Nirukta · अध्याय 5

``.सस्निम्.अविन्दच्.चरने.नदीनाम्।ऽऽ.संस्नातम्.मेघम्।
``वाहिस्थो.वाम्.हवानाम्.स्तोमो.दूतो.हुवन्.नरा।ऽऽ.
वोधृतमो.ह्वानानाम्.स्तोमस्.दूतो.हुवन्.नरौ।
नरा.मनुष्या.नृत्यन्ति.कर्मसु।
दूतो.जवतेर्.वा.द्रवतेर्.वा.वारयतेर्.वा।
``दूतो.देवानाम्.असि.मर्त्यानाम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
वावशानो.वस्तेर्.वा.वाश्यतेर्.वा।
``सप्त.स्वसॄर्.अरुसीर्.वावशानह्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
वार्यम्.वृणोतेर्.वा.अपि.वरतमम्।
``तद्.वार्यम्.वृणीमहे.वरिस्थम्.गोपयत्यम्।ऽऽ.
तद्.वार्यम्.वृणीमहे.वर्षिस्थम्.गोपायितव्यम्.गोपायिताप्.यूयम्.स्थ.युस्मभ्यम्.इति.वा।
अन्धस्.इत्य्.अन्न.नाम.आध्यानीयम्.भवति।
``आमत्रेभिः.सिञ्चता.मद्यम्.अन्धह्।ऽऽ.
आसिञ्चत.अमत्रैर्.मदनीयम्.अन्धस्2।
अमत्रम्.पात्रम्.अमा.अस्मिन्न्.अदन्त्य्.अमा.पुनर्.अनिर्मितम्.भवति।
.पात्रम्.पानात्।
तमो.अप्य्.अन्धस्.उच्यते.न.अस्मिन्.ध्यान.भवति.न.दर्शनम्.अन्धंतम.इत्य्.अभिभासन्ते।
अयम्.अपि.इतरो.अन्ध.एतस्माद्.एव।
``पश्यद्.अक्षन्वान्.न.वि.चेतद्.अन्धह्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।

``असश्चन्ती.भूरिधारे.पयस्वती।ऽऽ.
असज्यमाने.इति.वा.अव्युदस्यन्त्याव्.इति.वा.बहु.धार1द्.उदकवत्यौ।
वनुस्यतिर्.हन्ति.कर्मा.अनवगत.संस्कारो.भवति।
``वनुयाम.वनुस्यतऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``दीर्घप्रयज्युमति.यो.वनुस्यति.वयम्.जयेम.पृतनासु.दूध्यह्।ऽऽ
दीर्घ.प्रतत.यज्ञम्.अभिजिघांसति.यो.वयम्.तम्.जयेम.पृतनासु.दूध्यम्.दुर्धियम्.पाप.धियम्।
पापः.पात.पेयानाम्.पापत्यमानो.अवान्.एव.पतति.इति.वा.पापत्यतेर्.वा.स्यात्।
तरुस्यतिर्.अप्य्.एवम्.कर्मा।
``इन्द्रेन.युजा.तरुसेम.वृत्रम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
भन्दना.भन्दतेः.स्तुति.कर्मणह्।
``पुरुप्रियो.भन्दते.धामभिः.कविर्2.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``स.भन्दना.उदियर्ति.प्रजावतीर्ऽऽ.इति.च।
``अन्येन.मदाहनो.याहि.तूयम्ऽऽ.
अन्येन.मद.हनो.गच्छ.क्षिप्रम्.आहंसि.इव.भाषमाना.इत्य्.असभ्य.भाषनाद्.आहना.इव.भवत्य्.एतस्माद्.आहनः.स्यात्।
ऋषिर्.नदो.भवति.नदतेः.स्तुति.कर्मणह्।
``नदस्य.मा.रुधतः.काम.आ.गन्।ऽऽ.
नदनस्य.मा.रुधतः.काम.आगमत्.संरुद्ध.प्रजननस्य.ब्रह्मचारिन.इत्य्.ऋषि.पुत्री.आ.विलपितम्.वेदयन्ते।

``न.यस्य.द्यावा.पृथिवी.न.धन्व.न.अन्तरिक्षम्.न.अद्रयः.सोमो.अक्षाह्।ऽऽ.
अश्नोतेर्.इत्य्.एके।
``अनूपे.गोमान्.गोभिर्.अक्षाः.सोमो.दुग्धाभिर्.अक्षाह्।ऽऽ.``.लोपाशः.सिंहम्.प्र्त्यञ्चमत्साह्।
क्षियति.निगमः.पूर्वः.क्षरति.निगम.उत्तर.इत्य्.एके।
अनूपे.गोमान्.गोभिर्.यदा.क्षियत्य्.अथ.सोमो.दुग्धाभ्यः.क्षरति।
सर्वे.क्षियति.निगमा.इत्य्.शाकपूनिह्।
श्वात्रम्.इति.क्षिप्र.नाम.आशु.अतनम्.भवति।
``स.पतत्रीत्वरम्.स्था.जगद्.यच्.\छात्रम्.अग्निर्.अकृणोज्.जातवेदाह्।ऽऽ.
स.पतत्रि.च.इत्वरम्.स्थावरम्.जंगमंश्.च.यत्.तत्.क्षिप्रम्.अग्निर्.अकरोत्.जातवेदस्1।
ऊतिर्.अवनात्।
``आ.त्वा.रथम्.यथोतयेऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
हासमान1द्.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।
``वंरकः.पद्भिर्.उप.सर्वद्.इन्द्रम्।ऽऽ.
पानैर्.इति.वा.स्पाशनैर्.इति.वा.(स्पर्शनैर्.इति.वा)।
``ससम्.न.पक्वम्.अविदत्.शुचन्तम्।ऽऽ.
स्वपनम्.एतत्.माध्यमिकम्.ज्योतिष्.अनित्य.दर्शनम्.तद्.इव.अविदत्.जाज्वल्यमानम्।
``द्विता.च.सत्ता.स्वधया.च.शम्भुह्।ऽऽ.
द्वैधम्.सत्ता.मध्यमे.च.स्थान.उत्तमे.च।
शम्भुः.सुखभूह्।
``मृगम्.न.व्रा.मृगयन्ते।ऽऽ.मृगम्.इव.व्रात्याः.प्रैसाह्।

वराहो.मेघो.भवति.वर.आहारह्।
``वरम्.आहारम्.आहार्षीर्ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
``विध्यद्.वराहम्.तिरो.अद्रिमस्ताऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवत्य्.अयम्.अपि.इतरो.वराह.एतस्माद्.एव।
वृहति.मूलानि.वरंवरम्.मूलम्.वृहति.इति.वा।
``वराहम्.इन्द्र.एमुसम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति.अङ्गिरसस्.अपि.वराहा.उच्यन्ते।
``ब्रह्मनस्पतिर्.वृसभिर्.वराहैह्।ऽऽ.
अथ.अप्य्.एते.माध्यमिका.देव.गना.वराहु1प्.उच्यन्ते।
``पश्यन्.हिरन्य.चक्रान्.अयोदंस्त्रान्.विधावतो.वराहून्।ऽऽ.
स्वसरान्य्.अहानि.भवन्ति.स्वयम्.सारीइन्य्.अपि.वा.स्वर्.आदित्यो.भवति..स.एनानि.सारयति।
``उस्रा.इव.स्वसरानिऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
शर्या.अङ्गुलयो.भवन्ति।
शर्या.इसु1प्.शरमय्यह्।
शरः.शृणातेह्।
``शर्याभिर्.न.भरमानो.गभस्ति.ओर्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अर्को.देवो.भवति.यद्.एनम्.अर्चन्त्य्.अर्को.मन्त्रो.भवति.यद्.अनेन.अर्चन्त्य्,.अर्कम्.अन्नम्.भवत्य्.अर्चति.भूतान्य्,.अर्को.वृक्षो.भवति.स.वृतः.कतुकिमन्3।

``गायन्ति.त्वा.गायत्रिनोर्चन्त्य्.अर्कम्.अर्किनह्।
ब्रह्मानस्.त्वा.शतक्रत.उद्वंशम्.इव.येमिरे।ऽऽ.
गायन्ति.त्वा.गायत्रिनः.प्रार्चन्ति.तेऽअर्कम्.अर्किनो.ब्राह्मणास्.त्वा.शतक्रत.उद्येमिरे.वंशम्.इव।
वंशो.वन.शयो.भवति.वननात्.श्रूयत.इति.वा।
पवी.रथ.नेमिर्.भवति.यद्.विपुनाति.भूमिम्।
``उत.पव्या.रथानाम्.अद्रिम्.भिन्दन्त्य्.ओजसा।ऽऽ.``.तम्.मरुतः.क्षुरपविना.व्ययुर्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।
वक्षो.व्याख्यातम्।
धन्वा.अन्तरिक्षम्.धन्वन्त्य्.अस्माद्.आपह्।
``तिरो.धन्वातिरोचतऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
सिनम्.अन्नम्.सिनाति.भूतानि।
``येन.स्मा.सिनम्.भरथः.सखिभ्यह्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
इत्था.अमुथा.इत्य्.एतेन.व्याख्यातम्।
सचा.सह.इत्य्.अर्थह्।
``वसुभिः.सचा.भुवा।ऽऽ.वसुभिः.सह.भुवौ।
चिद्.इति.निपातस्.अनुदात्तः.पुरस्ताद्.एव.व्याख्यातस्.अथ.अपि.पशु.नाम.इह.भवत्य्.उदात्तह्।
``चिद्.असि.मनासिऽऽ.चितास्.त्वयि.भोगाश्.चेतयस.इति.वा।
आ.इत्य्.आ.कार.उपसर्गः.पुरस्ताद्.एव.व्याख्यातस्.अथ.अप्य्.अध्यर्थे.दृश्यते।
``अभ्र.आम्.अपह्।ऽऽ.अभ्रे.आ.अपह्।
अपस्.अभ्रेऽअधि.इति।
द्युम्नम्.द्योततेर्.यशस्.वा.अन्नम्.वा।
``अस्मे.द्युम्नम्.अधि.रत्नंश्.च.धेहि।ऽऽ.
अस्मासु.द्युम्नंश्.च.रत्नंश्.च.धेहि।

पवित्रम्.पुनातेर्.मन्त्रः.पवित्रम्.उच्यते।
``येन.देवाः.पवित्रेन.आत्मानम्.पुनते.सदाऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
रश्मयः.पवित्रम्.उच्यन्ते।
``शतपवित्राः.स्वधया.मदन्तीह्।
बहु.उदकाह्।
अग्निः.पवित्रम्.उच्यते.वायुः.पवित्रम्.उच्यते.सोमः.पवित्रम्.उच्यते.सूर्यः.पवित्रम्.उच्यत.इन्द्रः.पवित्रम्.उच्यते।
``अग्निः.पवित्रम्.स.मा.पुनातु।
वायुः.सोमः.सूर्य.इन्द्रह्।
पवित्रम्.ते.मा.पुनन्तु।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तोदस्.तुद्यतेह्।

``पुरु.त्वा.दाश्वान्.वोचेरिर्.अग्ने.तव.स्विदा।
तोदस्येव.शरन.आ.महस्य।ऽऽ.बहु.दाश्वांस्.त्वाम्.एव.अभिह्वयाम्य्.अरिर्.अमित्र.ऋच्छतेर्.ईश्वरस्.अप्य्.अरिर्.एतस्माद्.एव।
यद्.अन्य.देवत्या.अग्नि7.आहुतयः.हूयन्त.इत्य्.एतद्.दृष्ट्वा.एवम्.अवक्ष्यत्।
तोदस्य.इव.शरन.आ.महस्य।
तुदस्य.इव.शरनेऽअधि.महतह्।
स्वञ्चाः.सु.अञ्चनह्।
``आजुह्वानो.घृतपृष्ठः.स्वञ्चाह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
शिपिविस्तो.विस्नुर्.इति.विस्नोर्.द्वे.नामनी.भवतह्।
कुत्सित.अर्थीयम्.पूर्वम्.भवति.इत्य्.औपमन्यवह्।

``किम्.इत्.ते.विस्नो.परिचक्ष्यम्.भूत्.प्र.यद्.ववक्षे.शिपिविस्तो.अस्मि।
मा.वर्पो.अस्मद्.अप.गूह.एतद्.यद्.अन्यरूपः.समिथे.बभूथ।ऽऽ.
किम्.ते.विस्नु8ऽअप्रख्यातम्.एतद्.भवत्य्.अप्रख्यापनीयम्.यन्.नः.प्रब्रूसे.शेप.इव.निर्वेस्तितस्.अस्मि.इत्य्.अप्रतिपन्न.रश्मिह्।
अपि.वा.प्रशंसा.नाम.एव.अभिप्रेतम्.स्यात्.किम्.ते.विस्नु8.प्रख्यातम्.एतद्.भवति.प्रख्यापनीयम्.यद्.उत.प्रब्रूसे.शिपिविस्तस्.अस्मि.इति.प्रतिपन्न.रश्मिह्।
शिपि1प्ऽअत्र.रश्मि1प्.उच्यन्ते.तैर्.आविस्तो.भवति।
मा.वर्पो.अस्मद्.अप.गूह.एतत्।
वर्पस्.इत्य्.रूप.नाम.वृणोति.इति.सतह्।
यद्.अन्य.रुपः.समिथे.संग्रामे.भवसि.सम्यत.रश्मिह्।
तस्य.उत्तरा.भुयसे.निर्वचनाय।

``प्र.तत्.ते.अद्य.शिपिविस्त.नामार्यः.शंसाम्.वयुनानि.विद्वान्।
तम्.त्वा.गृणामि.तवसम्.अतव्यान्.क्षयन्तम्.अस्य.रजसः.पराके।ऽऽ.
तत्.तेऽअद्य.शिपिविस्त.नाम.अर्यः.प्रशंसाम्य्,.अर्यस्.अहम्.अस्मि.ईश्वरः.स्तोमानाम्,.अर्यस्.त्वम्.असि.इति.वा,.तम्.त्वा.स्तौमि.तवसम्.अतव्यांस्,.तवस.इति.महतो.नामधेयम्,.उदितो.भवति,.निवसन्तम्.अस्य.रजसः.पराके.पराक्रान्ते।

आघृणिर्.आगत.हृणिह्।
``आघृणे.सम्.सचावहै।ऽऽ.आगत.हृण1द्.संसेवावहै।
पृथु.ज्रयाः.पृथु.जवह्।
``पृथु.ज्रया.अमिनाद्.आयुर्.दस्योह्।ऽऽ.
प्रामापयद्.आयुस्.दस्योह्।

``अग्निम्.नरो.दीधितिभिर्.अरन्योर्.हस्तच्युती.जनयन्त.प्रशस्तम्।
दूरेदृशम्.गृहपतिम्.अथर्युम्।ऽऽ.
दीधिति1प्.अङ्गुलयो.भवन्ति,.धीयन्ते.कर्मसु,.अरनी.प्रत्यृत.एने.अग्निह्,.समरनात्.जायत.इति.वा,.हस्त.च्युती.हस्त.प्रच्युति.आ,.जनयन्त.प्रशस्तम्.दूरे.दर्शनम्.गृहपतिम्.अतनवन्तम्।

``एकया.प्रतिधा.अपिबत्.साकम्.सरांसि.त्रिशतम्।
इन्द्रः.सोमस्य.कानुका।ऽऽ.
एकेन.प्रतिधानेन.अपिबत्.साकम्.सह.इत्य्.अर्थह्।
इन्द्रः.सोमस्य.कानुका,.कान्तकानि.इति.वा.क्रान्तकानि.इति.(वा.कृतकानि.इति).वा.इन्द्रः.सोमस्य.कान्त.इति.वा.कने.घात.इति.वा.कने.हतः.कान्ति.हतह्।
तत्र.एतद्.याज्ञिका.वेदयन्ते.त्रिंशद्.उक्थ.पात्रानि.माध्यन्दिने.सवन.एक.देवतानि.तान्य्.एतस्मिन्.काल.एकेन.प्रतिधानेन.पिबन्ति.तान्य्.अत्र.सरस्1प्.उच्यन्ते।
त्रिंशत्.अपर.पक्षस्य.अहोरात्रास्.त्रिंशत्.पूर्व.पक्षस्य.इति.नैरुक्तास्,.तद्.या.एताश्.चान्द्रमस्य.आगामिन्य.आपो.भवन्ति.रश्मि1प्.ता.अपर.पक्षे.पिबन्ति.तथा.अपि.निगमो.भवति।
``यमक्षितिम्.अक्षितयः.पिबन्ति.इति।ऽऽ.तम्.पूर्व.पक्ष.आप्याययन्ति.तथा.अपि.निगमो.भवति।
``यथा.देवा.अंशुम्.आप्याययन्ति.इति।ऽऽ.
अध्रिगुर्.मन्त्रो.भवति,.गवि.अधिकृतत्वाद्.अपि.वा.प्रशासनम्.एव.अभिप्रेतम्.स्यात्.तत्.शब्दवत्त्वाद्.ऽऽ.अध्रिगो.शमीध्वम्.सुशमि.शमीध्वम्.शमीध्वम्.अध्रिगव्.इति।ऽऽ.
अग्निर्.अप्य्.अध्रिगुर्.उच्यते।
``तुभ्यम्.श्चोतन्त्य्.अध्रिगो.शचीवह्।ऽऽ.
अधृत.गमन.कर्मवन्।
इन्द्रो.अप्य्.अध्रिगुर्.उच्यते।
``अध्रिगव.ओहम्.इन्द्रायऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
आङ्गूसः.स्तोम.आघोसह्।
``एन.आङ्गूसेन.वयम्.इन्द्रवन्तह्।ऽऽ.अनेन.स्तोमेन.वयम्.इन्द्रवन्तह्।

``आपान्तमन्युस्.तृपलप्रभर्मा.धुनिः.शिमीवान्.शरुमान्.ऋजीसी।
सोमो.विश्वान्यतसा.वनानि.नार्वाग्.इन्द्रम्.प्रतिमानानि.देभुह्।ऽऽ.
आपातित.मन्युस्.तृप्र.प्रहारी.क्षिप्र.प्रहारी.सृप्र.प्रहारी.सोमो.वा.इन्द्रो.वा।
धुनिर्.धूनोतेह्।
शिमीति.कर्म.नाम.शमयतेर्.वा.शक्नोतेर्.वा।
ऋजीसी.सोमो.यत्.सोमस्य.पूयमानस्य.अतिरिच्यते.तद्.ऋजीसम्.अपार्जितम्.भवति.तेन.ऋजीसी.सोमस्।
अथ.अप्य्.ऐन्द्रो.निगमो.भवति।
``ऋजीसी.वज्रीऽऽ.इति।
हरि.ओर्.अस्य.स.भागो.धानाश्.च.इति।
धाना.भ्रास्त्रे.भवन्ति.फले.हिता.भवन्ति.इति.वा।
``बब्धाम्.ते.हरी.धाना.उप.ऋजीसम्.जिघ्रताम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
आदिना.अभ्यासेन.उपहितेन.उपधाम्.आदत्ते।
बभस्तिर्.अत्ति.कर्मा।
सोमः.सर्वाण्य्.अतसानि.वनानि।
न.अर्वाक्.इन्द्रम्.प्रतिमानानि.दभ्नुवन्ति,.यैर्.एनम्.प्रतिमिमते.न.एनम्.तानि.दभ्नुवन्त्य्.अर्वाक्.एव.एनम्.अप्राप्य.विनश्यन्ति.इति।
इन्द्र.प्रधाना.इत्य्.एके.नैघण्टुकम्.सोम.कर्म,.उभय.प्रधाना.इत्य्.अपरम्।
श्मशा.शु.अश्नुत.इति.वा.श्म.अश्नुत.इति.वा।
``अव.श्मशा.रुधद्.वाह्।ऽऽ.
अवारुधत्.श्मशा.वार्.इति।

उर्वशी.अप्सरस्1.उरु.अभ्यश्नुत.ऊरुभ्याम्.अश्नुत.उरुर्.वा.वशस्.अस्याह्।
अप्सरस्1.अप्.सारिनी।
अपि.वा.अस्पस्.इति.रूप.नामा।
अप्सातेर्.अप्सानीयम्.भवत्य्।
आदर्शनीयम्.व्यापनीयम्.वा।
स्पस्तम्.दर्शनीया.इति.शाकपूनिर्।
यद्.अप्सस्.इत्य्.अभक्षस्य।
अप्सो.नाम.इति.व्यापिनस्।
तद्रा.भवति.रूपवती।
तद्.अनया.अत्तम्.इति.वा.तद्.अस्यै.दत्तम्.इति.वा।
तस्या.दर्शनात्.मित्रा.वरुणयो.रेतश्.चस्कन्द।
तद्.अभिवादिन्य्य्.एषा.ऋच्.भवति।

``उतासि.मैत्रावरुणो.वसिष्ठोर्.वश्या.ब्रह्मन्मनसो.अधि.जातह्।
द्रप्सम्.स्कन्नम्.ब्रह्मणा.दैव्येन.विश्वे.देवाः.पुष्करे.त्वाददन्त।(ऋव्.7,33,11)ऽऽ
अप्य्.असि.मैत्रावरुणो.वसिष्ठोर्.वश्या.ब्रह्मन्.मनसो.अधिजातह्।
द्रप्सम्.स्कन्नम्.ब्रह्मणा.दैव्येन।
द्रप्सः.सम्भृतः.प्सानीयो.भवति।
सर्वे.देवाः.पुष्करे.त्वाधारयन्त।
पुष्करम्.अन्तरिक्षम्.पोषति.भूतान्य्.उदकम्.पुष्करम्.पूजाकरम्.पूजयितव्यम्।
इदम्.अपि.इतरत्.पुष्करम्.एतस्माद्.एव.पुष्करम्.वपुष्करम्.वा.पुष्पम्.पुष्यतेह्।
वयुनम्.वेतेः.कान्तिर्.वा.प्रज्ञा.वा।

``स.इत्.तमो.अवयुनम्.ततन्वत्.सूर्येण.वयुनवच्.चकार।
स.तमो.अप्रज्ञानम्.ततन्वत्.स.तम्.सूर्येण.प्रज्ञानवच्.चकार।(ऋव्.6,21,3)ऽऽ
वाज.पस्त्यम्.वाज.पतनम्।
``सनेम.वाज.पस्त्यम्.(ऋव्.9,98,12)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
वाज.गन्ध्यम्.गध्यत्य्.उत्तरपदम्।
``अश्याम.वाज.गन्धम्.(ऋव्.9,98,12)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
गध्यम्.गृह्णातेह्।
``ऋज्रा.वाजम्.न.गध्यम्.युयूंषन्.(ऋव्.4,16,11)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
गध्यतिर्.मिश्रीभाव.कर्मा।
``आगधिता.परिगधिता.(ऋव्.1,126,6)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
कौरयाणः.कृतयानह्।
``पाकस्थामा.कौरयाणः.(ऋव्.8,3,21)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तौरयाणस्.तूर्णयानह्।
``स.तौरयाण.उप.याहि.यज्ञम्.मरुद्भिर्.इन्द्र.सखिभिः.सजोषाह्।ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अह्रयाणो.अह्रीतयानह्।
``अनुष्टुया.कृणुह्य्.अह्रयाणः.(ऋव्.4,4,14)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
हरयाणो.हरमाणयानह्।
``रजतम्.हरयाणः.(ऋव्.8,25,22)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``य.आरितः.कर्मणिकर्मणि.स्थिरह्।ऽऽ
प्रत्यृतः.स्तोमान्।
व्रन्दी.व्रन्दतेर्.मृदूभाव.कर्मणह्।

``नि.यद्.वृणक्षि.श्वसनस्य.मूर्धनि.शुष्णस्य.चिद्.व्रन्दिनो.रोरुवद्वना।(ऋव्.1,54,5)ऽऽ
निवृणक्षि.यत्.श्वसनस्य.मूर्धनि.शब्दकारिणः.शुष्णस्य.आदित्यस्य.च.शोषयितू.रोरूयमाणो.वनानि.इति.वा.वधेन.इति.वा।
``अव्रदन्त.वीळिता.(ऋव्.2,24,3)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
वीडयतिश्.च.व्रीडयतिश्.च.व्रीडयतिश्.च.संस्तम्भकर्माणौ.पूर्वेण.सम्प्रयुज्येते।
निष्षपी.स्त्री.कामो.भवति.विनिर्गत.पसाह्।
पसः.सपतेः.स्पृशति.कर्मणह्।
``मा.नो.मघेव.निष्षपी.परा.दाह्।(ऋव्.1,104,5)ऽऽ
स.यथा.धनानि.विनाशयति.मा.नस्त्वम्.तथा.परादाह्।
तूर्णाशम्.उदकम्.भवति.तूर्णम्.अश्नुते।
``तूर्णाशम्.न.गिरेर्.अधि.(8,32,4)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
क्षुम्पम्.अहिच्छत्रकम्.भवति.यत्.क्षुभ्यते।

``कदा.मर्तम्.अराधसम्.पदा.क्षुम्पम्.इव.स्फुरत्।
कदा.नः.शुश्रवद्गिर.इन्द्रो.अङ्ग।(ऋव्.1,84,8)ऽऽ
कदा.मर्तम्.अनाराधयन्तम्.पादेन.क्षुम्पम्.इव.अवस्फुरिष्यति.कदा.नः.श्रोष्यति.च.गिर.इन्द्रो.अङ्ग।
अङ्ग.इति.क्षिप्रनाम.अञ्चितम्.एव.अङ्कितम्.भवति।
निचुम्पुणः.सोमो.निचान्तपृणो.निचमनेन.प्रीणाति।

पत्नीवन्तः.सुता.इम.उशन्तो.यन्ति.वीतये।
अपाम्.जग्मिर्निचुम्पुणह्।(ऋव्.8,93,22)ऽऽ
पत्नीवन्तः.सुता.इमे.अद्भिः.सोमाः.कामयमाना.यन्ति.वीतये.पानाय.अपाम्.गन्ता.निचुम्पुणह्।
समुद्रो.अपि.निचुम्पुण.उच्यते.निचमनेन.पूर्यते।
अवभृथो.अपि.निचुम्पुण.उच्यते.नीचैर्.अस्मिन्.क्वणन्ति.नीचैर्.दधति.इति.वा।
``अवभृथ.निचुम्पुणः.(व्ष्.3,48)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
निचुम्पुण.निचुङ्कुण.इति.च।
पदिर्.गन्तुर्.भवति.यत्.पद्यते।

``सुगुरसत्.सुहिरण्यः.स्वश्वो.बृहद्.अस्मै.वय.इन्द्रो.दधाति।
यस्.त्व्.आयन्तम्.वसुना.प्रातरित्वो.मुक्षीजया.इव.पदिम्.उत्सिनाति।(ऋव्.1,125,2)ऽऽ
सुगुर्.भवति.सुहिरण्यः.स्वश्वो.महच्.च.अस्मै.वय.इन्द्रो.दधाति.यस्.त्व्.आयन्तम्.अन्नेन।
प्रातर्.आगामिन्न्.अतिथे.मुक्षीजया.इव.पदिम्.उत्सिनाति।
कुमारो.मुक्षीजा.मोचनाच्.च.सयनाच्.च.ततनाच्.च।
पादुः.पद्यतेह्।
``आविः.स्वः.कृणुते.गूहते.बुसम्.स.पादुर्.अस्य.निर्णिजो.न.मुच्यते।(ऋव्.10,27,24)ऽऽ
आविष्कुरुते.भासम्.आदित्यो.गूहते.बुसम्।
बुसम्.इत्य्.उदक.नाम.ब्रवीतेः.शब्द.कर्मणो.भ्रंशतेर्.वा.यद्.वर्षन्.पातयत्य्.उदकम्.रश्मिभिस्.तत्.प्रत्यादत्ते।

वृकश्.चन्द्रमा.भवति.विवृत.ज्योतिष्को.वा.विकृत.ज्योतिष्को.वा.विक्रान्त.ज्योतिष्को.वा।

``अरुणो.मासकृद्.वृकः.पथा.यन्तम्.ददर्श.हि।
उज्जिहीते.निचाय्या.तष्टेव.पृष्ट्यामयी.वित्तम्.मे.अस्य.रोदसी।(ऋव्.1,105,18)ऽऽ
अरुण.आरोचनो.मासकृन्.मासानांश्.च.अर्धमासानांश्.च.कर्ता.भवति.चन्द्रमाह्।
वृकः.पथा.यन्तम्.ददर्श.नक्षत्र.गणम्।
अभिजिहीते.निचाय्य.येन.येन.योक्ष्यमाणो.भवति.चन्द्रमाह्।
तक्ष्णुवन्न्.इव.पृष्ट.रोगी।
जानीतम्.मे.अस्य.द्यावापृथिव्याव्.इति।
आदित्यो.अपि.वृक.उच्यते.यद्.आवृङ्क्ते।
``अजोहवीद्.अश्विना.वर्तिका.वामास्नो.यत्.सीम्.अमुञ्चतम्.वृकस्य।(ऋव्.1,117,16)ऽऽ
उरणमथिह्।
उरण.ऊर्णावान्.भवत्य्.ऊर्णा.पुनर्.वृणोतेर्.ऊर्णोतेर्.वा।
वृद्ध.वाशिन्य्.अपि.वृक्य्.उच्यते।
``शतम्.मेषान्.वृक्ये.चक्षदानम्.ऋज्राश्वम्.तम्.पितान्धंश्.चकार।(ऋव्.1,116,16)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
जोषवाकम्.इत्य्.अविज्ञात.नामधेयम्.जोषयितव्यम्.भवति।

``य.इन्द्राग्नी.सुतेषु.वाम्.स्तवत्तेष्व्.ऋतावृधा।
जोषवाकम्.वदतः.पज्रहोषिणा.न.देवा.भसथश्.चन।(ऋव्.6,59,4)ऽऽ
य.इन्द्र.अग्नी.सुतेषु.वाम्.सोमेषु.स्तौति.तस्य.अश्नीथो.अथ.योयम्.जोषवाकम्.वदति.विजञ्जपः.प्रार्जितहोषिणौ.न.देवौ.तस्य.अश्नीथह्।
कृत्तिः.कृन्ततेर्.यशो.वान्नम्.वा।
``महीव.कृत्तिः.शरणा.त.इन्द्र।(ऋव्.8,90,6)ऽऽ
सुमहत्.त.इन्द्र.शरणम्.अन्तरिक्षे.कृत्तिर्.इव.इति।
इयम्.अपि.इतरा.कृत्तिर्.एतस्माद्.एव.सूत्रमय्य्.उपमार्थे.वा।
``कृत्तिम्.वसान.आ.चर.पिनाकम्.ब्र्भ्रदा.गहि।(व्ष्.16,51)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
श्वघ्नी.कितवो.भवति.स्वम्.हन्ति.स्वम्.पुनर्.आश्रितम्.भवति।
``कृतम्.न.श्वघ्नी.वि.चिनोति.देवने।(ऋव्.10,43,5)ऽऽ
कृतम्.इव.श्वघ्नी.विचिनोति.देवने।
कितवः.किम्.तवास्ति.इति.शब्द.अनुकृतिः.कृतवान्.वा.आशीर्.नामकह्।
समम्.इति.परिग्रह.अर्थीयम्.सर्वनाम.अनुदात्तम्।

``मा.नः.समस्य.दूढ्यः.परिद्वेषसो.अंहतिह्।
ऊर्मिर्.न.नावम्.आ.वधीत्.(ऋव्.8,75,9)।ऽऽ
मा.नः.सर्वस्य.दुर्धियः.पापधियः.सर्वतो.द्वेषसो.अंहतिर्.ऊर्मिर्.इव.नावम्.आवधीत्।
ऊर्मिर्.ऊर्णोतेर्.नौः.प्रणोत्तव्या.भवति.नमतेर्.वा।
तत्.कथम्.अनुदात्त.प्रकृति.नाम.स्याद्.दृष्टव्ययम्.तु.भवति।
``उतो.समस्मिन्.ना.शिशीहि.नो.वसो.(ऋव्.8,21,8)ऽऽ
इति.सप्तम्याम्।
शिशीतिर्.दानकर्मा।
``उरुष्या.णो.अघायतः.समस्माद्.(ऋव्.5,24,3)ऽऽ
इति.पञ्चम्याम्।
उरुष्यती.रक्षाकर्मा।
अथापि.प्रथमा.बहुवचने।
``नभन्ताम्.अन्यके.समे.(ऋव्.8,39-41;.1-10)ऽऽ

``दविषा.जारो.अपाम्.पिपर्ति.पपुरिर्.नरा।
पिता.कुऋअस्य.चर्षणिह्।(ऋव्.1,46,4)ऽऽ
हविषापाम्.जरयिता.पिपर्ति.पपुरिर्.इति.पृणाति.निगमौ.वा.प्रीणाति.निगमौ.वा।
पिता.कृतस्य.कर्मणश्.चायिता.आदित्यह्।
शम्ब.इति.वज्रनाम.शमयतेर्.वा.शातयतेइ.वा।
``उग्रो.यः.शम्बः.पुरुहूत.तेन।(ऋव्.10,42,7)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
कुपयः.कपूया.भवन्ति।
कपूयम्.इति.पुनाति.कर्म.कुत्सितम्.दुष्पूयम्.भवति।

``पृथक्.प्रायन्.प्रथमा.देव.हूतयो.अकृण्वत.श्रवस्यानि.दुष्टरा।
न.ये.शेकुर्.यज्ञियाम्.नावम्.आरुहम्.ईर्म.एव.ते.न्यविशन्त.केपयह्।(ऋव्.10,44,6)ऽऽ
पृथक्.प्रायन्.पृथक्.प्रथतेः.प्रथमा.देव.हूतयो.ये.देवान्.आह्वयन्त।
अकुर्वत.श्रवणीयानि.यशांसि.दुरनुकराण्य्.अन्यैर्।
ये.अशक्नुवन्.यज्ञियाम्.नावम्.आरोढुम्।
अथ.ये.न.अशक्नुवन्.यज्ञियाम्.नावम्.आरोढुम्।
ईर्म.एव.ते.न्यविशन्त.इह.एव.ते.न्यविशन्त.ऋणे.हैव.ते.न्यविशन्त.अस्मिन्न्.एव.लोक.इति.वा।
ईर्म.इति.बाहुनाम.समीरिततरो.भवति।
``एता.विश्वा.सवना.तूतुमा.कृषे.स्वयम्.सूनो.सहसो.यानि.दधिषे।(ऋव्.10,50,6)ऽऽ
एतानि.सर्वाणि.स्थानानि.तूर्णम्.उपाकुरुषे.स्वयम्.बलस्य.पुत्र.यानि.धत्स्व।
अंसत्रम्.अंहसस्.त्राणम्.धनुर्.वा.कवचम्.वा.कवचम्.कु.अञ्चितम्.भवति.काञ्चितम्.भवति.काये.अञ्चितम्.भवति.इति.वा।

``प्रीणीत.अश्वान्.हितम्.जयाथ.स्वस्ति.वाहम्.रथमित्.कृणुध्वम्।
द्रोणाहावम्.अवतम्.अश्म.चक्रम्.अंसत्र.कोशम्.सिञ्चता.नृपाणम्।(ऋव्.10,101,7)ऽऽ
प्रीणीत.अश्वान्.सुहितम्.जयथ.जयनम्.वो.हितम्.अस्तु.स्वस्ति.वाहनम्.रथम्.कुरुध्वम्।
द्रोणाहावम्.द्रोणम्.द्रुममयम्.भवत्य्.आहाव.आह्वानाद्.आवह.आवहनात्।
अवतो.अवातितो.महान्.भवत्य्.अश्म.चक्रम्.अशन.चक्रम्.असन.चक्रम्.इति.वा.अंसत्र.कोशम्.अंसत्राणि.वः.कोश.स्थानीयानि.सन्तु।
कोशः.कुष्णातेर्.विकुषितो.भवत्य्।
अयम्.अपि.इतरः.कोश.एतस्माद्.एव.संचय.आचितमात्रो.महान्.भवति।
सिञ्चत.नृपाणम्.नर.पाणम्.कूप.कर्मणा.संग्रामम्.उपमिमीते।
काकुदम्.ताल्व्.इत्य्.आचक्षते.जिह्वा.कोकुवा.सास्मिन्.धीयते.जिह्वा.कोकुवा.कोकूयमाना.वर्णान्.नुदति.इति.वा.कोकूयतेर्.वा.स्याच्.शब्द.कर्मणह्।
जिह्वा.जोहुवा।
तालु.तरतेस्.तीर्णतमम्.अङ्गम्.लततेर्.वा.स्याद्.लम्ब.कर्मणो.विपरीताद्.यथा.तलम्.लतेत्य्.अविपर्ययह्।

``सुदेवो.असि.वरुण.यस्य.ते.सप्त.सिन्धवह्।
अनुक्षरन्ति.काकुदम्.सूर्म्यम्.सुषिराम्.इव।(ऋव्.8,69,12)ऽऽ
सुदेवस्.त्वम्.कल्याण.देवः.कमनीय.देवो.वा.भवसि.वरुण.यस्य.ते.सप्त.सिन्धवः.सिन्धुः.स्रवणाद्.यस्य.ते.सप्त.स्रोतांसि.तानि.ते.काकुदम्.अनुक्षरन्ति.सूर्मि.कल्याण.ऊर्मि.स्रोतः.सुषिरम्.अनु.यथा।
बीरिटम्.तैऋईकिर्.अन्तरिक्षम्.एवम्.आह.पूर्वम्.वयतेर्.उत्तरम्.इरतेर्.वयांसीरन्त्य्.अस्मिन्.भांसि.वा।
तद्.एतस्याम्.ऋच्य्.उदाहरन्त्य्.अपि.निगमो.भवति।

``प्र.वावृजे.सुप्रया.बर्हिर्.एषाम्.आ.विश्पतीव.बीरिऋअ.इयाते।
विशामक्तोर्.उषसः.पूर्वहूतौ.वायुः.पूषा.स्वस्तये.नियुत्वान्।(ऋव्.7,39,2)ऽऽ
प्रवृज्यते.सुप्रायणम्.बर्हिर्.एषाम्.एयाते.सर्वस्य.पातारौ.वा.पालयितारौ.वा।
बीरिटम्.अन्तरिक्षम्.भियो.वा.भासो.वा.ततिह्।
अपि.वा.उपमार्थे.स्यात्.सर्वपती.इव.राजानौ.बीरिऋए.गणे.मनुष्याणाम्.रात्र्या.विवासे.पूर्वस्याम्.अभिहूतौ.वायुश्.च.नियुत्वान्.पूषा.च.स्वस्त्य्.अयनाय।
नियुत्वान्.नियुतो.अस्याश्वाह्।
नियुतो.नियमनाद्.वा.नियोजनाद्.वा।
अच्छाभेराप्तुम्.इति.शाकपूणिह्।
परीम्.सीम्.इति.व्याख्याताह्।
एनम्.एनाम्.अस्या.अस्य.इत्य्.एतेन.व्याख्यातम्।
सृणिर्.अङ्कुशो.भवति.सरणाद्.अङ्कुशो.अञ्चतेर्.आकुचितो.भवति.इति.वा।
``नेदीय.इत्.सृण्यः.पक्वमेयाद्.(ऋव्.10,101,3)ऽऽ
इत्य्.अपि.निगमो.भवत्य्.अन्तिकतमम्.अङ्कुशाद्.आयात्.पक्वम्.औषधम्.आगच्छत्व्.इत्य्.आगच्छत्व्.इति।