Nirukta · અધ્યાય 7

[।અથ.દૈવતમ્.કાન્દમ્।ઓમ્।અથ.અતો.દૈવતમ્।[715]]
તદ્.યાનિ.નામાનિ.પ્રાધાન્ય.સ્તુતીનામ્.દેવતાનામ્.તદ્.દૈવતમ્.ઇત્ય્.આચક્ષતે।[715]
સા.એષા.દેવતા.ઉપપરીક્ષા।[715]
યત્.કામ.ઋષિર્.યસ્યામ્.દેવતાયામ્.આર્થપત્યમ્.ઇચ્છન્.સ્તુતિમ્.પ્રયુઙ્ક્તે.તદ્.દૈવતઃ.સ.મન્ત્રો.ભવતિ।[715].
[સા.પુનર્.ઇયમ્.સ્તુતિશ્.ચતુર્વિધા.નામ્ના.બન્ધુભિઃ.કર્મણા.રૂપેન.ઇતિ..સ્તુતિર્.નામ.રૂપ.કર્મ.બન્ધુભિઃ.ઇત્ય્.ઉક્તમ્..ડુર્ગ,.પ્.717,..ચ્f..બ્ડ્.1,7]
તાસ્.ત્રિવિધા.ઋચઃ.પરોક્ષ.કૃતાઃ.પ્રત્યક્ષ.કૃતા.આધ્યાત્મિક્યશ્.ચ।[715]
તત્રા.પરોક્ષ.કૃતાઃ.સર્વાભિર્.નામ.વિભક્તિભિર્.યુજ્યન્તે.પ્રથમ.પુરુષૈશ્.ચ.આખ્યાતસ્ય।[715]

``ઇન્દ્રો.દિવ.ઇન્દ્ર.ઈશે.પૃથિવી.આહ્।ઽઽ.``.ઇન્દ્રમ્.ઇદ્.ગાથિનો.બૃહત્।ઽઽ.``.ઇન્દ્રેન.એતે.તૃત્સુ1પ્.વેવિસાનાહ્।ઽઽ.ઇન્દ્રાય.સામ.ગાયત।ઽઽ.``.ન.ઇન્દ્રાદ્.ઋતે.પવતે.ધામ.કિમ્.ચન।ઽઽ.``.ઇન્દ્રસ્ય.નુ.વીર્યાનિ.પ્ર.વોચમ્।ઽઽ.``.ઇન્દ્રે.કામા.અયંસતઽઽ.ઇતિ।[717]
અથ.પ્રત્યક્ષ.કૃતા.મધ્યમ.પુરુષ.યોગાસ્.ત્વમ્.ઇતિ.ચ.એતેન.સર્વ.નામન્3।ઽઽ.ત્વમ્.ઇન્દ્ર.બલાદ્.અધિ।ઽઽ.``.વિ.ન.ઇન્દ્ર.મૃધો.જહિઽઽ.ઇતિ।[717-718].[ડ્.પ્.721:.યત્ર.ત્વમ્.ઇત્ય્.એવમ્.શ્રૂયતે..]
અથ.અપિ.પ્રત્યક્ષ.કૃતાઃ.સ્તોતારો.ભવન્તિ.પરોક્ષ.કૃતાનિ.સ્તોતવ્યાનિ।ઽઽ.મા.ચિદ્.અન્યદ્.વિ.શંસત।ઽઽ.``.કન્વા.અભિ.પ્ર.ગાયત।ઽઽ.``.ઉપ.પ્રેત.કુશિકાશ્.ચેતયધ્વમ્.ઽઽ..ઇતિ।[718]
અથ.આધ્યાત્મિક્ય.ઉત્તમ.પુરુષ.યોગા.અહમ્.ઇતિ.ચ.એતેન.સર્વનામન્3।
યથા.એતદ્.ઇન્દ્રો.વૈકુન્થસ્,.લવ.સૂક્તમ્,.વાચ્.આમ્ભૃણીયમ્.ઇતિ।[718]

પરોક્ષ.કૃતાઃ.પ્રત્યક્ષ.કૃતાશ્.ચ.મન્ત્રા.ભૂયિસ્થા.અલ્પશ.આધ્યાત્મિકાહ્।[725]
અથ.અપિ.સ્તુતિર્.એવ.ભવતિ.ન.આશિસ્.વાદહ્।ઽઽ.ઇન્દ્રસ્ય.નુ.વીર્યાનિ.પ્ર.વોચમ્ઽઽ.ઇતિ.યથા.એતસ્મિન્ત્.સૂક્તે।[725].
[ડ્.પ્.726:.તત્ર.પુનર્.આશિશ્1.યોજ્યા।
કિમ્.કારનમ્।
આશિસો.હ્ય્.અર્થે.સ્તુતિઃ.પ્રયુજ્યતે.]
અથ.અપ્ય્.આશિસ્.એવ.ન.સ્તુતિઃ.ઽઽ.સુચક્ષા.અહમ્.અક્ષીભ્યામ્.ભૂયાસમ્.સુવર્ચા.મુખેન.સુશ્રુત્ક્.કર્ણાભ્યામ્.ભૂયાસમ્ઽઽ.ઇતિ।
તદ્.એતદ્.બહુલમ્.આધ્વર્યવે.[વેદે.ડ્=ય્વ્?].યાજ્ઞેષુ.ચ.મન્ત્રેષુ।[725].[ડ્.પ્.736:.તત્ર.અપિ...સ્તુતિર્.યોજ્યા..ન.હ્ય્.અનભિસ્તુતા.દેવતા.આશિસમ્.સમર્ધયતિ.]
અથ.અપિ.શપથ.અભિશાપૌ।ઽઽ.અદ્ય.મુરીય.યદિ.યાતુધાનો.અસ્મિઽઽ.``.અધા.સ.વીરૈર્.દશભિર્.વિ.યૂયાઽઽ.ઇતિ।[725]
અથ.અપિ.કસ્યચિદ્.ભાવસ્ય.આચિખ્યાસા।ઽઽ.ન.મૃત્યુર્.આસીદ્.અમૃતમ્.ન.તર્હિ।ઽઽ.``.તમસ્.આસીત્.તમસા.ગૂળ્હમ્.અગ્રે।ઽઽ.[725]
અથ.અપિ.પરિદેવના.કસ્માચ્.ચિત્.ભાવાત્।ઽઽ.સુદેવો.અદ્ય.પ્રપતેદ્.અનાવૃત્।ઽઽ.``.ન.વિ.જાનામિ.યદિ.વેદમ્.અસ્મિ.ઇતિઽઽ.[725].[એવમ્.અયમ્.આત્મ.નિન્દા.પૂર્વકો.વિલાપસ્.પરિદેવના.ઇત્ય્.ઉચ્યતે.ડ્.730]
અથ.અપિ.નિન્દા.પ્રશંસા1દ્।ઽઽ.કેવલાઘો.ભવતિ.કેવલાદી।ઽઽ.``.ભોજસ્ય.ઇદમ્.પુસ્કરિની.ઇવ.વેશ્મઽઽ.ઇતિ।[725]
એવમ્.અક્ષ.સૂક્તે.દ્યૂત.નિન્દા.ચ.કૃષિ.પ્રશંસા.ચ।[726]
એવમ્.ઉચ્ચ.અવચૈર્.અભિપ્રાયૈર્.ઋસીનામ્.મન્ત્ર.દૃષ્ટયો.ભવન્તિ।[726].[તદ્.અપિ.આર્ષ.અનુક્રમની.આમ્.નિદાનમ્.આર્ષંશ્.ચ.ઉભયમ્.ઉપેક્ષિતવ્યમ્..ડ્.733]

તદ્.યે.અનાદિસ્ત.દેવતા.મન્ત્રાસ્.તેષુ.દેવતા.ઉપપરીક્ષા।[733]
યદ્.દેવતઃ.સ.યજ્ઞો.વા.યજ્ઞ.અઙ્ગમ્.વા.તદ્.દેવતા.ભવન્તિ।[733].[પ્રકરણાદ્.હિ.સંદિગ્ધ.દેવતેષુ.દેવતા.નિયમ.ઇતિ.ન્યાયઃ..ડ્;.પ્રાતહ્સવને.યો.વિનિયુજ્યતે.સ.આગ્નેયઃ.યો.માધ્યન્દિને.સ.ઐન્દ્રઃ.યસ્.તૃતીય.સવન.સ.આદિત્યઃ..ડ્.734].
અથ.અન્યત્ર.યજ્ઞાત્.પ્રાજાપત્યા.ઇતિ.યાજ્ઞિકા,.નારાશંસા.ઇતિ.નૈરુક્તાહ્।[733].
[``યજ્ઞ.ઇતિ.કાત્થક્યહ્,.અગ્નિર્.ઇતિ.શાકપૂનિહ્ઽઽ.ઇતિ।
યજ્ઞ.શબ્દેન.ચ.વિસ્નુર્.ઉચ્યતે.ઽઽ.વિશ્નુર્.વૈ.યજ્ઞહ્ઽઽ.ઇતિ.હિ.વિજ્ઞાયતે।ઽઽ.અગ્નિર્.હિ.ભૂયિસ્થ.ભાક્.દેવતાનામ્ઽઽ.ઇતિ.અતો.અનાવિસ્કૃત.દેવતા.લિઙ્ગો.મન્ત્ર.આગ્નેયઃ.સ્યાત્।
સર્વદેવતા.આશ્રયનાત્.ચ.ઽઽ.અગ્નિર્.વૈ.સર્વા.દેવતાહ્,.અત્ર.વૈ.સર્વા.વસતિ.દેવતા.ઇતિ.હ.વિજ્ઞાયતે।ઽઽ.ડ્.735-736,.]
[કેચિત્.તુ.યેન.નરાઃ.પ્રશસ્યન્તે.સ.નારાશંસો.મન્ત્ર.ઇતિ.પશ્યન્તો.મનુષ્ય.સ્તુતિ1પ્.ઇત્ય્.એવમ્.મન્યન્તે।
તદ્.અયુક્તમ્,.ન.હિ.મનુષ્યાનામ્.અનાવિસ્કૃત.લિઙ્ગૈર્.મન્ત્રૈઃ.સ્તુતિર્.ઉપપદ્યતે,.દુર્બોધ્યત્વાત્.તેષામ્.અલ્પ.બુદ્ધિત્વાત્.ચ.મનુષ્યાનામ્.ઇતિ..ડ્.736]
અપિ.વા.સા.કામ.દેવતા.સ્યાત્।[733].[કામતો.હિ.ઇચ્છાતસ્.તસ્મિન્.દેવતા.કલ્પયિતવ્યા..ડ્.736]
પ્રાયસ્[=અધિકાર.ડ્.736].દેવતા.વા,.[અથવા.બાહુલ્યમ્.ડ્.736]..અસ્તિ.હ્ય્.આચારો.બહુલમ્.લોકે,.દેવદેવ.ઇત્ય્.અતિથિ.દેવત્યમ્.પિતૃદેવત્યમ્.[તત્ર.એવમ્.નિર્દિસ્તે.તતો.રાશેર્.અન્યદ્.અવશિષ્યતે.તદ્.દેવ.પિતૃ.મનુષ્યાનામ્.સાધારનમ્.ભવતિ..ડ્.પ્.737]।[733].
યાજ્ઞ.દૈવતો.મન્ત્રહ્।[733].
[યો.અનાવિસ્કૃત.દેવતા.લિઙ્ગો.મન્ત્રઃ.સ.યાજ્ઞો.વા.સ્યાદ્.દૈવતો.વા।ઽઽ.વિસ્નુર્.વૈ.યજ્ઞહ્ઽઽ.ઇતિ.હ.વિજ્ઞાયતે।
વિસ્નુઃ.પુનર્.આદિત્ય.એવ.નૈરુક્તાનામ્.દ્યુ.સ્થાને.સમામ્નાનાત્,.ઽઽ.યત્.ચ.કિંચિત્.પ્રવલ્હિતમ્(એનિગ્મતિચલ્).આદિત્ય.કર્મ.એવ.તત્ઽઽ.ઇતિ.હિ.વક્ષ્યતિ।
તસ્માદ્.આદિત્ય.દેવતઃ.સ.મન્ત્ર.ઇતિ.સ્યાત્।
અથવા.દૈવતઃ.સ.મન્ત્રહ્,.દેવતા.અસ્મિન્.દેવતા.ઇતિ.દૈવતહ્,.અવશિસ્તમ્.હિ.દેવતાત્વમ્.અગ્નિ7.એવ,.સર્વ.દેવતા.અભિવાદાત્,.ઽઽ.અગ્નિર્.વૈ.સર્વા.દેવતાહ્ઽઽ.ઇતિ.હિ.વિજ્ઞાયતે।ઽઽ.અગ્નિર્.વૈ.દેવતાનામ્.ભૂયિસ્થ.ભાક્.ઽઽ..ઇતિ.ચ।ઽઽ.અપરિગ્રહંશ્.ચ.પ્રધાન.ગામિઽઽ.ઇતિ.ન્યાહહ્,.તસ્માદ્.આગ્નેયઃ.સ.મન્ત્ર.સ્યાદ્.ઇતિ।
તદ્.યદ્.ઉપોદ્ઘાત.ઉક્તમ્.ઽઽ.નારાશંસા.ઇતિ.નૈરુક્તાહ્ઽઽ.ઇતિ.તદ્.એવ.કાત્થક્ય.શાકપૂનિ.મતેન.અવધૃતમ્.ઽઽ.યજ્ઞો.અગ્નિર્.વાઽઽ.ઇતિ,.તૌ.હિ.નૈરુક્તાવ્.ઇતિ..ડ્.737-738]
અપિ.હ્ય્.અદેવતા.દેવતાવત્.સ્તૂયન્તે.યથા.અશ્વ.પ્રભૃતીન્ય્.ઓસધિ.પર્યન્તાન્ય્,.અથ.અપ્ય્.અસ્તૌ.દ્વન્દ્વાનિ।[733]
સ.ન.મન્યેત.આગન્તૂન્.ઇવ.અર્થાન્.દેવતાનામ્,.પ્રત્યક્ષ.દૃશ્યમ્.એતદ્.ભવતિ।
માહાભાગ્યાદ્.દેવતાયા.એક.આત્મા.બહુધા.સ્તૂયતે,.એકસ્ય.આત્મનો.અન્યે.દેવાઃ.પ્રત્યઙ્ગાનિ.ભવન્તિ।[733]
અપિ.ચ.સત્ત્વાનામ્.પ્રકૃતિ.ભૂમભિર્.ઋષયઃ.સ્તુવન્તિ.ઇત્ય્.આહુઃ.પ્રકૃતિ.સાર્વનામ્ન્યાત્.ચ।
ઇતરેતર.જન્માનો.ભવન્તિ।
ઇતરેતર.પ્રકૃતયહ્।
કર્મ.જન્માનહ્।
આત્મ.જન્માનહ્।.આત્મા.એવ.એષામ્.રથો.ભવત્ય્.આત્મા.અશ્વા.આત્મા.આયુધમ્.આત્મા.ઇસુ1પ્।
આત્મા.સર્વમ્.દેવસ્ય.દેવસ્ય।[723-724]

તિસ્ર.એવ.દેવતા.ઇતિ.નૈરુક્તાહ્,.અગ્નિઃ.પૃથિવી.સ્થાનસ્.વાયુર્.વા.ઇન્દ્રો.વા.અન્તરિક્ષ.સ્થાનહ્,.સૂર્યો.દ્યુ.સ્થાનહ્।[745]
તાસામ્.માહાભાગ્યાદ્.એક.એકસ્યા.અપિ.બહૂનિ.નામધેયાનિ.ભવન્ત્ય્।
અપિ.વા.કર્મ.પૃથક્ત્વાદ્.યથા.હોતા.અધ્વર્યુર્.બ્રહ્મા.ઉદ્ગાતા.ઇત્ય્.એકસ્ય.સતસ્।[745]
અપિ.વા.પૃથક્.એવ.સ્યુહ્,.પૃથક્.હિ.સ્તુતયો.ભવન્તિ.તથા.અભિધાનાનિ।[745]
યથો.એતત્.કર્મ.પૃથક્ત્વાદ્.ઇતિ.બહુ1પ્.અપિ.વિભજ્ય.કર્માણિ.કુર્યુહ્।[745]
તત્ર.સંસ્થાન.એકત્વમ્.સમ્ભોગ.એકત્વમ્.ચ.ઉપેક્ષિતવ્યમ્।[745]
યથા.પૃથિવી.આમ્.મનુષ્યાઃ.પશુ1પ્.દેવા.ઇતિ.સ્થાન.એકત્વમ્.સમ્ભોગ.એકત્વંશ્.ચ.દૃશ્યતે।[745]
યથા.પૃથિવી.આઃ.પર્જન્યેન.ચ.વાયુ.આદિત્યાભ્યાંશ્.ચ,.સમ્ભોગો.અગ્નિના.ચ.ઇતરસ્ય.લોકસ્ય,.તત્ર.એતત્.નર.રાસ્થ્રમ્.ઇવ।[745].($)

અથ.આકાર.ચિન્તનમ્.દેવતાનામ્।[754]
પુરુષ.વિધાઃ.સ્યુર્.ઇત્ય્.એકંશ્.ચેતનાવદ્વદ્.હિ.સ્તુતયો.ભવન્તિ.તથા.અભિધાનાનિ।[754]
[અપરો.હેતુહ્].અથ.અપિ.પૌરુસ.વિધિકૈર્.અઙ્ગૈઃ.સંસ્તૂયન્તે।ઽઽ.ઋસ્વા.ત.ઇન્દ્ર.સ્થવિરસ્ય.બાહૂ।ઽઽ.``.યત્.સંગૃભ્ના.મઘવન્.કા.આસિસ્.ઇત્.તે।ઽઽ.[754]
અથ.અપિ.પુરુષ.વિધિકૈર્.દ્રવ્ય.સમ્યોગૈહ્।ઽઽ.આ.દ્વાભ્યામ્.હરિભ્યામ્.ઇન્દ્ર.યાહિ।ઽઽ
``.કલ્યાણીર્.જાયા.સુરનમ્.ગૃહે.તે।ઽઽ.[754]
અથ.અપિ.પૌરુસ.વિધિકૈઃ.કર્મભિહ્।ઽઽ
``અદ્ધિ.ઇન્દ્ર.પિબ.ચ.પ્રસ્થિતસ્ય।ઽઽ
``.આશ્રુત્.કર્ણ.શ્રુધી.હવમ્।ઽઽ7,6।[755]

અપુરુષ.વિધા.સ્યુર્.ઇત્ય્.અપરમ્।[761]
અપિ.તુ.યદ્.દૃશ્યતે.અપુરુષ.વિધમ્.તદ્,યથા.અગ્નિર્.વાયુર્.આદિત્યઃ.પૃથિવી.ચન્દ્રમા.ઇતિ।[761]
યથો.એતત્.ચેતનાવદ્વદ્.હિ.સ્તુતયો.ભવન્તિ.ઇત્ય્.અચેતનાન્ય્.અપ્ય્.એવમ્.સ્તૂયન્તે.યથા.અક્ષ.પ્રભૃતીન્ય્.ઓસધિ.પર્યન્તાનિ।[761]
યથો.એતત્.પૌરુસ.વિધિકૈર્.અઙ્ગૈઃ.સંસ્તૂયન્ત.ઇત્ય્.અચેતનેષ્વ્.અપ્ય્.એતદ્.ભવતિ।
``અભિ.ક્રન્દન્તિ.હરિતેભિર્.આસભિર્ઽઽ.ઇતિ.ગ્રાવ.સ્તુતિહ્।[761]
યથો.એતત્.પૌરુસ.વિધિકૈર્.દ્રવ્ય.સમ્યોગૈર્.ઇત્ય્.એતદ્.અપિ.તાદૃશમ્.એવ।ઽઽ.સુખમ્.રથમ્.યુયુજેસિન્ધુર્.અશ્વિનમ્ઽઽ.ઇતિ.નદી.સ્તુતિહ્।[761]
યથો.એતત્.પૌરુસ.વિધિકૈઃ.કર્મભિર્.ઇત્ય્.એતદ્.અપિ.તાદૃશમ્.એવ।ઽઽ.હોતુશ્ચિત્.પૂર્વે.હવિસ્.અદ્યમાશતઽઽ.ઇતિ.ગ્રાવ.સ્તુતિર્.એવ।[761]
અપિ.વા.ઉભયવિધાઃ.સ્યુર્।
અપિ.વા.અપુરુષ.વિધાનામ્.એવ.સતામ્.કર્મ.આત્માન.એતે.સ્યુર્,.યથા.યજ્ઞો.યજમાનસ્ય,.એષ.ચ.આખ્યાન.સમયહ્।[761].($)

તિસ્ર.એવ.દેવતા.ઇત્ય્.ઉક્તમ્.પુરસ્તાત્,.તાસામ્.ભક્તિ.સાહચર્યમ્.વ્યાખ્યાસ્યામહ્।[765].[અસંવિજ્ઞાત.દેવતા.પદે.મન્ત્રે.ભક્તિ.આ.સાહચર્યેન.વા.યથા.દેવતા.ગમ્યેત.ઇત્ય્.એવમ્.અર્થમ્.ભક્તિ.સાહચર્યમ્.ઉચ્યતે.ડ્.765]
અથ.એતાન્ય્.અગ્નિ.ભક્તીન્ય્.-.અયમ્.લોકઃ.પ્રાતઃ.સવનમ્.વસન્તો.ગાયત્રી.ત્રિવૃત્.સ્તોમસ્..રથન્તરમ્.સામ.યે.ચ.દેવ.ગનાઃ.સમામ્નાતાઃ.પ્રથમે.સ્થાને।[765]
અગ્નાયી.પૃથિવી.ઈળા.ઇતિ.સ્ત્રિયહ્।[765].($)
અથ.અસ્ય.કર્મ.વહનંશ્.ચ.હવિસામ્.આવાહનંશ્.ચ.દેવતાનામ્.યચ્.ચ.કિંચિદ્.દાર્ષ્તિ.વિસયિકમ્.અગ્નિ.કર્મ.એવ.તત્।[765].[યત્.સમ્યોગાદ્.અસત્ય્.અપ્ય્.અગ્નિ.શબ્દે.આગ્નેય.એવ.મન્ત્રો.ભવતિ.ડ્.766]
અથ.અસ્ય.સંસ્તવિકા.દેવાઃ.[યૈઃ.સહ.અગ્નિઃ.સ્તૂયતે,.તદ્.યથા.ડ્.767].ઇન્દ્રઃ.સોમો.વરુણઃ.પર્જન્ય.ઋતુ1પ્.આગ્નાવૈસ્નવમ્.હવિસ્।[765]
ન.ત્વ્.ઋચ્.સંસ્તવિકી.દશતયીસુ.વિદ્યતે।[765]
અથ.અપ્ય્.આગ્નાપૌસ્નમ્.હવિસ્.ન.તુ.સંસ્તવહ્,.તત્ર.એતામ્.વિભક્તિ.સ્તુતિમ્.ઋચમ્.ઉદાહરન્તિ।[765]

``પૂસા.ત્વા.ઇતશ્.ચ્યાવયતુ.પ્ર.વિદ્વાન્.અનસ્ત.પશુર્.ભુવનસ્ય.ગોપાહ્।
સ.ત્વા.એતેભ્યઃ.પરિ.દદત્.પિતૃભ્યો.અગ્નિર્.દેવેભ્યઃ.સુવિદત્રિયેભ્યહ્।ઽઽ.[770]
પૂસન્1.ત્વા.ઇતઃ.પ્રચ્યાવયતુ.વિદ્વાન્.અનસ્ત.પશુર્.ભુવનસ્ય.ગોપા.ઇત્ય્.એષ.હિ.સર્વેસામ્.ભૂતાનામ્.ગોપાયિતા.આદિત્યહ્।[770]
સ.ત્વા.એતેભ્યઃ.પરિદદત્.પિતૃભ્ય.ઇતિ.સાંશયિકસ્.તૃતીયઃ.પાદહ્।[770]
પૂસન્1.પુરસ્તાત્.તસ્ય.અન્વાદેશ.ઇત્ય્.એકમ્,.અગ્નિર્.ઉપરિસ્તાત્.તસ્ય.પ્રકીર્તના.ઇત્ય્.અપરમ્।[770].
``અગ્નિર્.દેવેભ્યઃ.સુવિદત્રિયેભ્યહ્।ઽઽ.સુવિદત્રમ્.ધનમ્.ભવતિ,.વિન્દતેર્.વા.એક.ઉપસર્ગાદ્[ઇ.એ.,.fરોમ્.સુ],.દદાતેર્.વા.સ્યાદ્.દ્વિ.ઉપસર્ગાત્[ઇ.એ.,.fરોમ્.સુ.&.વિ]।[770]

અથ.એતાનિ.ઇન્દ્ર.ભક્તીન્ય્..અન્તરિક્ષ.લોકો.માધ્યન્દિનમ્.સવનમ્.ગ્રીસ્મસ્.ત્રિસ્તુબ્ઃ..પઞ્ચદશ.સ્તોમો.બૃહત્.સામ.યે.ચ.દેવ.ગનાઃ.સમામ્નાતા.મધ્યમે.સ્થાને.યાશ્.ચ.સ્ત્રિયહ્।
અથ.અસ્ય.કર્મ.રસ.અનુપ્રદાનમ્.વૃત્ર.વધસ્।
યા.ચ.કા.ચ.બલ.ક્ર્તિર્.ઇન્દ્ર.કર્મ.એવ.તત્।[772]
અથ.અસ્ય.સંસ્તવિકા.દેવાઃ.-.અગ્નિઃ.સોમો.વરુણઃ.પૂસન્1.બૃહસ્પતિર્.બ્રહ્મનસ્પતિઃ.પર્વતઃ.કુત્સો.વિસ્નુર્.વાયુહ્।[772]
અથ.અપિ.મિત્રો.વરુનેન.સંસ્તૂયતે,.પૂસન્3.રુદ્રેન.ચ.સોમસ્,.અગ્નિના.ચ.પૂસન્1,.વાતેન.ચ.પર્જન્યહ્।[772]

અથ.એતાન્ય્.આદિત્ય.ભક્તીન્ય્
અસૌ.લોકસ્,.તૃતીય.સવનમ્.વર્ષા.જગતી.સપ્તદશ.સ્તોમો.વૈરૂપમ્.સામ,.યે.ચ.દેવ.ગનાઃ.સમામ્નાતા.ઉત્તમે.સ્થાને.આદિત્ય.આદયઃ.યાશ્.ચ.સ્ત્રિયહ્।
અથ.અસ્ય.કર્મ.રસ.આદાનમ્.રશ્મિભિશ્.ચ.રસ.આધારનમ્,.યચ્.ચ.કિંચિત્.પ્રવલ્હિતમ્.આદિત્ય.કર્મ.એવ.તત્।[779]
ચન્દ્રમસા.વાયુના.સંવત્સરેન.ઇતિ.સંસ્તવહ્।[779]
એતેષ્વ્.એવ.સ્થાન.વ્યૂહેષ્વ્.ઋતુ.છન્દસ્.સ્તોમ.પૃષ્ઠસ્ય.ભક્તિ.શેસમ્.અનુકલ્પયીત।[779]
શરત્.અનુસ્તુબ્ઃ.એકવિંશતિ.સ્તોમો.વૈરાજમ્.સામ.ઇતિ.પૃથિવી.આયતનાનિ।[779]
હેમન્તઃ.પઙ્ક્તિસ્.ત્રિનવ.સ્તોમઃ.શાક્વરમ્.સામ.ઇત્ય્.અન્તરિક્ષ.આયતનાનિ।[779-780].[ડ્.પ્.781:.અનગ્નિ.લિઙ્ગે.અપિ.ચેત્.મન્ત્રે.એતેષામ્.અન્યતમમ્.સ્યાત્.સ.આગ્નેય.ઇતિ.પ્રતિપત્તવ્યમ્.] ચ્f. ક્બ્ 23.5.37.
શિશિરો.અતિચ્છન્દસ્1.ત્રયસ્ત્રિંશ.સ્તોમસ્.રૈવતમ્.સામ.ઇતિ.દ્યુ.ભક્તીનિ।[780]

મન્ત્રા.મનનાત્।
છન્દાંસિ.છાદનાત્।
સ્તોમઃ.સ્તવનાત્।
યજુસ્.યજતેહ્।
સામ.સમ્મિતમ્.ઋચા,.અસ્યતેર્.વા,.ઋચા.સમમ્.મેનેઅ.ઇતિ.નૈદાનાહ્।[782]
ગાયત્રી.ગાયતેઃ.સ્તુતિ.કર્મણસ્,.ત્રિ.ગમના.વા.વિપરીતા.ઽઽ.ગાયતો.મુખાદ્.ઉદપતત્ઽઽ.ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્।[782]
ઉસ્નિક્.ઉત્સ્નાતા.ભવતિ.સ્નિહ્યતેર્.વા.સ્યાત્.કાન્તિ.કર્મણહ્,.ઉસ્નીસિની[fઉર્ણિસ્હિએદ્.wઇત્ઃ.અ.તુર્બન્].વા.ઇત્ય્.ઔપમિકમ્[ચોમ્પરતિવેલ્ય્]।[782]
ઉસ્નીસમ્.સ્નાયતેહ્।[782]
કકુબ્ઃ.કકુભિની.ભવતિ।
કકુબ્ઃ.ચ.કુબ્જશ્.ચ.કુજતેર્.વા.ઉબ્જતેર્.વા।[782]
અનુસ્તુબ્ઃ.અનુસ્તોભનાદ્.ઽઽ.ગાયત્રીમ્.એવ.ત્રિપદામ્.સતીમ્.ચતુર્થેન.પાદેન.અનુસ્તોભતિઽઽ.ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્।[783]
બૃહતી.પરિબર્હનાત્।[782]
પઙ્ક્તિઃ.પઞ્ચપદા।[782]
ત્રિસ્તુબ્ઃ.સ્તોભત્ય્.ઉત્તર.પદા।
કા.તુ.ત્રિતા.સ્યાત્,.તીર્ણતમંશ્.છન્દસ્,.ત્રિવૃત્.વજ્રસ્.તસ્ય.સ્તોભની.ઇતિ.વા।[782]
``યત્.ત્રિર્.અસ્તોભત્.તત્.ત્રિસ્તુભસ્.ત્રિસ્તુબ્ઃ.ત્વમ્ઽઽ.ઇતિ.વિજ્ઞાયતે।[783]

જગતી.ગતતમંશ્.છન્દસ્,.જલ.ચર.ગતિર્.વા.ઽઽ.જલ્ગલ્યમાનો.અસૃજત્ઽઽ.ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્।[785]
વિરાત્.વિરાજનાદ્.વા.વિરાધનાદ્.વા.વિપ્રાપનાદ્.વા।[785]
વિરાજનાત્.સમ્પૂર્ણ.અક્ષરા,.વિરાધનાદ્.ઊન.અક્ષરા,.વિપ્રાપનાદ્.અધિક.અક્ષરા।[785]
પિપીલિક.મધ્યા.ઇત્ય્.ઔપમિકમ્।
પિપીલિકા.પેલતેર્.ગતિ.કર્મણહ્।[785]
ઇતિ.ઇમા.દેવતા.અનુક્રાન્તાહ્।[786]
સૂક્ત.ભાજો.હવિસ્.ભાજ.ર્ચ્.ભાજશ્.ચ.ભૂયિસ્થાહ્,.કાશ્ચિત્.નિપાત.ભાજહ્।[786].[ઋચઃ.સૂર્યાય.ગીયન્ત.ઉદ્વેતિ.ઇત્ય્.અર્ધ.પઞ્ચમાઃ..ડ્.787,..ચ્f..બ્ડ્.6,5].
[નિપાતો.હિ.દ્વિવિધહ્।
દેવતા.અન્તરૈઃ.સહ.સાધારન્યેન.ઉપસ્તુતૌ.નૈઘણ્ટુકત્વેન.ચ।
તત્ર.સાધારન.ઉપસ્તુતૌ.તદ્.યથા.ઽઽ.વિધાતા.ધાતા.વ્યાખ્યાતહ્।
તસ્ય.એષ.નિપાતસ્.ભવતિ.બહુ.દેવતાયામ્.ઋચિ।
સોમસ્ય.રાજ્ઞહ્ઽઽ.ઇતિ।
અસ્યામ્.સોમ.પ્રભૃતિભિઃ.સહ.વિધાતા.સ્તૂયતે.સાધારન્યેન।
નૈઘણ્ટુકત્વેન.પુનઃ.તદ્યથા.ઽઽ.પૃથિવી.વ્યાખ્યાતા।
તસ્યા.એષ.નિપાતો.ભવત્ય્.ઐન્દ્રાગ્ન્યામ્.ઋચિ।
યદ્.ઇન્દ્રાગ્ની.પરમસ્યામ્.પૃથિવ્યામ્ઽઽ.ઇતિ।
તાભ્યામ્.ઇન્દ્ર.અગ્નિભ્યામ્.સહ.સાધારન્યેન.પૃથિવી.ન.સ્તૂયતે,.કિમ્.તર્હિ।
લક્ષણત્વેન.ઇન્દ્ર.અગ્નિ.ઓર્.એવ.ઉપાદીયતે..ડ્.788,..ચ્f..ણિર્.11,11-12,12,30-31,.].
[અથ.અયમ્.અપરો.નિપાત.પ્રકાર.ઉપેક્ષ્યહ્,.તદ્યથા.અત્યન્ત.નૈઘણ્ટુકમ્.દેવતા.અહિધાનમ્.અનત્યન્ત.નૈઘણ્ટુકંશ્.ચ..ડ્.788]
અથ.ઉત.અભિધાનૈહ્[wઇત્ઃ.થેઇર્.છરચ્તેરિસ્તિચ્.અપ્પેલ્લતિઓન્સ્].સમ્યુજ્ય.હવિસ્.ચોદયતિ.ઇન્દ્રાય.વૃત્રઘ્ન.ઇન્દ્રાય.વૃત્ર.તુર.ઇન્દ્રાય.અંહસ્.મુચ.ઇતિ।[786]
તાન્ય્.અપ્ય્.એકે.સમામનન્તિ,.ભૂયાંસિ.તુ.સમામ્નાનાદ્,.યત્.તુ.સંવિજ્ઞાન[ચોન્વેન્તિઓનલ્.એપિથેત્].ભૂતમ્.સ્યાત્.પ્રાધાન્ય.સ્તુતિ.તત્.સમામને।[786]
અથ.ઉત.કર્મભિર્.ઋષિર્.દેવતાઃ.સ્તૌતિ.વૃત્રહા.પુરન્દર.ઇતિ।[786]
તાન્ય્.અપ્ય્.એકે.સમામનન્તિ,.ભૂયાંસિ.તુ.સમામ્નાનાદ્,.વ્યઞ્જન.માત્રમ્.તુ.તત્.તસ્ય.અભિધાનસ્ય.ભવતિ,.યથા.બ્રાહ્મણાય.બુભુક્ષિતાય.ઓદનમ્.દેહિ,.સ્નાતાય.અનુલેપનમ્,.પિપાસતે.પાનીયમ્.ઇતિ।[786]

અથ.અતો.અનુક્રમિષ્યામહ્।
અગ્નિઃ.પૃથિવી.સ્થાનસ્.તમ્.પ્રથમમ્.વ્યાખ્યાસ્યામહ્।[791]
અગ્નિઃ.કસ્માત્,.અગ્રનીર્.ભવત્ય્.અગ્રમ્.યજ્ઞેષુ.પ્રનીયતે.અઙ્ગમ્.નયતિ.સમ્નમમાનહ્।[791]
અક્નોપનો.ભવતિ.ઇતિ.સ્થૌલાસ્થીવિર્.ન.ક્નોપયતિ.ન.સ્નેહયતિ।[791]
ત્રિભ્ય.આખ્યાત5ભ્યો.જાયત.ઇતિ.શાકપૂનિર્.ઇતાદ્,.અક્તાદ્.દગ્ધાદ્.વા.નીતાત્।
સ.ખલ્વ્.એતેર્.અકારમ્.આદત્તે,.ગકારમ્.અનક્તેર્.વા.દહતેર્.વા,.નીઃ.પરહ્।
તસ્ય.એષા.ભવતિ।[791]

``અગ્નિમ્.ઈળે.પુરોહિતમ્.યજ્ઞસ્ય.દેવમ્.ઋત્વિજમ્।
હોતારમ્.રત્ન.ધાતમમ્ઽઽ
અગ્નિમ્.ઈળે.અગ્નિમ્.યાચામિ।
ઈળિર્.અધ્યેષના.કર્મા.પૂજા.કર્મા.વા।
પુરોહિતો.વ્યાખ્યાતો.યજ્ઞશ્.ચ।
દેવો.દાનાદ્.વા.પીપનાદ્.વા.દ્યોતનાદ્.વા.દ્યુ.સ્થાનો.ભવતિ.ઇતિ.વા।
યો.દેવઃ.સા.દેવતા।
હોતારમ્.હ્વાતા।
જુહોતેર્.હોતા.ઇત્ય્.ઔર્ણવાભહ્।
રત્નધાતમમ્.રમનીયાનામ્.ધનાનામ્.દાતૃતમમ્।
તસ્ય.એષા.અપરા.ભવતિ।

``અગ્નિઃ.પૂર્વેભિર્.ઋષિભિર્.ઈડ્યો.નૂતનૈર્.ઉત।
સ.દેવામ્.એહ.વક્ષતિઽઽ
અગ્નિર્.યઃ.પૂર્વૈર્.ઋષિભિર્.ઈળિતવ્યો.(વન્દિતવ્યો).અસ્માભિશ્.ચ.નવતરૈઃ.સ.દેવાન્.ઇહ.આવહત્વ્.ઇતિ।
સ.ન.મન્યેત.અયમ્.એવ.અગ્નિર્.ઇત્ય્.અપ્ય્.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી.અગ્ની.ઉચ્યેતે।
તતો.નુ.મધ્યમહ્।

``અભિ.પ્રવન્ત.સમના.ઇવ.યોષાઃ.કલ્યાણ્યઃ.સ્મયમાનાસો.અગ્નિમ્।
ઘૃતસ્ય.ધારાઃ.સમિધો.નસન્ત.તા.જુષાણો.હર્યતિ.જાતવેદાહ્।ઽઽ
અભિનમન્ત.સમનસ.ઇવ.યોષાહ્।
સમનમ્.સમનનાદ્.વા.સમ્માનાદ્.વા।
કલ્યાણ્યઃ.સ્મયમાનાસો.અગ્નિમ્.ઇત્ય્.ઔપમિકમ્।
ઘૃતસ્ય.ધારા.ઉદકસ્ય.ધારાહ્।
સમિધો.નસન્ત.નસતિર્.આપ્નોતિ.કર્મા.વા.નમતિ.કર્મા.વા।
તા.જુષાણો.હર્યતિ.જાતવેદાહ્।
હર્યતિઃ.પ્રેપ્સા.કર્મા.વિહર્યતિ.ઇતિ।
``સમુદ્રાદ્.ઊર્મિર્.મધુમામ્.ઉદારત્ઽઽ.ઇત્ય્.આદિત્યમ્.ઉક્તમ્.મન્યન્તે।
``સમુદ્રાદ્.હ્ય્.એષો.અદ્ભ્ય.ઉદેતિઽઽ.ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્।
અથ.અપિ.બ્રાહ્મણમ્.ભવતિ.``અગ્નિઃ.સર્વા.દેવતાહ્ઽઽ.ઇતિ।
તસ્ય.ઉત્તરા.ભૂયસે.નિર્વચનાય।

``ઇન્દ્રમ્.મિત્રમ્.વરુણમ્.અગ્નિમ્.આહુર્.અથો.દિવ્યઃ.સ.સુપર્ણો.ગરુત્માન્।
એકમ્.સદ્.વિપ્રા.બહુધા.વદન્ત્ય્.અગ્નિમ્.યમમ્.માતરિશ્વાનમ્.આહુહ્।ઽઽ.(ઋવ્.1,164,46)
ઇમમ્.એવ.અગ્નિમ્.મહાન્તમ્.આત્માનમ્.એકમ્.આત્માનમ્.બહુધા.મેધાવિનો.વદન્તિ।
ઇન્દ્રમ્.મિત્રમ્.વરુણમ્.અગ્નિમ્.દિવ્યંશ્.ચ.ગરુત્મન્તમ્।
દિવ્યો.દિવિજહ્।
ગરુત્માન્.ગરણવાન્.ગુરુ.આત્મા.મહા.આત્મા.ઇતિ.વા।
યસ્.તુ.સૂક્તમ્.ભજતે.યસ્મૈ.હવિર્.નિરુપ્યતે.અયમ્.એવ.સો.અગ્નિર્।
નિપાતમ્.એવ.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી.એતેન.નામધેયેન.ભજેતે।

જાતવેદસ્1.કસ્માત્।
જાતાનિ.વેદ,.જાતાનિ.વા.એનમ્.વિદુર્,.જાતે.જાતે.વિદ્યત.ઇતિ.વા,.જાત.વિત્તો.વા.જાત.ધનસ્,.જાત.વિદ્યો.જાત.પ્રજ્ઞાનસ્।[802]
``યત્.તત્.જાતઃ.પશૂન્.અવિન્દત.ઇતિ.તત્.જાઅતવેદસો.જાતવેદસ્ત્વમ્ઽઽ.ઇતિ.બ્રાહ્મણમ્।[802]
``તસ્માત્.સર્વાન્.ઋતૂન્.પશુ1પ્.અગ્નિમ્.અભિસર્પન્તિઽઽ.ઇતિ.ચ।[802]
તસ્ય.એષા.ભવતિ।[802] [અ.પસ્સગે.ઇન્.થે.લોઙ્ગેર્.રેચેન્સિઓન્]

``પ્ર.નૂનમ્.જાતવેદસમ્.અશ્વમ્.હિનોત.વાજિનમ્।
ઇદમ્.નો.બર્હિર્.આસદેઽઽ.][804]
પ્રહિનુત.જાતવેદસમ્.કર્મભિઃ.સમશ્નુવાનમ્।
અપિ.વા.ઉપમા.અર્થે.સ્યાદ્.અશ્વમ્.ઇવ.જાતવેદસમ્.ઇતિ।
ઇદમ્.નો.બર્હિર્.આસીદત્વ્.ઇતિ।
તદ્.એતદ્.એકમ્.એવ.જાતવેદસમ્.ગાયત્રમ્.તૃચમ્.દશતયીસુ.વિદ્યતે।[804]
યત્.તુ.કિંચિદ્.આગ્નેયમ્.તત્.જાતવેદસાનામ્.સ્થાને.યુજ્યતે।[804]
સ[સ્તુદેન્ત્].ન.મન્યેત.અયમ્.એવ.અગ્નિર્.ઇત્ય્,.અપ્ય્.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી.જાતવેદસી.ઉચ્યેતે।
તતો.નુ.મધ્યમહ્।[804]
``અભિ.પ્રવન્ત.સમના.ઇવ.યોષા.ઇતિ।
તત્.પુરસ્તાદ્.વ્યાખ્યાતમ્।[804]
અથ.અસાવ્.આદિત્ય.ઽઽ.ઉદ્.ઉ.ત્યમ્.જાતવેદસમ્ઽઽ.ઇતિ,.તદ્.ઉપરિષ્ટાદ્.વ્યાખ્યાસ્યામહ્।[804]
યસ્.તુ.સૂક્તમ્.ભજતે.યસ્મૈ.હવિસ્.નિરુપ્યતે.અયમ્.એવ.સો.અગ્નિર્.જાતવેદસ્1।
નિપાતમ્.એવ.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી.એતેન.નામધેયેન.ભજેતે।[804]

વૈશ્વાનરઃ.કસ્માદ્.વિશ્વાન્.નરાન્.નયતિ.વિશ્વ.એનમ્.નરા.નયન્તિ.ઇતિ.વા।(7।21)
અપિ.વા.વિશ્વાનર.એવ.સ્યાત્.પ્રત્યૃતઃ.સર્વાણિ.ભૂતાનિ,.તસ્ય.વૈશ્વાનરહ્।
તસ્ય.એષા.ભવતિ।[806]

``વૈશ્વાનરસ્ય.સુમતિ7.સ્યામ.રાજા.હિ.કમ્.ભુવનાનામ્.અભિ.શ્રીહ્।
ઇતો.જાતો.વિશ્વમ્.ઇદમ્.વિ.ચસ્તે.વૈશ્વાનરો.યતતે.સૂર્યેન।ઽઽ.[807]
ઇતો.જાતઃ.સર્વમ્.ઇદમ્.અભિવિપશ્યતિ।
વૈશ્વાનરઃ.સમ્યતતે.સૂર્યેન।
રાજા.યઃ.સર્વેસામ્.ભૂતાનામ્.અભિશ્રયનીયસ્.તસ્ય.વયમ્.વૈશ્વાનરસ્ય.કલ્યાણ્યામ્.મતિ7.સ્યામ.ઇતિ।[807]
તત્.કો.વૈશ્વાનરસ્,.મધ્યમ.ઇત્ય્.આચાર્યાહ્,.વર્ષ.કર્મણા.હ્ય્.એનમ્.સ્તૌતિ।[807]

``પ્ર.નૂ.મહિત્વમ્.વૃસભસ્ય.વોચમ્.યમ્.પૂરવો.વૃત્રહનમ્.સચન્તે।
વૈશ્વાનરો.દસ્યુમ્.અગ્નિર્.જઘન્વાન્.અધૂનોત્.કાસ્થા.અવ.શમ્બરમ્.ભેત્।ઽઽ.[809]
પ્રબ્રવીમિ.તન્.મહત્ત્વમ્.માહાભાગ્યમ્.વૃસભસ્ય.વર્ષિતૃ6.અપામ્।(7,22)
યમ્.પૂરુ1પ્.પૂરયિતવ્યા.મનુષ્યા.વૃત્રહનમ્.મેઘહનમ્.સચન્તે.સેવન્તે.વર્ષ.કામાહ્।[809]
દસ્યુર્.દસ્યતેઃ.ક્ષય.અર્થાદ્.ઉપદસ્યન્ત્ય્.અસ્મિન્.રસાહ્,.ઉપદાસયતિ.કર્માણિ।[809]
તમ્.અગ્નિર્.વૈશ્વાનરો.અઘ્નન્ન્,.અવાધૂનોદ્.અપઃ.કાસ્થા,.અભિનત્.શમ્બરમ્.મેઘમ્।[809]
અથ.અસાવ્.આદિત્ય.ઇતિ.પૂર્વે.યાજ્ઞિકાહ્।[809]
એષામ્.લોકાનામ્.રોહેન.સવનાનામ્.રોહ.આમ્નાતસ્।
રોહાત્.પ્રત્યવરોહશ્.ચિકીર્ષિતસ્।
તામ્.અનુકૃતિમ્.[ચિકીર્ષન્].હોતા.આગ્નિમારુતે.શસ્ત્રે.વૈશ્વાનરીયેન.સૂક્તેન.પ્રતિપદ્યતે[પ્રારભતે]।[809]
સો.અપિ.ન.સ્તોત્રિયમ્.આદ્રિયેત,.આગ્નેયસ્.હિ.ભવતિ।.[$]
તત.આગચ્છતિ.મધ્યમ.સ્થાના.દેવતાઃ.રુદ્રંશ્.ચ.મરુતશ્.ચ।
તતો.અગ્નિમ્.ઇહ.સ્થાનમ્.અત્ર.એવ.સ્તોત્રિયમ્.શંસતિ।[809]
અથ.અપિ.વૈશ્વાનરીયસ્.દ્વાદશ.કપાલસ્.ભવત્ય્.એતસ્ય.હિ.દ્વાદશ.વિધમ્.કર્મ।[809]
``અસૌ.વા.આદિત્યો.અગ્નિર્.વૈશ્વાનરહ્ઽઽ.ઇતિ।[810]
અથ.અપિ.નિવિત્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરી.ભવતિ.ઽઽ.આ.યો.દ્યામ્.ભાત્યા.પૃથિવીમ્ઽઽ.ઇતિ।[810]
એસ.હિ.દ્યાવા.પૃથિવી.આવ્.આભાસયતિ।[810]
અથ.અપિ.છાન્દોમિકમ્.સૂક્તમ્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરમ્.ભવતિ.ઽઽ.દિવિ.પૃષ્ઠો.અરોચતઽઽ.ઇતિ।
એસ.હિ.દિવિ.પૃષ્ઠો.અરોચત.ઇતિ।[810]
અથ.અપિ.હવિસ્.પાન્તીયમ્.સૂક્તમ્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરમ્.ભવતિ।[810]
અયમ્.એવ.અગ્નિર્.વૈશ્વાનર.ઇતિ.શાકપૂનિર્।
વિશ્વાનરાવ્.ઇત્ય્.અપ્ય્.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી।
વૈશ્વાનરો.અયમ્[અગ્નિઃ.ટ્].યત્.તાભ્યામ્.જાયતે।[810]
કથમ્.ત્વ્.અયમ્.એતાભ્યામ્.જાયત.ઇતિ।[810]
યત્ર.વૈદ્યુતઃ.શરનમ્.અભિહન્તિ,.યાવદ્.અનુપાત્તસ્.ભવતિ.મધ્યમ.ધર્મ.એવ.તાવદ્.ભવત્ય્.ઉદક.ઇન્ધનઃ.શરીર.ઉપશમનહ્($)।[810]
ઉપાદીયમાન.એવ.અયમ્[અગ્નિઃ.ટ્].સમ્પદ્યત.ઉદક.ઉપશમનઃ.શરીર.દીપ્તિહ્।[810]
અથ.આદિત્યાદ્.ઉદીચિ.પ્રથમ.સમાવૃત્ત.આદિત્યે,.કંસમ્[ચોપ્પેર્].વા.મનિમ્[ચ્રિસ્તલ્].વા.પરિમૃજ્ય.પ્રતિસ્વરે[અ.fઓચુસ્].યત્ર.શુસ્ક.ગોમયમ્.અસંસ્પર્શયન્.ધારયતિ.તત્.પ્રદીપ્યતે,.સો.અયમ્.એવ.સમ્પદ્યતે।[810-811]
અથ.અપ્ય્.આહ।ઽઽ.વૈશ્વાનરો.યતતે.સૂર્યેન.ઇતિ।ઽઽ.[811:
ન.ચ.પુનર્.આત્મના.આત્મા.સમ્યતતે।
અન્યેન.એવ.અન્યઃ.સમ્યતત।
ઇતિ.ઇમમ્[અગ્નિમ્.ટ્].આદધાત્ય્[કિન્દ્લેસ્].અમુતો.અમુસ્ય.રશ્મયઃ.પ્રાદુર્ભવન્તિ।
ઇતો.અસ્ય.અર્ચિસસ્.તયોર્.ભાષોઃ.સંસઙ્ગમ્.દૃષ્ટ્વા.એવમ્.અવક્ષ્યત્।[811]
અથ.યાન્ય્.એતાન્ય્.ઔત્તમિકાનિ[ઉત્તમ.સ્થાન.દેવતા.વિશેષ.સ્તુતિ.અર્થાનિ].સૂક્તાનિ.ભાગાનિ.વા.સાવિત્રાનિ.વા.સૌર્યાનિ.વા.પૌસ્નાનિ.વા.વૈસ્નવાનિ.વા.[વૈશ્વદેવ્યાનિ.વા].તેષુ.વૈશ્વાનરીયાઃ.પ્રવાદા[એxપ્રેસ્સિઓન્].અભવિષ્યન્ન્।
આદિત્ય.કર્મણા.ચ.એનમ્.અસ્તૌસ્યન્ન્.ઇત્ય્,.ઉદેસિ.ઇત્ય્,.અસ્તમ્.એસિ.ઇતિ,.વિપર્યેસિ.ઇતિ।[811]
આગ્નેયેષ્વ્.એવ.હિ.સૂક્તેષ્વ્.વૈશ્વાનરીયાઃ.પ્રવાદા.ભવન્ત્ય્।
અગ્નિ.કર્મણા.ચ.એનમ્[વૈશ્વાનરમ્.ટ્].સ્તાઉતિ.ઇતિ,.વહસિ.ઇતિ,.પચસિ.ઇતિ,.દહતિ.ઇતિ।[811]
યથો.એતદ્.વર્ષ.કર્મણા.હ્ય્.એનમ્.સ્તૌતિ.ઇત્ય્.અસ્મિન્ન્.અપ્ય્.એતદ્.ઉપપદ્યતે।[811]
``સમાનમ્.એતદ્.ઉદકમ્.ઉચ્ચૈત્ય્.અવ.ચાહભિહ્।
ભુમિમ્.પર્જન્યા.જિન્વન્તિ.દિવમ્.જિન્વન્ત્ય્.અગ્નયહ્।ઽઽ.
ઇતિ.સા.નિગદ.વ્યાખ્યા।

``કૃસ્નમ્.નિયાનમ્.હરયઃ.સુપર્ણા.અપો.વસાના.દિવમ્.ઉત્પતન્તિ।
ત.આ.વવૃત્રન્ત્.સદનાદ્.ઋતસ્ય.આત્.ઇત્.ઘૃતેન.પૃથિવી.વ્યુદ્યતેઽઽ.[820]
કૃસ્નમ્.નિરયનમ્.રાત્રિર્.આદિત્યસ્ય,.હરયઃ.સુપર્ણા.હરના.આદિત્ય.રશ્મયહ્,.તે.યદા.અમુતો.અર્વાઞ્ચઃ.પર્યાવર્તન્તે.સહ.સ્થાનાદ્.ઉદકસ્ય.આદિત્યાદ્,.અથ.ઘૃતેન.ઉદકેન.પૃથિવી.વ્યુદ્યતે।[820]
ઘૃતમ્.ઇત્ય્.ઉદક.નામ,.જિઘર્તેઃ.સિઞ્ચતિ.કર્મણહ્।[820]
અથ.અપિ.બ્રાહ્મણમ્.ભવતિ.ઽઽ.અગ્નિર્.વા.ઇતો.વૃષ્ટિમ્.સમીરયતિ,.ધામછદ્.ઇવ.ખલુ.વૈ.ભૂત્વા.વર્ષતિ,.મરુતઃ.સૃષ્ટામ્.વૃષ્ટિમ્.નયન્તિ।[820]
``યદા.અસાવ્.આદિત્યો.ન્યઞ્ચ્.રશ્મિભિઃ.પર્યાવર્તતે.અથ.વર્ષતિ.ઇતિ।ઽઽ.[820]
યથો.એતદ્.રોહાત્.પ્રત્યવરોહશ્.ચિકીર્ષિત.ઇત્ય્।
આમ્નાય.વચનાદ્.એતદ્.ભવતિ।[820].
[રોહાત્.પ્રત્યવરોહ.ઇત્ય્.અર્થવાદ.માત્રમ્.એવ..ડ્.822]
યથો.એતદ્.વૈસ્વાનરીયો.દ્વાદશ.કપાલો.ભવતિ.ઇત્ય્।
અનિર્વચનમ્.કપાલાનિ.ભવન્ત્ય્,.અસ્તિ.હિ.સૌર્ય.એક.કપાલઃ.પઞ્ચકપાલશ્.ચ।[820]
યથો.એતદ્.બ્રાહ્મણમ્.ભવતિ.ઇતિ।
બહુ.ભક્તિ.વાદાનિ.હિ.બ્રાહ્મણાનિ.ભવન્તિ,.પૃથિવી.વૈશ્વાનરઃ.સંવત્સરો.વૈશ્વાનરો.બ્રાહ્મણો.વૈશ્વાનર.ઇતિ।[820].[ભક્તિર્.નામ.ગુન.કલ્પના.ડ્.823]
યથો.એતન્.નિવિત્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરી.ભવતિ.ઇત્ય્.અસ્ય.એવ.સા.ભવતિ।
``યો.વિશ્.ભ્યો.માનુસીભ્યો.દીદેદ્ઽઽ.ઇત્ય્.એષ.હિ.વિશ્.ભ્યો.માનુસીભ્યો.દીપ્યતે।[820-821]
યથો.એતદ્.હવિસ્.પાન્તીયમ્.સૂક્તમ્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરમ્.ભવતિ.ઇત્ય્.અસ્ય.એવ.તદ્.ભવતિ।7,24।[821]
``જમદગ્નિર્.આહુતઽઽ.ઇતિ।
જમદગ્નયઃ.પ્રજમિત.અગ્નયો.વા.પ્રજ્વલિત.અગ્નયો.વા.તૈર્.અભિહુતો.ભવતિ।[821]
યથો.એતદ્દ્.હવિષ્પાન્તીયમ્.સૂક્તમ્.સૌર્ય.વૈશ્વાનરમ્.ભવતિ.ઇત્ય્.અસ્ય.એવ.તદ્.ભવતિ।

``હવિસ્.પાન્તમ્.અજરમ્.સ્વર્વિદિ.દિવિસ્પૃશ્ય.આહુતમ્.જુસ્તમ્.અગ્નિ7।
તસ્ય.ભર્મને.ભુવનાય.દેવા.ધર્મને.કમ્.સ્વધયા.અપપ્રથન્ત।ઽઽ.[825]
હવિસ્.યત્.પાનીયમ્,.અજરમ્.સૂર્યવિદિ.દિવિસ્પૃશિ.અભિહુતમ્.જુસ્તમ્.અગ્નિ7.તસ્ય.ભરનાય.ચ.ભાવનાય.ચ.ધારનાય.ચ.એતેભ્યઃ.સર્વેભ્યઃ.કર્મભ્યો.દેવા.ઇમમ્.અગ્નિમ્.અન્નેન.અપપ્રથન્ત।
અથ.અપ્ય્.આહ।[825]

``અપામ્.ઉપસ્થે.મહિસા.અગૃભ્નત.વિશો.રાજાનમ્.ઉપ.તસ્થુર્.ઋગ્મિયમ્।
આ.દૂતો.અગ્નિમ્.અભરદ્.વિવસ્વતો.વૈશ્વાનરમ્.માતરિશ્વા.પરાવતહ્।ઽઽ.[827]
અપામ્.ઉપસ્થ.ઉપસ્થાને.મહત્ય્.અન્તરિક્ષ.લોક.આસીના.મહાન્ત.ઇતિ.વા।[827]
અગૃહ્ણત.માધ્યમિકા.દેવ.ગના,.વિશ.ઇવ.રાજાનમ્.ઉપતસ્થુર્।[827].
ઋગ્મિયમ્.ઋગ્મન્તમ્.ઇતિ.વા.અર્ચનીયમ્.ઇતિ.વા.પૂજનીયમ્.ઇતિ.વા।[827]
આહરદ્.યમ્.દૂતો.દેવાનામ્.વિવસ્વત.આદિત્યાદ્,.વિવસ્વાન્.વિવાસનવાન્,.પ્રેરિતવતઃ.પરાગતાદ્.વા.અસ્ય.અગ્નેર્.વૈશ્વાનરસ્ય.માતરિશ્વાનમ્.આહર્તારમ્.આહ।[827]
માતરિશ્વન્1.વાયુર્.માતૃ7.અન્તરિક્ષે.શ્વસિતિ.માતૃ7.આશ્વનિતિ.ઇતિ.વા।[827]
અથ.એનમ્.એતાભ્યામ્.સર્વાણિ.સ્તૌતિ।[827]

``મૂર્ધા.ભુવોર્.ભવતિ.નક્તમ્.અગ્નિસ્.તતઃ.સૂર્યો.જાયતે.પ્રાતર્.ઉદ્યન્।
માયામ્.ઊ.તુ.યજ્ઞિયાનામ્.એતામ્.અપો.યત્.તૂર્ણિશ્.ચરતિ.પ્રજાનન્।ઽઽ.[829]
મૂર્ધા.મૂર્તમ્.અસ્મિન્.ધીયતે,.મૂર્ધા.યઃ.સર્વેસામ્.ભૂતાનામ્.ભવતિ.નક્તમ્।[829]
અગ્નિસ્.તતઃ.સૂર્યો.જાયતે.પ્રાતર્.ઉદ્યન્ત્.સ.એવ।[829]
પ્રજ્ઞામ્.ત્વ્.એતામ્.મન્યન્તે.યજ્ઞિયાનામ્.દેવાનામ્.યજ્ઞ.સમ્પાદિનામ્।[829]
અપો.યત્.કર્મ.ચરતિ.પ્રજાનન્ત્.સર્વાણિ.સ્થાનાન્ય્.અનુસઞ્ચરતિ.ત્વરમાનહ્।
તસ્ય.ઉત્તરા.ભૂયસે.નિર્વચનાય।[829]

``સ્તોમેન.હિ.દિવિ.દેવાસો.અગ્નિમ્.અજીજનન્.શક્તિભી.રોદસિ.પ્રામ્।
તમ્.ઊ.અક્ર્ણ્વન્.ત્રેધા.ભૂઉ4.કમ્.સ.ઓસધીઃ.પચતિ.વિશ્વ.રૂપાહ્।ઽઽ.[830]
સ્તોમેન.હિ.યમ્.દિવિ.દેવા.અગ્નિમ્.અજનયન્.શક્તિભિઃ.કર્મભિર્.દ્યાવા.પૃથિવી.ઓર્.આપૂરણમ્.તમ્.અકુર્વંસ્.ત્રેધા.ભાવાય.પૃથી.આમ્.અન્તરિક્ષે.દિવિ.ઇતિ.શાકપૂનિહ્।[830]
``યદ્.અસ્ય.દિવિ.તૃતીયમ્.તદ્.અસાવ્.આદિત્યહ્ઽઽ.ઇતિ.હિ.બ્રાહ્મણમ્।[830-831]
તદ્.અગ્ની.કૃત્ય.સ્તૌતિ।(7,23)
અથ.એનમ્.એતયા.આદિત્યી.કૃત્ય.સ્તૌતિ।[831]

``યદા.ઇત્.એનમ્.અદધુર્.યજ્ઞિયાસો.દિવિ.દેવાઃ.સૂર્યમ્.આદિતેયમ્।
યદા.ચરિસ્નૂ.મિથુનાવ્.અભૂતામ્.આદિત્.પ્રાપશ્યન્.ભુવનાનિ.વિશ્વા।ઽઽ.[832]
યદા.એનમ્.અદધુર્.યજ્ઞિયાઃ.સર્વે.દિવિ.દેવાઃ.સૂર્યમ્.આદિતેયમ્.અદિતેઃ.પુત્રમ્।[832]
યદા.ચરિસ્નૂ.મિથુનૌ.પ્રાદુઅભૂતામ્.સર્વદા.સહ.ચારિનાવ્.ઉસસ્1.ચ.આદિત્યશ્.ચ।[832]
મિથુનૌ.કસ્માત્,.મિનોતિઃ.શ્રયતિ.કર્મા,.થુ.ઇતિ.નામ.કરણઃ.સ્થ.કારસ્.વા,.નયતિ.પરો.વનિર્.વા,.સમાશ્રિતાવ્.અન્યોન્યમ્.નયતો.વનુતો.વા।[832]
મનુષ્ય.મિથુનાવ્.અપ્ય્.એતસ્માદ્.એવ.મેથન્તાવ્.અન્યોન્યમ્.વનુત.ઇતિ.વા।[832]
અથ.એનમ્.એતયા.અગ્ની.કૃત્ય.સ્તૌતિ।

``યત્ર.વદેતે.અવરઃ.પરશ્.ચ.યજ્ઞન્યોઃ.કતરો.નૌ.વિ.વેદ।
આશેકુર્.ઇત્.સધ.માદમ્.સખાયો.નક્ષન્ત.યજ્ઞમ્.ક.ઇદમ્.વિ.વોચત્।ઽઽ.[833]
યત્ર.વિવદેતે.દૈવ્યૌ.હોતાદ્,.અયંશ્.ચ.અગ્નિર્.અસૌ.ચ.મધ્યમહ્।[833]
કતરો.નૌ.યજ્ઞે.ભૂયો.વેદ.ઇત્ય્.આશક્નુવન્તિ.તત્.સહ.મદનમ્.સમાન.ખ્યાના.ઋત્વિજસ્.તેષામ્.યજ્ઞમ્.સમશ્નુવાનાનામ્.કો.ન.ઇદમ્.વિવક્ષ્યતિ.ઇતિ।[834]
તસ્ય.ઉત્તરા.ભુયસે.નિર્વચનાય।[834]

``યાવત્.માત્રમ્.ઉસસો.ન.પ્રતીકમ્.સુપર્ણિ.ઓ.વસતે.માતરિશ્વહ્।
તાવદ્.દધાત્ય્.ઉપ.યજ્ઞમ્.આયન્.બ્રાહ્મણો.હોતૃ6.અવરો.નિસીદન્।ઽઽ.[835]
યાવત્.માત્રમ્.ઉસસઃ.પ્રત્યક્તમ્.ભવતિ.પ્રતિદર્શનમ્.ઇતિ.વા।[835]
અસ્ત્ય્.ઉપમાનસ્ય.સમ્પ્રતિ.અર્થે.પ્રયોગ.ઇહ.ઇવ.નિધેહિ.ઇતિ.યથા।[835]
સુપર્ણિ.અઃ.સુપતના.એતા.રાત્રયો.વસતે.માતરિશ્વન્.જ્યોતિર્.વર્ણસ્ય.તાવદ્.ઉપદધાતિ.યજ્ઞમ્.આગચ્છ.બ્રાહ્મણો.હોતા.અસ્ય.અગ્નેસ્.તુરવતો.નિસીદન્।
હોતૃ.જપસ્.ત્વ્.અનગ્નિર્.વૈશ્વાનરીયો.ભવતિ।[835]
``દેવ.સવિતર્.એતમ્.ત્વા.વૃણતે.અગ્નિમ્.હોત્રાય.સહ.પિતૃ3.વૈશ્વાનરેનઽઽ.ઇતિ।[835]
ઇદમ્.એવ.અગ્નિમ્.સવિતારમ્.આહ.સર્વસ્ય.પ્રસવિતારમ્.મધ્યમમ્.વા.ઉત્તમમ્.વા.પિતારમ્।[835]
યસ્.તુ.સૂક્તમ્.ભજતે.યસ્મૈ.હવિસ્.નિરુપ્યતે.અયમ્.એવ.સો.અગ્નિર્.વૈશ્વાનરસ્।
નિપાતમ્.એવ.એતે.ઉત્તરે.જ્યોતિષી.એતેન.નામધેયેન.ભજેતે.ભજેતે।[835]