Nirukta · अध्याय 6

``त्वम्.अग्ने.द्युभिस्.त्वम्.आशुशुक्षणिस्.त्वम्.अद्भ्यस्.त्वम्.अश्मनस्.परि।
त्वम्.वनेभ्यस्.त्वम्.ओषधीभ्यस्.त्वम्.न्ङ्णाम्.नृपते.जायसे.शुचिह्।(ऋव्.2,1,1)ऽऽ
त्वम्.अग्ने.द्युभिर्.अहोभिस्.त्वम्.आशुशुक्षणिर्.आशु.इति.च.शु.इति.च.क्षिप्र.नामनी.भवतह्।
क्षणिर्.उत्तरः.क्षणोतेर्.आशु.शुचा.क्षणोति.इति.वा.सनोति.इति.वा।
शुक्.शोचतेह्।
पञ्चम्य्.अर्थे.वा.प्रथमा।
तथाहि.वाक्यसम्योगह्।
आ.इत्य्.आकार.उपसर्गः.पुरस्ताच्.चिकीर्षितज.उत्तर.आशु.शोचयिषुर्.इति।
शुचिः.शोचतेर्.ज्वलति.कर्मणह्।
अयम्.अपि.इतरः.शुचिर्.एतस्माद्.एव।
निष्षिक्तम्.अस्मात्.पापकम्.इति.नैरुक्ताह्।
``इन्द्र.आशाभ्यस्.परि.सर्वाभ्यो.अभयम्.करत्।ऽऽ
आशा.दिशो.भवन्त्य्.आसदनाद्.आशा.उपदिशो.भवन्त्य्.अभ्यशनात्।
काशिर्.मुष्टिः.प्रकाशनान्.मुष्टिर्.मोचनाद्.वा.मोषणाद्.वा.मोहनाद्.वा।
``इमे.चिद्.इन्द्र.रोदसी.अपारे.यत्.संगृभ्णा.मघवन्.काचिरित्ते।ऽऽ
इमे.चिद्.इन्द्र.रोदसी.रोधसी.द्यावापृथिव्यौ.विरोधनाद्.रोधः.कूलम्.निरुणद्धि.स्रोतह्।
कूलम्.रुजतेर्.विपरीताल्.लोष्टो.अविपर्ययेण.अपारे.दूरपारे।
यत्.संगृभ्णासि.मघवन्.काशिस्.ते.महान्।
``अहस्तम्.इन्द्र.सम्पिणक्कुणारुम्।ऽऽ
अहस्तम्.इन्द्र.कृत्वा.सम्पिण्डिढ.परिक्वणनम्.मेघम्।

``अलातृणो.वल.इन्द्र.व्रजो.गोः.पुरा.हन्तोर्.भयमानो.व्यार।
सुगान्.पथो.अकृणोन्.निरजे.गाः.प्रावन्वाणीः.पुरुहूतम्.धमन्तीह्।(ऋव्.3,30,10)ऽऽ
अलातृणो.अलम्.आतर्दनो.मेघो.वलो.वृणोतेर्.व्रजो.व्रजत्य्.अन्तरिक्षे.गोर्.एतस्या.माध्यमिकाया.वाचः.पुरा.हननाद्.भयमानो.व्यार।
सुगान्.पथो.अकृणोन्.निरजे.गाह्।
सुगमनान्.पथो.अकरोन्.निर्गमनाय.गवाम्।
प्रावन्वाणीः.पुरुहूतम्.धमन्तीह्।
आपो.वा.वहनाद्.वाचो.वा.वदनाद्।
बहुभिर्.आहूतम्.उदकम्.भवति.धमतिर्.गति.कर्मा।

``उद्वृह.रक्षः.सहमूलम्.इन्द्र.वृश्चा.मध्यम्.प्रत्यग्रम्.शृणीहि।
आ.कीवतः.सललूकंश्.चकर्थ.ब्रह्म.द्विषे.तपुषि.तेतिम्.अस्य।(ऋव्.3,30,17)ऽऽ
उद्धर.रक्षः.सहमूलम्.इन्द्र।
मूलम्.मोचनाद्.वा.मोषणाद्.वा.मोहनाद्.वा।
वृश्च.मध्यम्.प्रति.शृणीह्य्.अग्रम्।
अग्रम्.आगतम्.भवत्य्.आ.कियतो.देशात्।
सललूकम्.संलुब्धम्.भवति.पापकम्.इति.नैरुक्ताह्।
सररूकम्.वा.स्यात्.सर्तेर्.अभ्यस्तात्।
तपुषिस्.तपतेर्.हेतिर्.हन्तेह्।
``त्यंश्.चिदित्था.कत्पयम्.शयानम्।ऽऽ
सुख.पयसम्.सुखम्.अस्य.पयह्।
विस्रुह.आपो.भवन्ति.विस्रवणात्।
``वया.इव.रुरुहुः.सप्त.विस्रुहह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति.वीरुध.ओषधयो.भवन्ति.विरोहणात्।
``वीरुधः.परियिष्ण्वह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
नक्षद्द्.आभम्.अश्नुवानद्.आभम्.अभ्यशनेन.दभ्नोति.इति।
``नक्षद्द्.आभम्.ततुरिम्.पर्वतेष्ठाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अस्कृधोयुर्.अकृध्वायुः.कृध्वति.द्रस्वनाम.निकृत्तम्.भवति।
``यो.अस्कृधोयुर्.अजरः.स्वर्वान्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
निशृम्भा.निश्रथ्य.हारिणह्।

``आजासः.षूषणम्.रथे.निशृम्भास्.ते.जन.श्रियम्।
देवम्.वहन्तु.बिभ्रतह्।(ऋव्.6,55,6)ऽऽ
आवहन्त्व्.अजाः.पूषणम्.रथे.निश्रथ्य.हारिणस्.ते.जन.श्रियम्.जात.श्रियम्।
बृबदुक्थो.महदुक्थो.वक्तव्यम्.अस्मा.उक्थम्.इति.बृबदुक्थो.वा।
``बृबदुक्थम्.हवामहेऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ऋदूदरः.सोमो.मृदूदरो.मृदुर्.उदरेष्व्.इति.वा।
``ऋदूदरेण.सख्या.सचेयऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ऋदूपे.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।
पुलुकामः.पुरुकामह्।
``पुलुकामो.हि.मर्त्यह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
असिन्वती.असङ्खाद्.अन्त्यौ।
``असिन्वती.बप्सती.भूर्यत्तह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवन्ति।
कपनाः.कम्पनाः.क्रिमयो.भवन्ति।
``मोषथा.वृक्षम्.कपनेव.वेधस्ह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
भाऋजीकः.प्रसिद्धभाह्।
``धूमकेतुः.समिधा.भाऋजीकह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
रूजाना.नद्यो.भवन्ति.रुजन्ति.कूलानि।
``सम्.सुजानाः.पिपिष.इन्द्रशत्रुह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
जूर्णिर्.जवतेर्.वा.द्रवतेर्.वा.दूनोतेर्.वा।
``क्षिप्ता.जूर्णिर्.न.वक्षतिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``परि.घ्रंसमोमना.वाम्.वयो.गात्।ऽऽ
पर्यगाद्.वाम्.घ्रंसमहरवनायान्नम्।

उपल.प्रक्षिण्य्.उपलेषु.प्रक्षिणात्य्.उपलप्रक्षेपिणी.वा।
इन्द्र.ऋषीन्.पप्रच्छ.दुर्भिक्षे.केन.जीवति.इति.तेषाम्.एकः.प्रत्युवाच।
``शकऋअम्.शाकिनी.गावो.जालम्.अस्यन्दम्.वनम्।
उदधिः.पर्वतो.राजा.दुर्भिक्षे.नव.वृत्तयह्।(ब्ड्.6,137)ऽऽ
इति.सा.निगद.व्याख्याता।

``कारुर्.अहम्.ततो.भिषग्.उपलप्रक्षिणी.नना।
नानाधियो.वसूयवो.अनु.गा.इव.तस्थिमेन्द्राय.इन्द्रो.परि.स्रव।(ऋव्.9,112,3)ऽऽ
कारुर्.अहम्.अस्मि.कर्ता.स्तोमानाम्.ततो.भिषक्।
तत.इति.संतान.नाम.पितुर्.वा.पुत्रस्य.वा।
उपल.प्रक्षिणी.सक्तुकारिका।
नना.नमतेर्.माता.वा.दुहिता.वा।
नानाधियो.नानाकर्माणो.वसूयवो.वसुकामा.अन्वास्थिताः.स्मो.गाव.इव.लोकम्।
इन्द्रायेन्द्रो.परि.स्रव.इत्य्.अध्येषणा।
``आसीन.ऊर्ध्वाम्.उपसि.क्षिणाति।ऽऽ
उपस्थे।
प्रकलविद्.वणिग्.भवति.कलाश्.च.वेद.प्रकलाश्.च।
``दुर्मित्रासः.प्रकलविन्मिमानाह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अभ्यर्धयज्वा.अभ्यर्धयन्.यजति।
``सिषक्ति.पूषा.अभ्यर्धयज्वाऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ईक्ष.ईशिषे।
``ईक्षे.हि.वस्व.उभयस्य.राजन्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
क्षोणस्य.क्षयणस्य।
``महः.क्षोणस्याश्विना.कण्वायऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``अस्मे.ते.बन्धुह्।ऽऽ
वयम्.इत्य्.अर्थह्।
``अस्मे.यातम्.नासत्या.सजोषाह्।ऽऽ
अस्मान्.इत्य्.अर्थह्।
``अस्मे.समानेभिर्.वृषभ.पौंस्येभिह्।ऽऽ
अस्माभिर्.इत्य्.अर्थह्।
``अस्मे.प्र.यन्धि.मघवन्न्.ऋजीषिन्।ऽऽ
अस्मभ्यम्.इत्य्.अर्थह्।
``अस्मे.आराच्.चिद्.द्वेषः.सनुतर्युयोतु।ऽऽ
अस्मद्.इत्य्.अर्थह्।
``ऊर्व.इव.पप्रथे.कामो.अस्मे।ऽऽ
अस्माकम्.इत्य्.अर्थह्।
``अस्मे.धत्त.वसवो.वसूनि।ऽऽ
अस्मास्व्.इत्य्.अर्थह्।
पाथो.अन्तरिक्षम्.पथा.व्याख्यातम्।
``श्येनो.न.दीयन्न्.अन्वेति.पाथऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
उदकम्.अपि.पाथ.उच्यते.पानात्।
``आ.चष्ट.आसाम्.पाथो.नदीनाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अन्नम्.अपि.पाथ.उच्यते.पानाद्.एव।
``देवानाम्.पाथ.उप.वक्षि.विद्वान्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
सवीमनि.प्रसवे।
``देवस्य.वयम्.सवितुः.सबीमनिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
सप्रथाः.सर्वतः.पृथुह्।
``त्वम्.अग्ने.सप्रथा.असिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
विदथानि.वेदनानि।
``विदथानि.प्रचोदयन्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``श्रायन्त.इव.सूर्यम्.विश्वेद्.इन्द्रस्य.भक्षत।
वसूनि.जाते.जनमान.ओजसा.प्रति.भागम्.न.दीधिम।(ऋव्.8,99,3)ऽऽ
समाश्रिताः.सूर्यम्.उपतिष्ठन्ते।
अपि.वा.उपमार्थे.स्यात्.सूर्यम्.इव.इन्द्रम्.उपतिष्ठन्त.इति।
सर्वाणि.इन्द्रस्य.धनानि.विभक्ष्यमाणाः.स.यथा.धनानि.विभजति.जाते.च.जनिष्यमाणे.च.तम्.वयम्.भागम्.औध्यायाम्.औजसा.बलेन।
ओज.ओजतेर्.वा.उब्जतेर्.वा।
आशीर्.आश्रयणाद्.वा.आश्रपणाद्.वा।
अथ.इयम्.इतरा.आशीर्.आशास्तेह्।
``इन्द्राय.गाव.आशिरम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``सा.मे.सत्य.आशीर्.देवेषुऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``सा.मे.सत्य.आशीर्.देवेषुऽऽ
इति.च।
``यदा.ते.मर्तो.अनु.भोगम्.आनळाद्.इद्.ग्रसिष्ठ.ओषधीरजीगह्ऽऽ
यदा.ते.मर्तो.भोगम्.अन्वापदथ.ग्रसितृतम.ओषधीरगारीह्।
जिगर्तिर्.गिरति.कर्मा.वा.गृणाति.कर्मा.वा.गृह्णाति.कर्मा.वा।
``सूरा.अमूर.न.वयंश्.चिकित्वो.महित्वम्.अग्ने.त्वम्.अङ्ग.वित्से।ऽऽ
मूढा.वयम्.स्मो.अमूढस्.त्वम्.असि.न.वयम्.विद्मो.महत्वम्.अग्ने.त्वम्.तु.वेत्थ।
शशमानः.शंसमानह्।
``यो.वाम्.यज्ञैः.शशमानो.ह.दाशतिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``देवो.देवाच्याम्.कृपा।ऽऽ
देवो.देवान्.प्रत्यक्तया.कृपा।
कृप्.कृपतेर्.वा.कल्पतेर्.वा।

``अश्रवम्.हि.भूरिदावत्तरा.वाम्.विजामातुर्.उत.वा.घा.स्यालात्।
अथा.सोमस्य.प्रयती.युवभ्याम्.इन्द्राग्नी.स्तोमम्.जनयामि.नव्यम्।(ऋव्.1,109,2)ऽऽ
अश्रौषम्.हि.बहुदातृतरौ.वाम्.विजामातुर्.असुसम्.आप्ताज्.जामातुह्।
विजामाता.इति.शश्वद्.दाक्षिणाजाः.क्रीतापतिम्.आचक्षते.असुसम्.आप्त.इव.वरो.अभिप्रेतह्।
जामाता.जा.अपत्यम्.तन्.निर्माता.उत.वा.घा.स्यालाद्.अपि.च.स्यालात्।
स्याल.आसन्नः.सम्योगेन.इति.नैदानाह्।
स्याल्.लाजानावपतीति.वा।
लाजा.लाजतेः.स्यम्.शूर्पम्.स्यतेः.शूर्पम्.अशनपवनम्.शृणातेर्.वा।
अथ.सोमस्य.प्रदानेन.युवाभ्याम्.इन्द्राग्नी.स्तोमम्.जनयामि.नव्यम्.नवतरम्।
ओमास.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।

``सोमानम्.स्वरणम्.कृणुहि.ब्रह्मणस्पते।
कक्षीवन्तम्.य.औशिजह्।(ऋव्.1,18,1)ऽऽ
सोमानम्.सोतारम्.प्रकाशनवन्तम्.कुरु.ब्रह्मणस्पते.कक्षीवन्तम्.इव.य.औशिजह्।
कक्षीवान्.कक्ष्यावान्.औशिज.उशिजः.पुत्रह्।
उशिग्.वष्टेः.कान्तिकर्मणह्।
अपि.त्व्.अयम्.मनुष्यकक्ष.एव.अभिप्रेतः.स्यात्.तम्.सोमानम्.सोतारम्.माम्.प्रकाशनवन्तम्.कुरु.ब्रह्मणस्पते।

``इन्द्रासोमा.समघशंसम्.अभ्यघम्.तपुर्ययस्तु.चरुर्.अग्निवाम्.इव।
ब्रह्म.द्विषे.क्रव्यादे.घोर.चक्षसे.द्वेषो.धत्तम्.अनवायम्.किमीदिने।(ऋव्.7,104,2)ऽऽ
इन्द्रासोमाव्.अघस्य.शंसितारम्।
अघम्.हन्तेर्.निर्ह्रसित.उपसर्ग.आहन्ति.इति।
तपुस्.तपतेश्.चरुर्.मृच्चयो.भवति.चरतेर्.वा.समुच्चरन्त्य्.अस्माद्.आपो.ब्रह्म.द्विषे.ब्राह्मण.द्वेष्ट्रे.क्रव्यम्.अदते.घोर.चक्षसे.घोर.ख्यानाय।
क्रव्यम्.विकृत्ताज्.जायत.इति.नैरुक्ताह्।
द्वेषो.धत्तम्.अनवायम्.अनवयवम्.यद्.अन्ये.न.व्यवेयुर्.अद्वेषस.इति.वा।
किमीदिने.किम्.इदानीम्.इति.चरते.किम्.इदम्.किम्.इदम्.इति.वा.पिशुनाय.चरते।
पिशुनः.पिंशतेर्.विपिंशति.इति।

``कृणुष्व.पाजः.प्रसितम्.न.पृथ्वीम्.याहि.राजेवाम्.अवाम्.इभेन।
तृष्वीम्.अनु.प्रसिति.द्रूणानो.अस्तासि.विध्य.रक्षसस्.तपिष्ठैह्।(ऋव्.4,4,1)ऽऽ
कुरुष्व.पाजः.पाजः.पालनात्.प्रसितिम्.इव.पृथ्वीम्।
प्रसितिः.प्रसयनात्.तन्तुर्.वा.जालम्.वा।
याहि.राजा.इव.अमात्यवान्.अभ्यमनवान्.स्ववान्वेर्.आभृता.गणेन.गतभयेन.हस्तिना.इति.वा.तृष्व्या.अनु.प्रसित्या.द्रूणानह्।
असितासि.विध्य.रक्षसस्.तपिष्ठैस्.तप्ततमैस्.तृप्ततमैः.प्रपिष्ठतमैर्.इति.वा।
``यस्.ते.गर्भम्.अमीवा.दुर्णामा.योनिम्.आशये।ऽऽ
अमीवाभ्यम्मनेन.व्याख्यातो.दुर्णामा.क्रिमिर्.भवति.पापनामा।
कृमिः.क्रव्ये.मेद्यति.क्रमतेर्.वा.स्यात्.सरणकर्मणः.कामतेर्.वा।
``अतिक्रामन्तो.दुरितानि.विश्वा।ऽऽ
अतिक्रममाणा.दुर्गतिगमनानि.सर्वाणि।
अप्वा.यद्.एनया.विद्धा.उपवीयते.व्याधिर्.वा.भयम्.वा।
``अप्वे.परेहिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अमतिर्.अमामयी.मतिर्.आत्ममयी।
``ऊर्ध्वा.यस्य.अमतिर्भा.अदिद्युत्.सवीमनीऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
श्रुष्टीति.क्षिप्रनामाशु.अष्टीति।

``ताम्.अध्वर.उशतो.यक्ष्य्.अग्ने.श्रुष्टी.भगम्.नासत्या.पुरन्धिम्।(ऋव्.7,39,4)ऽऽ
तान्.अध्वरे.यज्ञ.उशतः.कामयमानान्.यज.अग्ने.श्रुष्टी.भगम्.नासत्यौ.चाश्विनौ।
सत्याव्.एव.नासत्याव्.इत्य्.और्णवाभह्।
सत्यस्य.प्रणेताराव्.इत्य्.आग्रायणह्।
नासिकाप्रभवौ.बभूवतुर्.इति.वा।
पुरन्धिर्.बहुधीस्.तत्.कः.पुरन्धिर्.भगः.पुरस्तात्.तस्य.अन्वादेश.इत्य्.एकम्.इन्द्र.इत्य्.अपरम्.स.बहुकर्मतमः.पुरांश्.च.दारयितृतमो.वरुण.इत्य्.अपरम्.तम्.प्रज्ञया.स्तौति।
``इमामू.नु.कवितम्.अस्य.मायाम्।ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
रुशद्.इति.वर्णनाम.रोचतेर्ज्वलतिकर्मणह्।
``समिद्धस्य.रुशददर्शि.पाजऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``अस्ति.हि.वः.सजात्यम्.रिशादसो.देवासो.अस्त्य्.आप्यम्।ऽऽ
अस्ति.हि.वः.समान.जातिता.रेशयदारिणो.देवा.अस्त्य्.आप्यम्।
आप्यम्.आप्नोतेह्।
सुदत्रः.कल्याण.दानह्।
``त्वष्टा.सुदत्रो.वि.दधातु.रायऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
सुविदत्रः.कल्याणविद्यह्।
``आग्ने.याहि.सुविदत्रेभिर्.अर्वान्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
आनुषग्.इति.नामानुपूर्वस्यानुषक्तम्.भवति।
``स्तृणन्ति.बर्हिर्.आनुषग्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तुर्वणिस्.तूर्णवनिह्।
``स.तुर्वणिर्.महाम्.अरेणुपौंस्येऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
निर्वणा.देवो.भवति.गीर्भिर्.एनम्.वनयन्ति।ऽ
``जुष्टम्.गिर्वणसे.बृहद्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``असूर्ते.सूर्ते.रजसि.नषत्ते.ये.भूतानि.समकृण्वन्न्.इमानि।ऽऽ
असुसमीरिताः.सुसमीरिते.वात.समीरिता.माध्यमका.देवगणाये.रसेन.पृथिवीम्.तर्पयन्तो.भूतानि.च.कुर्वन्ति.त.आयजन्तेत्य्.अतिक्रान्तम्.प्रतिवचनम्।
``अम्यक्.सा.त.इन्द्र.ऋष्टिह्।ऽऽ
अमाक्ता.इति.वाभ्यक्ता.इति.वा।
``यादृश्मिन्धायि.तम्.अपस्यया.विदत्।ऽऽ
यादृशेधायि.तम्.अपस्ययाविदत्।
``उस्रः.पितेव.जारयायि.यज्ञैह्।ऽऽ
उस्र.इव.गोपिताजायि.यज्ञैह्।

``प्र.विच्छा.जुजुषाणासो.अस्थुर्.अभूत.विश्वे.अग्नियोत.वाजाह्।ऽऽ
प्रास्थुर्.वा.जोषयमाणा.अभवत.सर्वे.अग्रगमनेन.इति.वा.अग्रगरणेन.इति.वा.अग्रसम्पादिन.इति.वा।
अपि.वा.अग्रम्.इत्य्.एतद्.अनर्थकम्.उपबन्धम्.आददीत।
``अद्धीद्.इन्द्र.प्रस्थितेमा.हवींषि.चनो.दधिष्व.पचतोत.सोमम्।ऽऽ
अद्धीन्द्र.प्रस्थितानि.इमानि.हवींषि.चनो.दधिष्व।
चन.इत्य्.अन्ननाम।
पचतिर्.नामीभूतह्।
``तम्.मेदस्तः.प्रति.पचताग्रभीष्टाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अपि.वा.मेदसश्.च.पशोश्.च.सात्त्वम्.द्विवचनम्.स्याद्.यत्र.ह्य्.एकवचनार्थः.प्रसिद्धम्.तद्.भवति।
``पुरोळा.अग्ने.पचतऽऽ
इति.यथा।
शुरुध.आपो.भवन्ति.शुचम्.संरुन्धन्ति।
``ऋतस्य.हि.शुरुधः.सन्ति.पूर्वीर्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अमिनोमितमात्रो.महान्.भवत्य्.अभ्यमितो.वा।
``अमिनः.सहोभिर्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
जज्भतीर्.आपो.भवन्ति.शब्दकारिण्यह्।
``मरुतो.जज्झतीर्.इवऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अप्रतिष्कुतो.अप्रतिष्कृतो.अप्रतिस्खलितो.वा।
``अस्मभ्यम्.अप्रतिष्कुतऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
शाशदानः.शाशाद्यमानह्।
``प्र.स्वाम्.मतिम्.अतिरच्छाशदानऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

सृप्रः.सर्पणाद्.इदम्.अपि.इतरत्.सृप्रम्.एतस्माद्.एव.सर्पिर्.वा.तैलम्.वा।
``सृप्रकरस्नमूतयऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
करस्नौ.बाहू.कर्मणाम्.प्रस्नातारौ।
सुशिप्रम्.एतेन.व्याख्यातम्।
``वाजे.सुशिप्र.सोमतीऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
शिप्रे.हनू.नाषिके.वा।
हनुर्.हन्तेर्.नासिका.नसतेह्।
``वि.ष्यस्व.शिप्रे.वि.सृजस्व.धेनेऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
धेना.दधातेह्।
रंसु.रमणात्।
``स.चित्रेण.चिकिते.संसु.भासाऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
द्विबर्हा.द्वयोः.स्थानयोः.परिवृढो.मध्यमे.च.स्थान.उत्तमे.च।
``उत.द्विबर्हा.अमिनः.सहोभिर्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अक्र.आक्रमणात्।
``अक्रो.न.बभ्रिः.समिथे.महीनाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
उराण.उरु.कुर्वाणह्।
``दूत.ईयसे.प्रदिव.उराणऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
स्तिया.आपो.भवन्ति.स्त्यायनात्।
``वृषा.सिन्धूनाम्.वृषभः.स्तियानाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
स्तिपा.स्तियापालन.उपस्थितान्.पालयति.इति.वा।
``स.नः.स्तिपा.उत.भवा.तनूपाऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
जबारु.जवमानरोहि.जरमाणरोहि.गरमाणरोहि.इति.वा।
``अग्रे.रुप.आरुपितम्.जबारुऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
जरूथम्.गरूथम्.गृणातेह्।
``जरूथम्.हन्यक्षि.राये.पुरन्धिम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
कुलिश.इति.वज्रनाम.कूलशातनो.भवति।
``स्कन्धांसीव.कुलिशेना.विवृक्णाहिः.शयत.उपपृक्.पृथिव्याह्।ऽऽ
स्कन्धो.वृक्षस्य.समास्कन्नो.भवत्य्.अयम्.अपि.इतरः.स्कन्ध.एतस्माद्.एवास्कन्नम्.काये।
अहिः.शयत.उपपर्चनः.पृथिव्याह्।
तुञ्जस्.तुञ्जतेर्.दानकर्मणह्।

``तुञ्जेतुञ्जे.य.उत्तरे.स्तोमा.इन्द्रस्य.वज्रिणह्।
न.विन्धे.अस्य.सुष्टुतिम्।(ऋव्.1,7,7)ऽऽ
दाने.दाने.य.उत्तरे.स्तोमा.इन्द्रस्य.वज्रिणो.नास्य.तैर्.विन्दामि.समाप्तिम्.स्तुतेह्।
बर्हणा.परिबर्हणा।
``बृहच्छ्रवा.असुरो.बर्हणा.कृतऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``यो.अस्मै.घ्रंस.उत.वा.य.ऊधनि.सोमम्.सुनोति.भवति.द्युमाम्.अह।
अपाप.शक्रस्.तुतनुष्टिमूहति.तनूश्रुभ्रम्.मघवा.यः.कवासस्वह्।(ऋव्.5,34,3)ऽऽ
घ्रंस.इत्य्.अहर्नाम.ग्रस्यन्तो.अस्मिन्.रसाह्।
गोरूध.उद्धततरम्.भवत्य्.उपोन्नद्धम्.इति.वा।
स्नेह.अनुप्रदान.सामान्याद्.रात्रिर्.अप्यूध.उच्यते।
स.यो.अस्मा.अहन्य्.अपि.वा.रात्रौ.सोमम्.सुनोति.भवत्य्.अह.द्योतनवान्।
अपोहत्य्.अपोहति.शक्रस्तितनिषुम्.धर्म.संतानाद्.अपेतम्.अलंकरिष्णुमयज्वानम्.तनूशुभ्रम्.तनूशोमयितारम्.मघवा.यः.कवासस्वो.यस्य.कपूयाः.सखायह्।
``न्याविध्यदिलाबिशस्य.दृळ्हा.वि.शृङ्गिणम्.अभिनच्छुष्णम्.इन्द्रह्।ऽऽ
निरविध्यदिलाबिलशयस्य.दृढानि.व्यभिनच्छृङ्गिणम्.शुष्णम्.इन्द्रह्।

``अस्मा.इदु.प्र.भरा.तूतुजानो.वृत्याय.वज्रमीशानः.कियेधाह्।
गोर्.न.पर्व.वि.रदा.तिरश्चेष्य्.अन्नर्णास्य्.अपांश्.चरध्यै।(ऋव्.1,61,12)ऽऽ
अस्मै.प्रहर.तूर्णम्.त्वरमाणो.वृत्राय.वज्रमीशानह्।
कियेधाः.कियद्धा.इति.वा.क्रममाणधा.इति.वा।
गोर्.इव.पर्वाणि.विरद.मेघस्येष्य्.अन्नर्णांस्य्.अपांश्.चरणाय।
भृमिर्.भ्राम्यतेह्।
``भृमिर्.अस्य्.ऋषिकृन्मर्त्यानाम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
विष्पितो.विप्राप्तह्।
``पारम्.नो.अस्य.विष्पितस्य.पर्षन्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``तन्नस्तुरीपम्.अद्भुतम्.पुरु.वारम्.पुरु.त्मना।
त्वष्टा.पोषाय.वि.ष्यतु.राये.नाभा.नो.अस्मयुह्।(ऋव्.1,142,10)ऽऽ
तन्नस्तूर्णापिमहत्.सम्भृतम्.आत्मना.त्वष्टा.धनस्य.पोषाय.विष्यत्व्.इत्य्.अस्मयुर्.अस्मान्.कामयमानह्।
रास्पिनो.रास्पी.रपतेर्.वा.रसतेर्.वा।
``रास्पिनस्यायोर्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ऋञ्जतिः.प्रसाधनकर्मा।
``आ.व.ऋञ्जस.ऊर्जाम्.व्युष्टिषुऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ऋजुर्.इत्य्.अप्य्.अस्य.भवति।
``ऋजुनीती.नो.वरुणऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
प्रतद्वसू.प्राप्तवसू।
``हरी.इन्द्र.प्रतद्वसू.अभि.स्वराऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``हिनोता.नो.अध्वरम्.देवयज्या.हिनोत.ब्रह्म.सनये.धनानाम्।
ऋतस्य.योगे.वि.ष्यध्वमूधः.श्रुष्टीवरीत्.भूतनास्मभ्यम्.आपह्।(ऋव्.10,30,11)ऽऽ
प्रहिणुत.नो.अध्वरम्.देवयज्यायै।
प्रहिणुत.ब्रह्म.धनस्य.सननाय।
ऋतस्य.योगे.यज्ञस्य.योगे.याज्ञे.शकऋअ.इति.वा।
शकऋअम्.शकृदितम्.भवति.शनकैस्.तकति.इति.वा.शब्देन.तकति.इति.वा।
श्रुष्टीवरीर्.भूतना.अस्मभ्यम्.आपह्।
सुखवत्यो.भवता.अस्मभ्यम्.आपह्।
``चोष्कूयमाण.इन्द्र.भूरि.वामम्।ऽऽ
ददद्.इन्द्र.बहु.वननीयम्।
``एधमानद्विळुभयस्य.राजा.चोष्कूयते.विश.इन्द्रो.मनुष्यान्।ऽऽ
व्युदस्यत्येधमानानसुन्वतः.सुन्वतो.अभ्यादधात्य्.उभयस्य.राजा.दिव्यस्य.च.पार्थिवस्य.च.चोष्कूयमाण.इति.चोष्कूयतेश्.चर्करीतवृत्तम्।
सुमत्स्वयम्.इत्य्.अर्थह्।
``उपप्रागात्सुमन्मेधायि.मन्म।ऽऽ
उपप्रैतु.माम्.स्वयम्.यन्.मे.मनोध्यायि.यज्ञेन.इत्य्.आश्वमेधिको.मन्त्रह्।
दिविष्टिषु.दिव.एषणेषु।
``स्थूरम्.राधः.शताश्वम्.कुरुङ्गस्य.दिविष्टिषु।ऽऽ
स्थूरः.समाश्रितमात्रो.महान्.भवत्यणुर्.अनु.स्थवीयांसमुपसर्गो.लुप्तनाअमकरणो.यथा.सम्प्रति।
कुरुङ्गो.राजा.बभूव.कुरुगमनाद्.वा.कुलगमनाद्.वा।
कुरुः.कृन्ततेह्।
क्रूरम्.इत्य्.अप्य्.अस्य.भवति।
कुलम्.कुष्णातेर्.विकुषितम्.भवति।
दूतो.व्याख्यातह्।
जिन्वतिः.प्रीतिकर्मा।
``भूमिम्.पर्जन्या.जिन्वन्ति.दिवम्.जिन्वन्त्य्.अग्नयह्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

अमत्रोमात्रो.महान्.भवत्य्.अभ्यमितो.वा।
``महाम्.अमत्रो.वृजने.विरप्शिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``स्तवे.वज्र्यृचीषमह्।ऽऽ
स्तूयते.वज्र्यृचा.समह्।
अनर्शरातिमनश्लीलदानमश्लीलम्.पापकम्.अश्रिमद्.विषमम्।
``अनर्शरातिम्.वसुदाम्.उपस्तुहिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अनर्वाप्रत्यृतो.अन्यस्मिन्।
``अनर्वाणम्.वृषभम्.मन्द्रजिह्वम्.ब्बृहस्पतिम्.वर्धया.नव्यमर्कैह्।ऽऽ
अनर्वम्.अप्रत्यृतम्.अन्यस्मिन्.वृषभम्.मन्द्रजिह्वम्.मन्दनजिह्वम्.मोदनजिह्वम्.इति.वा।
बृहस्पतिम्.वर्धय.नव्यमर्कैर्.अर्चनीयैः.स्तोमैह्।
असामि.सामि.प्रतिषिद्धम्.सामि.स्यतेह्।
``असाम्य्.ओजो.बिभृथा.सुदानवह्।ऽऽ
असुसम्.आप्तम्.बलम्.बिभृथ.कल्याणदानाह्।

``मा.त्वा.सोमस्य.गल्दया.सदा.याचन्न्.अहम्.गिरा।
भूर्णिम्.मृगम्.न.सवनेषु.चुक्रुधम्.क.ईशानम्.न.याचिषत्।(ऋव्.8,1,20)ऽऽ
मा.चुक्रुधम्.त्वाम्.सोमस्य.गालनेन.सदा.याचन्न्.अहम्.गिरा.गीत्या.स्तुत्या.भूर्णिम्.इव.मृगम्.न.सवनेषु.चुक्रुधम्.क.ईशानम्.न.याचिष्यत.इति।
गल्दा.धमनयो.भवन्ति.गलनमासु.धीयते।
``आ.त्वा.विशन्त्विन्दव.आ.गल्दा.धमनीनाम्।ऽऽ
नानाविभक्तीत्य्.एते.भवत.आगलना.धमनीनाम्.इत्य्.अत्र.अर्थह्।

``न.पापासो.मनामहे.नारायासो.न.जळ्हवह्।ऽऽ
न.पापा.मन्यामहे.नाधना.न.ज्वलनेन.हीनाह्।
अस्त्य्.अस्मासु.ब्रह्मचर्यम्.अध्ययनम्.तपो.दानकर्मेत्य्.ऋषिर्.अवोचत्।
बकुरो.भास्करो.भयंकरो.भासमानो.द्रवति.इति.वा।

``यवम्.वृकेण.अश्विना.वपन्तेषम्.दुहन्ता.मनुषाय.दस्रा।
अभि.दस्युम्.बकुरेणा.धमन्तोरु.ज्योतिश्चक्रथुर्.आर्याय।(ऋव्.1,117,21)ऽऽ
यवम्.इव.वृकेण.अश्विनौ.निवपन्तौ।
वृको.लाङ्गलम्.भवति.विकर्तनात्।
लाङ्गलम्.लङ्गतेर्.लाङ्गूलवद्.वा।
लाङ्गूलम्.लगतेर्.लङ्गतेर्.लम्बतेर्.वा।
अन्नम्.दुहन्तौ.मनुष्याय.दर्शनीयावभिधमन्तौ.दस्युम्.बकुरेण.ज्योतिषा.वा.उदकेन.वा.आर्य.ईश्वरपुत्रह्।
बेकनाऋआः.खलु.कुसीदिनो.भवन्ति.द्विगुणकारिणो.वा.द्विगुणदायिनो.वा.द्विगुणम्.कामयन्त.इति.वा।
``इन्द्रो.विश्वान्बेकनाऋआम्.अहर्दृश.उत.क्रत्वा.पणींर्.अभि।ऽऽ
इन्द्रो.यः.सर्वान्.बेकनाऋआनहर्दृशः.सूर्यदृशो.य.इमान्य्.अहानि.पश्यन्ति.न.पराणीति.वाभिभवति.कर्मणा.पणींश्.च.वणिजह्।

``जीवान्.नो.अभि.धेतनाद्.इत्य्.आसः.पुरा.हथात्।
दद्ध.स्थ.हवनश्रुतह्।(8,67,5)ऽऽ
जीवतो.नो.अभिधावतादित्याः.पुरा.हननात्.क्व.नु.स्थ.ह्वानश्रुत.इति।
मत्स्यानाम्.जालमापन्नानाम्.एतद्.आर्षम्.वेदयन्ते।
मस्त्या.मधा.उदके.स्यन्दन्ते.माद्यन्ते.अन्योन्यम्.भक्षणाय.इति.वा।
अंहुरो.अंहस्वान्.अंहूरणम्.इत्य्.अप्य्.अस्य.भवति।
``कृण्वन्न्.अंहूरणाद्.उरुऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``सप्त.मर्यादाः.कवयस्ततक्षुस्.तासाम्.एकाम्.इद्.अभ्यंहुरो.गात्ऽऽ
सप्तैव.मर्यादाः.कवयश्चक्रुस्.तासाम्.एकाम्.अप्य्.अभिगच्छन्न्.अंहस्वान्.भवति।
स्तेयमतल्पारोहणम्.ब्रह्महत्याम्.भ्रूणहत्याम्.सुरापानम्.दुष्कृतस्य.कर्मणः.पुनः.पुनः.सेवाम्.पातके.अनृतोद्यम्.इति।
बत.इति.निपातः.खेदानुकम्पयोह्।

``बतो.बतासि.यम.नैव.ते.मनो.हृदयंश्.चाविदाम।
अन्या.किल.त्वाम्.कक्ष्येव.युक्त.परि.ष्वजाते.लिबुजेव.वृक्षम्।(ऋव्.10,10,13)ऽऽ
बतो.बलातीतो.भवति.दुर्बलो.बतासि.यम.नैव.ते.मनो.हृदयंश्.च.विजानीमह्।
अन्या.किल.त्वाम्.परिष्वङ्क्ष्यते.कक्ष्येव.युक्तम्.लिबुजेव.वृक्षम्।
लिबुजा.व्रततिर्.भवति.लीयते.विभजन्ति.इति।
व्रततिर्.वरणाच्.च.सयनाच्.च.ततनाच्.च।
वाताप्यम्.उदकम्.भवति.वात.एतद्.आप्याययति।
``पुनानो.वाताप्यम्.विश्वश्चन्द्रम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``वने.न.वायो.न्यधायि.चाकन्।ऽऽ
वन.इव.वायो.वेः.पुत्रश्चायन्न्.इति.वा.कामयमान.इति.वा।
वेति.च.य.इति.च.चकार.शाकल्यह्।
उदात्तम्.त्व्.एवम्.आख्यातम्.अभविष्यद्.असुसम्.आप्तश्.च.अर्थह्।
रथर्यति.इति.सिद्धस्.तत्.प्रेप्सू.रथम्.कामयत.इति.वा।
``एष.देवो.रथर्यतिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``धेनुम्.न.इषम्.पिन्वतमसक्राम्।ऽऽ
असंक्रमणीम्।
आधव.आधवनात्।
``मतीनांश्.च.साधनम्.विप्राणांश्.चाधवम्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अनवब्रवो.अनवक्षिप्तवचनह्।
``विजेषकृद्.इन्द्र.इवानवब्रवऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``अरायि.काणे.विकऋए.गिरिम्.गच्छ.सदान्वे।
शिरिम्बिऋहस्य.सत्वभिस्तेभिष्ट्वा.चातयाम्.असि।(ऋव्.10,155,1)ऽऽ
अदायिनि.काणे.विकऋए।
काणोविक्रान्तदर्शन.इत्य्.औपमन्यवह्।
कणतर्वा.स्याद्.अणूभावकर्मणह्।
कणातिः.शब्द.अणूभावे.भाष्यते.अनुकणति.इति।
मात्राणूभावात्.कणो.दर्शन.अणूभावात्.काणह्।
विकऋओ.विक्रान्तगतिर्.इत्य्.औपमन्यवह्।
कुऋअतेर्.वा.स्याद्.विपरीतस्य.विकुऋइतो.भवति।
गिरिम्.गच्छ.सदानोनुवे.शब्दकारिके।
शिरिम्बिऋहस्य.सत्वभिह्।
शिरिम्बिऋहो.मेघः.शीर्यते.बिऋहे।
बिऋहमन्तरिक्षम्.बिऋहम्.बीरिऋएन.व्याख्यातम्।
तस्य.सत्त्वैर्.उदकैर्.इति.स्यात्.तैष्ट्वा.चातयामह्।
अपि.वा.शिरिम्बिठो.भारद्वाजह्।
कालकर्ण.उपेतो.लक्ष्मीर्.निर्नाशयांचकार.तस्य.सत्त्वैः.कर्मभिर्.इति.स्यात्.तैष्ट्वा.चातयामश्.चातयतिर्नाशने।
पराशरः.पराशीर्णस्य.वसिष्ठस्य.स्थविरस्य.जज्ञे।
``पराशरः.शतयातुर्.वसिष्ठऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
इन्द्रो.अपि.पराशर.उच्यते.पराशातयिता.यातूनाम्।
``इन्द्रो.यातूनाम्.अभवत्.पराशरऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
क्रिविर्दती.विकर्तनदन्ती।
``यत्रा.वो.दिद्युद्रदति.क्रिविर्दतिऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
करूलती.कृत्तदती।
अपि.वा.देवम्.कंचित्.कृत्तदन्तम्.दृष्ट्वा.एवम्.अवक्ष्यत्।

``वामंवामम्.त.आदुरे.देवो.ददात्व्.अर्यमा।
वामम्.पूषा.वामम्.भगो.वामम्.देवः.करूळती।(ऋव्.4,30,24)ऽऽ
वामम्.वननीयम्.भवत्य्.आदुरिर्.आदरणात्।
तत्.कः.करूळती।
भगः.पुरस्तात्.तस्यान्वादेश.इत्य्.एकम्.पूषा.इत्य्.अपरम्.सोदन्तकह्।
``अदन्तकः.पूषाऽऽ
इति.च.ब्राह्मणम्।
``दनो.विश.इन्द्र.मृध्रवाचह्।ऽऽ
दानमनसो.नो.मनुष्यान्.इन्द्र.मृदुवाचः.कुरु।
``अवीराम्.इव.माम्.अयम्.शरारुर्.अभि.मन्यते।ऽऽ
अबलाम्.इव.माम्.अयम्.बालो.अभिमन्यते.संशिशरिषुह्।
इदम्युर्.इदम्.कामयमाणह्।
अथापि.तद्वद्.अर्थे.भाष्यते।
``वसूयुर्.इन्द्रोऽऽ
वसुमान्.इत्य्.अत्र.अर्थह्।
``अश्वयुर्गव्यू.रथयुर्.वसूयुर्.इन्द्रऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``किम्.ते.कृण्वन्ति.कीकऋएषु.गावो.नाशिरम्.दुह्रे.न.तपन्ति.घर्मम्।
आ.नो.भर.प्रमगन्दस्य.वेदो.नैचाशाखम्.मघवन्रन्धया.नह्।(ऋव्.3,53,14)ऽऽ
किम्.ते.कुर्वन्ति.कीकऋएषु.गावह्।
कीकऋआ.नाम.देशो.अनार्यनिवासह्।
कीकऋआः.किंकृताः.किम्.क्रियाभिर्.इतिप्रेप्सा.वा।
नैव.चाशिरम्.दुह्रे.न.तपन्ति.घर्मम्.हर्म्यम्।
आहर.नः.प्रमगन्दस्य.धनानि।
मगन्दः.कुसीदी।
माङ्गदो.मामागमिष्यतीति.च.ददाति।
तद्.अपत्यम्.प्रमगन्दो.अत्यन्तकुसीदिकुलीनह्।प्रमदको.वा.यो.अयम्.एव.अस्ति.लोको.न.पर.इति.प्रेप्सुह्।
पण्डको.वा।
पण्डकः.पण्डगः.प्रार्दको.वा.प्रार्दयत्य्.आण्डौ।
आण्डावाणी.इव.व्रीडयति.तत्स्थम्।
नैचाशाखम्.नीचाशाखो.नीचैह्शाखह्।
शाखाः.शक्नोतेह्।
आणिर्.अरणात्।
तम्.नो.मघवन्रन्धयेति।
रध्यतिर्.वशगमने।
बुन्द.इषुर्.भवति.बुन्दो.वा.भिन्दो.वा.भयदो.वा.भासमानो.द्रवतीति.वा।

``तुविक्षम्.ते.सुकृतम्.सूमयम्.धनुः.साधुर्बुन्दो.हिरण्ययह्।
उभा.ते.बाहू.रण्या.सुसंस्कृत.ऋदूपे.चिदृदूवृधा।(ऋव्.8,77,11)ऽऽ
तुविक्षम्.बहुविक्षेपम्.महाविक्षेपम्.वा।
ते.सुकृतम्.सूमयम्.सुसुखम्.धनुः.साधयिता।
ते.बुन्दो.हिरण्यय.उभौ.ते.बाहू.रण्यौ.रमणीयौ.सांग्राम्यौ.वा।
ऋदूपे.अर्दनपातिनौ.गमनपातिनौ.वा.मर्मण्य्.अर्दनवेधिनौ.गमनवेधिनौ.वा।

``निराविध्यद्गिरिभ्य.आ.धारयत्पक्वमोदनम्।
इन्द्रो.बुन्दम्.स्वाततम्।(ऋव्.8,77,6)ऽऽ
निरविध्यद्गिरिभ्य.आधारयत्.पक्वमोदनम्.उदकदानम्.मेघम्।
इन्द्रो.बुन्दम्.स्वाततम्।
वृन्दम्.बुन्देन.व्याख्यातम्.वृन्दारकश्.च।

``अयम्.यो.होता.किरु.स.यमस्य.कमप्यूहे.यत्समञ्जन्ति.देवाह्।
अहरहर्.जायते.मासिमास्यथा.देवा.दिधिरे.हव्यवाहम्।(ऋव्.10,52,3)ऽऽ
अयम्.यो.होता.कर्ता.स.यमस्य.कमप्यूहे.अन्नम्.अभिवहति.यत्समश्नुवन्ति.देवाह्।
अहरहर्.जायते.मासे.मासे.अर्धमासे.अर्धमासे.वा.अथ.देवा.निदधिरे.हव्यवाहम्।
उल्बम्.ऊर्णोतेर्.वृणोतेर्.वा।
``महत्तद्.उल्बम्.स्थविरम्.तद्.आसीद्ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
ऋबीसम्.अपगतभासम्.अपहृतभासम्.अन्तर्हितभासम्.गतभासम्.वा।

``हिमेन.अग्निम्.घ्रंसम्.अवारयेथाम्पितुमतीम्.ऊर्जम्.अस्मा.अधत्तम्।
ऋबीसे.अत्रिम्.अश्विना.अवनीतम्.उन्निन्यथुः.सर्वगणम्.स्वस्ति।(ऋव्.1,116,8)ऽऽ
हिमेन.उदकेन.ग्रीष्मान्ते.अग्निम्.घ्रंसम्.अहरवारयेथामन्नवर्तीम्.स.अस्मा.ऊर्जम्.अधत्तमङ्गये.योयमृबीसे.पृथिव्याम्.अग्निर्.अन्तरौषधिवनस्पतिष्व्.अप्सु.तम्.उन्निन्यथुः.सर्वगणम्.सर्वनामानम्।
गनो.गणनाद्.गुणश्.च।
यद्.वृष्ट.ओषधय.उद्यन्ति.प्राणिनश्.च.पृथिव्याम्.तद्.अश्विनो.रूपम्.तेन.एनौ.स्तौति.स्तौति।