यामह्।
अग्निः.पृथिवी.स्थानस्.तम्.प्रथमम्.व्याख्यास्यामह्।[791]
अग्निः.कस्मात्,.अग्रनीर्.भवत्य्.अग्रम्.यज्ञेषु.प्रनीयते.अङ्गम्.नयति.सम्नममानह्।[791]
अक्नोपनो.भवति.इति.स्थौलास्थीविर्.न.क्नोपयति.न.स्नेहयति।[791]
त्रिभ्य.आख्यात5भ्यो.जायत.इति.शाकपूनिर्.इताद्,.अक्ताद्.दग्धाद्.वा.नीतात्।
स.खल्व्.एतेर्.अकारम्.आदत्ते,.गकारम्.अनक्तेर्.वा.दहतेर्.वा,.नीः.परह्।
तस्य.एषा.भवति।[791]

``अग्निम्.ईळे.पुरोहितम्.यज्ञस्य.देवम्.ऋत्विजम्।
होतारम्.रत्न.धातमम्ऽऽ
अग्निम्.ईळे.अग्निम्.याचामि।
ईळिर्.अध्येषना.कर्मा.पूजा.कर्मा.वा।
पुरोहितो.व्याख्यातो.यज्ञश्.च।
देवो.दानाद्.वा.पीपनाद्.वा.द्योतनाद्.वा.द्यु.स्थानो.भवति.इति.वा।
यो.देवः.सा.देवता।
होतारम्.ह्वाता।
जुहोतेर्.होता.इत्य्.और्णवाभह्।
रत्नधातमम्.रमनीयानाम्.धनानाम्.दातृतमम्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``अग्निः.पूर्वेभिर्.ऋषिभिर्.ईड्यो.नूतनैर्.उत।
स.देवाम्.एह.वक्षतिऽऽ
अग्निर्.यः.पूर्वैर्.ऋषिभिर्.ईळितव्यो.(वन्दितव्यो).अस्माभिश्.च.नवतरैः.स.देवान्.इह.आवहत्व्.इति।
स.न.मन्येत.अयम्.एव.अग्निर्.इत्य्.अप्य्.एते.उत्तरे.ज्योतिषी.अग्नी.उच्येते।
ततो.नु.मध्यमह्।

``अभि.प्रवन्त.समना.इव.योषाः.कल्याण्यः.स्मयमानासो.अग्निम्।
घृतस्य.धाराः.समिधो.नसन्त.ता.जुषाणो.हर्यति.जातवेदाह्।ऽऽ
अभिनमन्त.समनस.इव.योषाह्।
समनम्.समननाद्.वा.सम्मानाद्.वा।
कल्याण्यः.स्मयमानासो.अग्निम्.इत्य्.औपमिकम्।
घृतस्य.धारा.उदकस्य.धाराह्।
समिधो.नसन्त.नसतिर्.आप्नोति.कर्मा.वा.नमति.कर्मा.वा।
ता.जुषाणो.हर्यति.जातवेदाह्।
हर्यतिः.प्रेप्सा.कर्मा.विहर्यति.इति।
``समुद्राद्.ऊर्मिर्.मधुमाम्.उदारत्ऽऽ.इत्य्.आदित्यम्.उक्तम्.मन्यन्ते।
``समुद्राद्.ह्य्.एषो.अद्भ्य.उदेतिऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
अथ.अपि.ब्राह्मणम्.भवति.``अग्निः.सर्वा.देवताह्ऽऽ.इति।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``इन्द्रम्.मित्रम्.वरुणम्.अग्निम्.आहुर्.अथो.दिव्यः.स.सुपर्णो.गरुत्मान्।
एकम्.सद्.विप्रा.बहुधा.वदन्त्य्.अग्निम्.यमम्.मातरिश्वानम्.आहुह्।ऽऽ.(ऋव्.1,164,46)
इमम्.एव.अग्निम्.महान्तम्.आत्मानम्.एकम्.आत्मानम्.बहुधा.मेधाविनो.वदन्ति।
इन्द्रम्.मित्रम्.वरुणम्.अग्निम्.दिव्यंश्.च.गरुत्मन्तम्।
दिव्यो.दिविजह्।
गरुत्मान्.गरणवान्.गुरु.आत्मा.महा.आत्मा.इति.वा।
यस्.तु.सूक्तम्.भजते.यस्मै.हविर्.निरुप्यते.अयम्.एव.सो.अग्निर्।
निपातम्.एव.एते.उत्तरे.ज्योतिषी.एतेन.नामधेयेन.भजेते।

जातवेदस्1.कस्मात्।
जातानि.वेद,.जातानि.वा.एनम्.विदुर्,.जाते.जाते.विद्यत.इति.वा,.जात.वित्तो.वा.जात.धनस्,.जात.विद्यो.जात.प्रज्ञानस्।[802]
``यत्.तत्.जातः.पशून्.अविन्दत.इति.तत्.जाअतवेदसो.जातवेदस्त्वम्ऽऽ.इति.ब्राह्मणम्।[802]
``तस्मात्.सर्वान्.ऋतून्.पशु1प्.अग्निम्.अभिसर्पन्तिऽऽ.इति.च।[802]
तस्य.एषा.भवति।[802] [अ.पस्सगे.इन्.थे.लोङ्गेर्.रेचेन्सिओन्]

``प्र.नूनम्.जातवेदसम्.अश्वम्.हिनोत.वाजिनम्।
इदम्.नो.बर्हिर्.आसदेऽऽ.][804]
प्रहिनुत.जातवेदसम्.कर्मभिः.समश्नुवानम्।
अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्याद्.अश्वम्.इव.जातवेदसम्.इति।
इदम्.नो.बर्हिर्.आसीदत्व्.इति।
तद्.एतद्.एकम्.एव.जातवेदसम्.गायत्रम्.तृचम्.दशतयीसु.विद्यते।[804]
यत्.तु.किंचिद्.आग्नेयम्.तत्.जातवेदसानाम्.स्थाने.युज्यते।[804]
स[स्तुदेन्त्].न.मन्येत.अयम्.एव.अग्निर्.इत्य्,.अप्य्.एते.उत्तरे.ज्योतिषी.जातवेदसी.उच्येते।
ततो.नु.मध्यमह्।[804]
``अभि.प्रवन्त.समना.इव.योषा.इति।
तत्.पुरस्ताद्.व्याख्यातम्।[804]
अथ.असाव्.आदित्य.ऽऽ.उद्.उ.त्यम्.जातवेदसम्ऽऽ.इति,.तद्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।[804]
यस्.तु.सूक्तम्.भजते.यस्मै.हविस्.निरुप्यते.अयम्.एव.सो.अग्निर्.जातवेदस्1।
निपातम्.एव.एते.उत्तरे.ज्योतिषी.एतेन.नामधेयेन.भजेते।[804]

वैश्वानरः.कस्माद्.विश्वान्.नरान्.नयति.विश्व.एनम्.नरा.नयन्ति.इति.वा।(7।21)
अपि.वा.विश्वानर.एव.स्यात्.प्रत्यृतः.सर्वाणि.भूतानि,.तस्य.वैश्वानरह्।
तस्य.एषा.भवति।[806]

``वैश्वानरस्य.सुमति7.स्याम.राजा.हि.कम्.भुवनानाम्.अभि.श्रीह्।
इतो.जातो.विश्वम्.इदम्.वि.चस्ते.वैश्वानरो.यतते.सूर्येन।ऽऽ.[807]
इतो.जातः.सर्वम्.इदम्.अभिविपश्यति।
वैश्वानरः.सम्यतते.सूर्येन।
राजा.यः.सर्वेसाम्.भूतानाम्.अभिश्रयनीयस्.तस्य.वयम्.वैश्वानरस्य.कल्याण्याम्.मति7.स्याम.इति।[807]
तत्.को.वैश्वानरस्,.मध्यम.इत्य्.आचार्याह्,.वर्ष.कर्मणा.ह्य्.एनम्.स्तौति।[807]

``प्र.नू.महित्वम्.वृसभस्य.वोचम्.यम्.पूरवो.वृत्रहनम्.सचन्ते।
वैश्वानरो.दस्युम्.अग्निर्.जघन्वान्.अधूनोत्.कास्था.अव.शम्बरम्.भेत्।ऽऽ.[809]
प्रब्रवीमि.तन्.महत्त्वम्.माहाभाग्यम्.वृसभस्य.वर्षितृ6.अपाम्।(7,22)
यम्.पूरु1प्.पूरयितव्या.मनुष्या.वृत्रहनम्.मेघहनम्.सचन्ते.सेवन्ते.वर्ष.कामाह्।[809]
दस्युर्.दस्यतेः.क्षय.अर्थाद्.उपदस्यन्त्य्.अस्मिन्.रसाह्,.उपदासयति.कर्माणि।[809]
तम्.अग्निर्.वैश्वानरो.अघ्नन्न्,.अवाधूनोद्.अपः.कास्था,.अभिनत्.शम्बरम्.मेघम्।[809]
अथ.असाव्.आदित्य.इति.पूर्वे.याज्ञिकाह्।[809]
एषाम्.लोकानाम्.रोहेन.सवनानाम्.रोह.आम्नातस्।
रोहात्.प्रत्यवरोहश्.चिकीर्षितस्।
ताम्.अनुकृतिम्.[चिकीर्षन्].होता.आग्निमारुते.शस्त्रे.वैश्वानरीयेन.सूक्तेन.प्रतिपद्यते[प्रारभते]।[809]
सो.अपि.न.स्तोत्रियम्.आद्रियेत,.आग्नेयस्.हि.भवति।.[$]
तत.आगच्छति.मध्यम.स्थाना.देवताः.रुद्रंश्.च.मरुतश्.च।
ततो.अग्निम्.इह.स्थानम्.अत्र.एव.स्तोत्रियम्.शंसति।[809]
अथ.अपि.वैश्वानरीयस्.द्वादश.कपालस्.भवत्य्.एतस्य.हि.द्वादश.विधम्.कर्म।[809]
``असौ.वा.आदित्यो.अग्निर्.वैश्वानरह्ऽऽ.इति।[810]
अथ.अपि.निवित्.सौर्य.वैश्वानरी.भवति.ऽऽ.आ.यो.द्याम्.भात्या.पृथिवीम्ऽऽ.इति।[810]
एस.हि.द्यावा.पृथिवी.आव्.आभासयति।[810]
अथ.अपि.छान्दोमिकम्.सूक्तम्.सौर्य.वैश्वानरम्.भवति.ऽऽ.दिवि.पृष्ठो.अरोचतऽऽ.इति।
एस.हि.दिवि.पृष्ठो.अरोचत.इति।[810]
अथ.अपि.हविस्.पान्तीयम्.सूक्तम्.सौर्य.वैश्वानरम्.भवति।[810]
अयम्.एव.अग्निर्.वैश्वानर.इति.शाकपूनिर्।
विश्वानराव्.इत्य्.अप्य्.एते.उत्तरे.ज्योतिषी।
वैश्वानरो.अयम्[अग्निः.ट्].यत्.ताभ्याम्.जायते।[810]
कथम्.त्व्.अयम्.एताभ्याम्.जायत.इति।[810]
यत्र.वैद्युतः.शरनम्.अभिहन्ति,.यावद्.अनुपात्तस्.भवति.मध्यम.धर्म.एव.तावद्.भवत्य्.उदक.इन्धनः.शरीर.उपशमनह्($)।[810]
उपादीयमान.एव.अयम्[अग्निः.ट्].सम्पद्यत.उदक.उपशमनः.शरीर.दीप्तिह्।[810]
अथ.आदित्याद्.उदीचि.प्रथम.समावृत्त.आदित्ये,.कंसम्[चोप्पेर्].वा.मनिम्[च्रिस्तल्].वा.परिमृज्य.प्रतिस्वरे[अ.fओचुस्].यत्र.शुस्क.गोमयम्.असंस्पर्शयन्.धारयति.तत्.प्रदीप्यते,.सो.अयम्.एव.सम्पद्यते।[810-811]
अथ.अप्य्.आह।ऽऽ.वैश्वानरो.यतते.सूर्येन.इति।ऽऽ.[811:
न.च.पुनर्.आत्मना.आत्मा.सम्यतते।
अन्येन.एव.अन्यः.सम्यतत।
इति.इमम्[अग्निम्.ट्].आदधात्य्[किन्द्लेस्].अमुतो.अमुस्य.रश्मयः.प्रादुर्भवन्ति।
इतो.अस्य.अर्चिसस्.तयोर्.भाषोः.संसङ्गम्.दृष्ट्वा.एवम्.अवक्ष्यत्।[811]
अथ.यान्य्.एतान्य्.औत्तमिकानि[उत्तम.स्थान.देवता.विशेष.स्तुति.अर्थानि].सूक्तानि.भागानि.वा.सावित्रानि.वा.सौर्यानि.वा.पौस्नानि.वा.वैस्नवानि.वा.[वैश्वदेव्यानि.वा].तेषु.वैश्वानरीयाः.प्रवादा[एxप्रेस्सिओन्].अभविष्यन्न्।
आदित्य.कर्मणा.च.एनम्.अस्तौस्यन्न्.इत्य्,.उदेसि.इत्य्,.अस्तम्.एसि.इति,.विपर्येसि.इति।[811]
आग्नेयेष्व्.एव.हि.सूक्तेष्व्.वैश्वानरीयाः.प्रवादा.भवन्त्य्।
अग्नि.कर्मणा.च.एनम्[वैश्वानरम्.ट्].स्ताउति.इति,.वहसि.इति,.पचसि.इति,.दहति.इति।[811]
यथो.एतद्.वर्ष.कर्मणा.ह्य्.एनम्.स्तौति.इत्य्.अस्मिन्न्.अप्य्.एतद्.उपपद्यते।[811]
``समानम्.एतद्.उदकम्.उच्चैत्य्.अव.चाहभिह्।
भुमिम्.पर्जन्या.जिन्वन्ति.दिवम्.जिन्वन्त्य्.अग्नयह्।ऽऽ.
इति.सा.निगद.व्याख्या।

``कृस्नम्.नियानम्.हरयः.सुपर्णा.अपो.वसाना.दिवम्.उत्पतन्ति।
त.आ.ववृत्रन्त्.सदनाद्.ऋतस्य.आत्.इत्.घृतेन.पृथिवी.व्युद्यतेऽऽ.[820]
कृस्नम्.निरयनम्.रात्रिर्.आदित्यस्य,.हरयः.सुपर्णा.हरना.आदित्य.रश्मयह्,.ते.यदा.अमुतो.अर्वाञ्चः.पर्यावर्तन्ते.सह.स्थानाद्.उदकस्य.आदित्याद्,.अथ.घृतेन.उदकेन.पृथिवी.व्युद्यते।[820]
घृतम्.इत्य्.उदक.नाम,.जिघर्तेः.सिञ्चति.कर्मणह्।[820]
अथ.अपि.ब्राह्मणम्.भवति.ऽऽ.अग्निर्.वा.इतो.वृष्टिम्.समीरयति,.धामछद्.इव.खलु.वै.भूत्वा.वर्षति,.मरुतः.सृष्टाम्.वृष्टिम्.नयन्ति।[820]
``यदा.असाव्.आदित्यो.न्यञ्च्.रश्मिभिः.पर्यावर्तते.अथ.वर्षति.इति।ऽऽ.[820]
यथो.एतद्.रोहात्.प्रत्यवरोहश्.चिकीर्षित.इत्य्।
आम्नाय.वचनाद्.एतद्.भवति।[820].
[रोहात्.प्रत्यवरोह.इत्य्.अर्थवाद.मात्रम्.एव..ड्.822]
यथो.एतद्.वैस्वानरीयो.द्वादश.कपालो.भवति.इत्य्।
अनिर्वचनम्.कपालानि.भवन्त्य्,.अस्ति.हि.सौर्य.एक.कपालः.पञ्चकपालश्.च।[820]
यथो.एतद्.ब्राह्मणम्.भवति.इति।
बहु.भक्ति.वादानि.हि.ब्राह्मणानि.भवन्ति,.पृथिवी.वैश्वानरः.संवत्सरो.वैश्वानरो.ब्राह्मणो.वैश्वानर.इति।[820].[भक्तिर्.नाम.गुन.कल्पना.ड्.823]
यथो.एतन्.निवित्.सौर्य.वैश्वानरी.भवति.इत्य्.अस्य.एव.सा.भवति।
``यो.विश्.भ्यो.मानुसीभ्यो.दीदेद्ऽऽ.इत्य्.एष.हि.विश्.भ्यो.मानुसीभ्यो.दीप्यते।[820-821]
यथो.एतद्.हविस्.पान्तीयम्.सूक्तम्.सौर्य.वैश्वानरम्.भवति.इत्य्.अस्य.एव.तद्.भवति।7,24।[821]
``जमदग्निर्.आहुतऽऽ.इति।
जमदग्नयः.प्रजमित.अग्नयो.वा.प्रज्वलित.अग्नयो.वा.तैर्.अभिहुतो.भवति।[821]
यथो.एतद्द्.हविष्पान्तीयम्.सूक्तम्.सौर्य.वैश्वानरम्.भवति.इत्य्.अस्य.एव.तद्.भवति।

``हविस्.पान्तम्.अजरम्.स्वर्विदि.दिविस्पृश्य.आहुतम्.जुस्तम्.अग्नि7।
तस्य.भर्मने.भुवनाय.देवा.धर्मने.कम्.स्वधया.अपप्रथन्त।ऽऽ.[825]
हविस्.यत्.पानीयम्,.अजरम्.सूर्यविदि.दिविस्पृशि.अभिहुतम्.जुस्तम्.अग्नि7.तस्य.भरनाय.च.भावनाय.च.धारनाय.च.एतेभ्यः.सर्वेभ्यः.कर्मभ्यो.देवा.इमम्.अग्निम्.अन्नेन.अपप्रथन्त।
अथ.अप्य्.आह।[825]

``अपाम्.उपस्थे.महिसा.अगृभ्नत.विशो.राजानम्.उप.तस्थुर्.ऋग्मियम्।
आ.दूतो.अग्निम्.अभरद्.विवस्वतो.वैश्वानरम्.मातरिश्वा.परावतह्।ऽऽ.[827]
अपाम्.उपस्थ.उपस्थाने.महत्य्.अन्तरिक्ष.लोक.आसीना.महान्त.इति.वा।[827]
अगृह्णत.माध्यमिका.देव.गना,.विश.इव.राजानम्.उपतस्थुर्।[827].
ऋग्मियम्.ऋग्मन्तम्.इति.वा.अर्चनीयम्.इति.वा.पूजनीयम्.इति.वा।[827]
आहरद्.यम्.दूतो.देवानाम्.विवस्वत.आदित्याद्,.विवस्वान्.विवासनवान्,.प्रेरितवतः.परागताद्.वा.अस्य.अग्नेर्.वैश्वानरस्य.मातरिश्वानम्.आहर्तारम्.आह।[827]
मातरिश्वन्1.वायुर्.मातृ7.अन्तरिक्षे.श्वसिति.मातृ7.आश्वनिति.इति.वा।[827]
अथ.एनम्.एताभ्याम्.सर्वाणि.स्तौति।[827]

``मूर्धा.भुवोर्.भवति.नक्तम्.अग्निस्.ततः.सूर्यो.जायते.प्रातर्.उद्यन्।
मायाम्.ऊ.तु.यज्ञियानाम्.एताम्.अपो.यत्.तूर्णिश्.चरति.प्रजानन्।ऽऽ.[829]
मूर्धा.मूर्तम्.अस्मिन्.धीयते,.मूर्धा.यः.सर्वेसाम्.भूतानाम्.भवति.नक्तम्।[829]
अग्निस्.ततः.सूर्यो.जायते.प्रातर्.उद्यन्त्.स.एव।[829]
प्रज्ञाम्.त्व्.एताम्.मन्यन्ते.यज्ञियानाम्.देवानाम्.यज्ञ.सम्पादिनाम्।[829]
अपो.यत्.कर्म.चरति.प्रजानन्त्.सर्वाणि.स्थानान्य्.अनुसञ्चरति.त्वरमानह्।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।[829]

``स्तोमेन.हि.दिवि.देवासो.अग्निम्.अजीजनन्.शक्तिभी.रोदसि.प्राम्।
तम्.ऊ.अक्र्ण्वन्.त्रेधा.भूउ4.कम्.स.ओसधीः.पचति.विश्व.रूपाह्।ऽऽ.[830]
स्तोमेन.हि.यम्.दिवि.देवा.अग्निम्.अजनयन्.शक्तिभिः.कर्मभिर्.द्यावा.पृथिवी.ओर्.आपूरणम्.तम्.अकुर्वंस्.त्रेधा.भावाय.पृथी.आम्.अन्तरिक्षे.दिवि.इति.शाकपूनिह्।[830]
``यद्.अस्य.दिवि.तृतीयम्.तद्.असाव्.आदित्यह्ऽऽ.इति.हि.ब्राह्मणम्।[830-831]
तद्.अग्नी.कृत्य.स्तौति।(7,23)
अथ.एनम्.एतया.आदित्यी.कृत्य.स्तौति।[831]

``यदा.इत्.एनम्.अदधुर्.यज्ञियासो.दिवि.देवाः.सूर्यम्.आदितेयम्।
यदा.चरिस्नू.मिथुनाव्.अभूताम्.आदित्.प्रापश्यन्.भुवनानि.विश्वा।ऽऽ.[832]
यदा.एनम्.अदधुर्.यज्ञियाः.सर्वे.दिवि.देवाः.सूर्यम्.आदितेयम्.अदितेः.पुत्रम्।[832]
यदा.चरिस्नू.मिथुनौ.प्रादुअभूताम्.सर्वदा.सह.चारिनाव्.उसस्1.च.आदित्यश्.च।[832]
मिथुनौ.कस्मात्,.मिनोतिः.श्रयति.कर्मा,.थु.इति.नाम.करणः.स्थ.कारस्.वा,.नयति.परो.वनिर्.वा,.समाश्रिताव्.अन्योन्यम्.नयतो.वनुतो.वा।[832]
मनुष्य.मिथुनाव्.अप्य्.एतस्माद्.एव.मेथन्ताव्.अन्योन्यम्.वनुत.इति.वा।[832]
अथ.एनम्.एतया.अग्नी.कृत्य.स्तौति।

``यत्र.वदेते.अवरः.परश्.च.यज्ञन्योः.कतरो.नौ.वि.वेद।
आशेकुर्.इत्.सध.मादम्.सखायो.नक्षन्त.यज्ञम्.क.इदम्.वि.वोचत्।ऽऽ.[833]
यत्र.विवदेते.दैव्यौ.होताद्,.अयंश्.च.अग्निर्.असौ.च.मध्यमह्।[833]
कतरो.नौ.यज्ञे.भूयो.वेद.इत्य्.आशक्नुवन्ति.तत्.सह.मदनम्.समान.ख्याना.ऋत्विजस्.तेषाम्.यज्ञम्.समश्नुवानानाम्.को.न.इदम्.विवक्ष्यति.इति।[834]
तस्य.उत्तरा.भुयसे.निर्वचनाय।[834]

``यावत्.मात्रम्.उससो.न.प्रतीकम्.सुपर्णि.ओ.वसते.मातरिश्वह्।
तावद्.दधात्य्.उप.यज्ञम्.आयन्.ब्राह्मणो.होतृ6.अवरो.निसीदन्।ऽऽ.[835]
यावत्.मात्रम्.उससः.प्रत्यक्तम्.भवति.प्रतिदर्शनम्.इति.वा।[835]
अस्त्य्.उपमानस्य.सम्प्रति.अर्थे.प्रयोग.इह.इव.निधेहि.इति.यथा।[835]
सुपर्णि.अः.सुपतना.एता.रात्रयो.वसते.मातरिश्वन्.ज्योतिर्.वर्णस्य.तावद्.उपदधाति.यज्ञम्.आगच्छ.ब्राह्मणो.होता.अस्य.अग्नेस्.तुरवतो.निसीदन्।
होतृ.जपस्.त्व्.अनग्निर्.वैश्वानरीयो.भवति।[835]
``देव.सवितर्.एतम्.त्वा.वृणते.अग्निम्.होत्राय.सह.पितृ3.वैश्वानरेनऽऽ.इति।[835]
इदम्.एव.अग्निम्.सवितारम्.आह.सर्वस्य.प्रसवितारम्.मध्यमम्.वा.उत्तमम्.वा.पितारम्।[835]
यस्.तु.सूक्तम्.भजते.यस्मै.हविस्.निरुप्यते.अयम्.एव.सो.अग्निर्.वैश्वानरस्।
निपातम्.एव.एते.उत्तरे.ज्योतिषी.एतेन.नामधेयेन.भजेते.भजेते।[835]