Nirukta · अध्याय 4

एक.अर्थम्.अनेक.शब्दम्.इत्य्.एतद्.उक्तम्।[347]
अथ.यान्य्.अनेक.अर्थान्य्.एक.शब्दानि.तान्य्.अतो.अनुक्रमिष्यामो.अनवगत.संस्कारांश्.च.निगमान्।[347].(च्f..णिर्.1,20).[प्रकृति.प्रत्यय.आदि.संस्कार.ड्.349]
तद्.अओल@अदोल,.ओतु.आचल्सते।[347]
जहा.जघान.इत्य्.अर्थह्।[347]

``को.नु.मर्या.अमिथितः.सखा.सखायम्.अब्रवीत्.[च्f.3,15]।
जहा.को.अस्मद्.ईसते।ऽऽ.[350]
मर्या.इति.मनुष्य.नाम.मर्याद.अभिधानम्.वा.स्यात्।[350]
मर्यादा.मर्यैर्.आदीयते.मर्यादा.मर्य.आदिनोर्.विभागह्।[350]
मेथतिर्.आक्रोश.कर्मा।[350]
अपापकम्.जघान.कम्.अहम्.जातु.को.अस्मद्.भीतः.पलायते।[350]
निधा.पाश्या.भवति.यत्.निधीयते।[350]
पाश्या.पाश.समूहह्।[350]
पाशः.पाशयतेर्.विपाशनात्।[350]

``वयः.सुपर्णा.उप.सेदुर्.इन्द्रम्.प्रियमेधा.ऋषयो.नाधमानाह्।
अप.ध्वान्तम्.ऊर्णुहि.पूर्धि.चक्षुस्.मुमुग्ध्य्.अस्मान्.निधया.इव.बद्धान्।[352]
वयो.वेर्.बहुवचनम्.सुपर्णाः.सुपतना.आदित्य.रश्मि1.उपसेदुर्.इन्द्रम्.याचमानाह्।[353]
अप.ऊर्णुह्य्.आध्वस्तंश्.चक्षुस्2।[353]
चक्षुस्1.ख्यातेर्.वा.चस्तेर्.वा।[353]
पूर्धि.पूरय.देहि.इति.वा.मुञ्च.अस्मान्.पाशैर्.इव.बद्धान्।[353]
[वरम्.अविद्यमानस्य.अध्याहाराद्.विद्यमानस्य.शब्दस्य.आकाङ्क्षित.अर्थ.अभिधायकत्व.कल्पना...तस्माद्.एवम्.सर्वत्र.अनवगत.संस्कारानाम्.अप्रसिद्ध.अर्थानाम्.पदानाम्.सामर्थ्याद्.आकाङ्क्षित.रुप.एव.अर्थे.अवस्थानम्.भवति..ड्.354]
``पार्श्वतः.श्रोनितः.शितामतह्।ऽऽ.[353]
पार्श्वम्.पर्शुमयम्.अङ्गम्.भवति।[353]
पर्शु.स्पृशतेः.संस्पृष्टा.पृष्ठ.देशम्।[353]
पृष्ठम्.स्पृशतेः.संस्पृष्टम्.अङ्गैह्।[353]
अङ्गम्.अङ्गनाद्.अञ्चनाद्.वा।[353]
श्रोनिः.श्रोनतेर्.गति.चला.कर्मणह्,.श्रोनिश्.चलति.इव.गच्छतह्।[353]
दोस्.शिताम.भवति.दोस्.द्रवतेह्।
`
योनिः.शिताम.इति.शाकपूनिर्,.विषितस्[स्लच्केनेद्].भवति।[353]
श्यामतो.यकृत्त.इति.तैटीकिह्।[353]
श्यामम्.श्यायतेह्।
`
यकृत्.यथा.कथा.च.कृत्यते।[353]
शिति.मांसतो.मेदस्तस्.इति.गालवह्।[353]
शितिः.श्यतेर्.मांसम्.माननम्.वा.मानसम्.वा.मनो.असिम्न्त्.सीदति.इति.वा,.मेदस्.मेद्यतेह्।[353]

``यद्.इन्द्र.चित्र.मेहना.अस्ति.त्वा.दातम्.अद्रिवह्।
राधस्.तन्.नो..विदद्.वस.उभया.हस्त्या.भर।ऽऽ.[359]
यद्.इन्द्र.चित्रंश्.चायनीयम्.मन्हनीयम्.धनम्.अस्ति।[359]
यन्.म.इह.न.अस्ति.इति.वा.त्रीनि.मध्यमानि.पदानि।[359]
त्वया.नस्.तद्.दातव्यम्.अद्रिवन्।[359]
अद्रिर्.आदृणात्य्.एनेन.अपि.वा.अत्तेः.स्यात्,.ते.सोमाद.इति.ह.विज्ञायते।[359]
राधस्.इति.धन.नाम.रध्नुवन्त्य्.एनेन।[359]
तत्.नस्.त्वम्.वित्त.धनस्.उभाभ्याम्.हस्ताभ्याम्.आहर।[359]
उभौ.समुब्धौ(चोन्fइनेद्).भवतह्।[359]
दमूना.दममना.वा.दानमना.वा.दान्तमना.वा.अपि.वा.दम.इति.गृह.नाम,.तन्.मनाः.स्यात्,.मनो.मनोतेह्।[359]

``जुत्सो.दमूना.अतिथिर्.दुरोन.इमम्.नो.यज्ञम्.उप.याहि.विद्वान्।
विश्वा.अग्नि8.अभियुजो.विहत्य.शत्रूयताम्.आभरा.भोजनानि।[362]
अतिथिर्.अभ्यतितो.गृहान्.भवत्य्,.अभ्येति.तिथिसु.पर.कुलानि.इति.वा.परगृहीतानि.इति.वा।[362]
दुरोन.इति.गृह.नाम,.दुरवा.भवन्ति.दुस्तर्पाह्।[362]
इमम्.नो.यज्ञम्.उपयाहि.विद्वान्त्.सर्वा.अग्नि8.अभियुजस्.\.विहत्य.शत्रूयताम्.आभर.भोजनानि।[362]
निहत्य.अन्येसाम्.बलानि.शत्रूनाम्.भवनाद्.आरह.भोजनानि.इति.वा.धनानि.इति.वा।[362]
मूस.मूसिका.इत्य्.अर्थह्।[362]
मूसिकाः.पुनर्.मुस्नातेर्.मूसो.अप्य्.एतस्माद्.एव।[362]

``सम्.मा.तपन्त्य्.अभितः.सपत्नीर्.इव.प्र्शवह्।
मूसो.न.शिश्ना.व्यदन्ति.मा.अध्यः.स्तोतारम्.ते.शत.क्रतु8.वित्तम्.मे.अस्य.रोदसी।ऽऽ.[364]
संतपन्ति.माम्.अभितः.सपत्न्य.इव.इमाः.पर्शु1प्.कूप.पर्शु1प्.मूसिका.इव.अस्नातानि.सूत्रानि.व्यदन्ति।[362]
स्व.अङ्ग.अभिधानम्.वा.स्यात्.शिश्नानि.व्यदन्ति.इति।[362]
संतपन्ति.मा.आधि.अः.कामाः.स्तोतारम्.ते.शत.क्रतु8।[362]
वित्तम्.मे.अस्य.रोदसी.जानीतम्.मे.अस्य.द्यावा.पृथिवी.आव्.इति।[362]
त्रितम्.कूपे.अवहितम्.एतत्.सूक्तम्.प्रतिबभौ।[362]
तत्र.ब्रह्म.इतिहास.मिश्रम्.ऋच्.मिश्रम्.गाथा.मिश्रम्.भवति।[362]
त्रितस्.तीर्णतमो.मेधा3.बभूव,.अपि.वा.सङ्ख्यानाम्.एव.अभिप्रेतम्.स्याद्.एकतो.द्वितस्.त्रित.इति.त्रयस्.बभूवुह्।[362]

``इसिरेन.ते.मनसा.सुतस्य.भक्षीमहि.पित्र्यस्य.इव.रायह्।
सोम.राजन्.प्र.न.आयूंसि.तारीर्.अहानि.इव.सूर्यो.वासरानि।ऽऽ.[367]
ईसनेन.वैसनेन.वार्षनेन.वा.ते.मनसा.सुतस्य.भक्षीमहि.पित्र्यस्य.इव.धनस्य.प्रवर्धय.च.न.आयूंसि.सोम.राजन्।[367]
अहानि.इव.सूर्यो.वासरानि।
वासरानि.वेसरानि.विवासनानि.गमनानि.इति.वा।[367]
कुरुतना.इत्य्.अनर्थका.उपजना.भवन्ति.कर्तन.हन्तन.यात्ना.इति।[367]
जथरम्.उदरम्.भवति.जग्धम्.अस्मिन्.ध्रियते.धीयते.वा।[367]

``मरुत्वाम्.इन्द्र.वृसभस्.रनाय.पिबा.सोमम्.अनुस्वधम्.मदाय।
आ.सिंचस्व.जथरे.मध्व.ऊर्मिम्.त्वम्.राजा.असि.प्रदिवः.सुतानाम्।ऽऽ.[370]
मरुत्वान्.इन्द्र.मरुद्भिस्.तद्वान्,.वृसभो.वर्षिता.अपाम्,.रनाय.रमनीयाय.संग्रामाय,.पिब.सोमम्,.अनुस्वधम्.अन्वन्नम्,.मदाय.मदनीयाय.जैत्राय,.आसिञ्चस्व.जथरे.मधुन.ऊर्मिम्।[370]
मधु.सोमम्.इत्य्.औपमिकम्.माद्यतेह्।
इदम्.अपि.इतरन्.मधु.एतस्माद्.एव।[370]
त्व,.राका.असि.पूर्वेष्व्.अप्य्.अहस्सु.सुतानाम्।[370]

तितौ.परिपवनम्.भवति.ततवद्.वा.तुन्नवद्.वा.तिल.मात्र.तुन्नम्.इति.वा।[371]

``सक्तुम्.इव.तितौना.पुनन्तो.यत्र.धीरा.मनसा.वाचम्.अक्रत।
अत्रा.सखायः.सख्यानि.जानते.भद्र.एषाम्.लक्ष्मीर्.निहिता.अधि.वाचि।ऽऽ[371]
सक्तुम्.इव.परिपवनेन.पुनन्तह्।[371]
सक्तुः.सचतेर्.दुर्धावो.भवति.कसतेर्.वा.स्याद्.विपरीतस्य.विकसितो.भवति।[371]
यत्र.धीरा.मनसा.वाचम्.अक्र्षत,.प्रज्ञानम्.धीराः.प्रज्ञानवन्तो.ध्यानवन्तस्,.तत्र.सखायः.सख्यानि.संजानते,.भद्रा.एषाम्.लक्ष्मीर्.निहित.अधि.वाचि.इति।[371]
भद्रम्.भगेन.व्याख्यातम्.भजति.इयम्.भूतानाम्.अभिद्रवनीयम्.भवद्.रमयति.इति.वा.भाजनवद्.वा।[371]
लक्ष्मीर्.लाभाद्.वा.लक्षणाद्.वा.लप्स्यनाद्.वा.लाञ्छनाद्.वा.लसतेर्.वा.स्यात्.प्रेप्सा.कर्मणो.लग्यतेर्.वा.स्याद्.आश्लेस.कर्मणो.लत्ततेर्.वा.स्याद्.अश्लाघा.कर्मणह्।[371]
शिप्र.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।[371]

``तत्.सूर्यस्य.देवत्वम्.तन्.महित्वम्.मध्या.कर्तोर्.विततम्.संजभार।
यदेव.युक्त.हरितः.सधस्थादाअद्.रात्री.वासस्.तनुते.सिम्.अस्मै।ऽऽ.[373]
तत्.सूर्यस्य.देवत्म.तत्.महित्वम्.मध्ये.यत्.कर्मणाम्.क्रियमानानाम्.विततम्.संह्रियते.यदा.असाव्.अयुङ्क्त.हरनान्.आदित्य.रश्मीन्.हरितो.अश्वान्.इति.वा.अथ.रात्री.वासस्.तनुते.सिमस्मै.वेसरम्.अहर्.अवयुवती.सर्वस्मात्।[373]
तथा.अपि.निगमो.भवति।ऽऽ.पुनः.समव्यद्.विततम्.वयन्ती।समनात्सीत्।ऽऽ.[373]

``इन्द्रेन.सम्.हि.दृक्षसे.संजग्मानो.अबिभ्युसा।
मन्दू.समान.वर्चसा।ऽऽ.[376]
उब्द्र3ब.गु.सन्दृश्तसे.सङ्गच्गनाबो.अबिभ्युसा.गनेन.मन्दू.मदिस्नू.युवाम्.स्थो.अपि.वा.मन्दुना.तेन.इति.स्यात्.समान.वर्चसा.इत्य्.एतेन.व्याख्यातम्।[376]

``ईर्म.अन्तासः.सिलिक.मध्यमासः.सम्.शूरनासो.दिव्यासो.अत्याह्।
हंसा.इव.श्रेनिशो.यतन्ते.यदा.आक्षिसुर्.दिव्यम्.अज्मम्.अश्वाह्।ऽऽ[376]
ईर्म.अन्ताः.समीरित.अन्ताः.सुसमीरित.अन्ताः.पृथु.अन्ता.वा।[377]
सिलिक.मध्यमाः.संसृत.मध्यमाः.शीर्ष.मध्यमा.वा,.अपि.वा.शिरस्.आदित्यो.भवति.यद्.अनुशेते.सर्वाणि.भूतानि.मध्ये.च.एषाम्.तिष्ठति.इदम्.अपि.इतरत्.शिरस्.एतस्माद्.एव.समाश्रितान्य्.एतद्.इन्द्रियानि.भवन्ति।[377]
संशूरनासो.दिव्यासो.अत्याह्।[377]
शूरः.शवतेर्.गति.कर्मणस्,.दिव्या.दिविजा,.अत्या.अतनाह्।[377]
हन्सा.इव.श्रेनिशस्.यन्तन्ते।
हंसा.हन्तेर्.घ्नन्त्य्.अध्वानम्.श्रेनिश.इति.श्रेनिः.श्रयतेः.समाश्रिता.भवन्ति।[377]
यदा.आक्षिसुर्.यद्.आपन्.दिव्यम्.अज्मम्.अजनिमाजिम्.अश्वाह्।[377]
अस्त्य्.आदित्य.स्तुतिर्.अश्वस्य.आदित्याद्.अश्वो.निस्तस्त.इति।[377]
``शूराद्.अश्वम्.वसवो.निरत्स्त।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[377]

``कायमानो.वना.त्वम्.यन्.मातॄर्.अजगन्न्.अपह्।
न.तत्.ते.अग्नि8.प्रमृसे.निवर्तनम्.यद्.दूरे.सन्न्.इह.अभवह्।[379]
कायमानश्.चायमानः.कामयमान.इति.वा.वनानि.त्वम्.यन्.मातॄर्.अपो.अगमः.उपशाम्यन्.न.तत्.ते.अग्नि8.प्रमृस्यते..निवर्तनम्.दूरे.यत्.सन्न्.इह.भवसि.जायमानह्।[379]
``लोधम्.नयन्ति.पशु.मन्यमानाह्ऽऽ.लुब्धम्.ऋषिम्.नयन्ति.पशुम्.मन्यमानाह्।[380]
``शीरम्.पावक.शोचिसम्।ऽऽ.पावक.दीप्तम्।[380]
अनुशायिनम्.इति.वा.आशिनम्.इति.वा।[380]

``कनीनका.इव.विद्रधे.नवे.द्रुपदे.अर्भके।
बभ्रू.यामेषु.शोभेते।ऽऽ.[381]
कनीनक1द्.कन्यक1द्।[381]
कन्या.कमनीया.भवति,.क्व.इयम्.नेतव्या.इति.वा.कमनेन.आनीयत.इति.वा.कनतेर्.वा.स्यात्.कान्ति.कर्मणह्।[381]
कन्ययोर्.अधिस्थान.वचनानि.सप्तम्या.एकवचनानि.इति.शाकपूनिह्।[381-382]
विद्धयोर्.दारु.पाद्वोर्.दारु.दृणातेर्.वा.तस्माद्.एव.द्रु।[381]
नव1द्.नव.जात1द्,.अर्भक1द्.अवृद्ध1द्,.ते.यथा.तद्.अधिस्थानेषु.शोभेते.एवम्.बभ्रू.यामेषु.शोभेते।[382]
बभ्रु.ओर्.अश्वयोः.संस्तवह्।[382]
इदंश्.च.मेदाद्.इदंश्.च.मेदाद्.इत्य्.ऋषिः.प्रसङ्ख्याय.आह।[382]
``सुवास्.त्वा.अधि.तुग्वनि।ऽऽ.सुवास्.तुर्णदी.तुग्व.तीर्थम्.भवति.तूर्णम्.एतद्.आयन्ति।[382]
``कुवित्.नंसन्ते.मरुतः.पुनर्.नह्।
पुनर्.नो.नमन्ते.मरुतह्।ऽऽ.नसन्त.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।[382]
``ये.ते.मदा.आहनसो.विहायसस्.तेभिर्.इन्द्रंश्.चोदय.दातवे.मघम्।ऽऽ.ये.ते.मदा.आहननवन्तो.वञ्चनवन्तस्.तैर्.इन्द्रंश्.चोदय.दानाय.मघम्।[382]

``उपो.अदर्शि.शुन्ध्युवो.न.वक्षो.नोधस्.इव.आविरकृत.प्रियानि।
अद्मसत्.न.सततो.बोधयन्ती.शश्वत्.तम्.आगात्.पुनर्.एयुसीनाम्।ऽऽ.[386]
उपादर्शि.शुन्ध्युवः.शुन्ध्युर्.आदित्यो.भवति.शोधनात्.तस्य.एव.वक्षो.भाषो.अभ्यूधम्।[386]
इदम्.अपि.इतरद्.वक्षस्.एतस्माद्.एव.अध्यूधम्.काये।[386]
शकुनिर्.अपि.शुन्ध्युर्.उच्यते.शोधनाद्.एव.उदक.चरो.भवत्य्.आपो.अपि.शुन्ध्युव.उच्यन्ते.शोधनाद्.एव।[386-387]
नोधस्.ऋषिर्.भवति.नवनम्.दधाति.स.यथा.स्तुति.आ.कामान्.आविस्कुरुत.एवम्.उसस्.रूपान्य्.आविस्कुरुते।[387]
अद्मसद्.अद्म.अन्नम्.भवत्य्.अद्मसादिनी.इति.वा.अन्नसानिनी.इति.वा।[387]
ससतो.बोधयन्ती.शश्वत्.तम्.आगात्.पुनर्.एयुसीनाम्।
स्वपतो.बोधयन्ती.शाश्वति.कतम्.आगात्.पुनर्.आगमिनीनाम्।[387]
``ते.वासीमन्त.इस्मिनह्।ऽऽ.ईसनिन.इति.वा.एषनिन.इति.वा.आर्षिन.इति.वा।[387]
वासीति.वाच्.नाम.वाश्यत.इति.सत्याह्।[387]
``शंशाव.अधर्यु8.प्रति.मे.गृणीहि.इन्द्राय.वाहः.कृणवाव.जुस्तम्।ऽऽ.[387]
अभिवहन.स्तुतिम्.अभिसवन.प्रवादाम्.स्तुतिम्.मन्यन्त.ऐन्द्री.त्व्.एव.शस्यते।[387]
परित्कम्य.इत्य्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।[387]

सुविते.सु.इते.सुगते.प्रजायाम्.अति.वा।[387]
सुविते.मा.धाह्।
इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[387]
दयतिर्.अनेक.कर्मा।[387]
``नवेन.पूर्वम्.दयमानाः.स्याम।ऽऽ.इत्य्.उपदया.कर्मा।[388]
``य.एक.इद्.विदयते.वसु।ऽऽ.इति.दान.कर्मा.वा.विभाग.कर्मा.वा।[388]
``दुर्वर्तुर्.भीमो.दयते.वनानि।ऽऽ..इति.हिंसा.कर्मा।[388]
``इमे.सुता.इन्दवः.प्रातर्.इत्वना.सजोससा.पिबतम्.अश्विना.तान्।ऽऽ..[388]
अयम्.हि.वा.अमूति7.वन्दनाय.माम्.वायसो.दोसा.दयमानो.अबूबुधत्।
दयमान.इति।[388]
नू.चिद्.इति.निपातः.पुरान.नवयोर्.नू.च.इति.च।[388]
``अद्या.चित्.नू.चित्त.दर्पो.नदीनाम्।ऽऽ.[388]
अद्य.च.पुरा.च.तद्.एव.कर्म.नदीनाम्।[388]
``नू.च.पुरा.च.सदनम्.रयीनाम्।ऽऽ.[388]
अद्य.च.पुरा.च.सदनम्.रयीनाम्।
रयिर्.इति.धन.नाम.रातेर्.दान.कर्मणह्।[389]

``विद्याम.तस्य.ते.वयम्.अकूपारस्य.दावने।ऽऽ.[400]
विद्याम.तस्य.ते.वयम्.अकुपरनस्य.दानस्य।[400]
आदित्यो.अप्य्.अकूपार.उच्यते.अकूपारो.भवति.दूरपारह्।[400]
समुद्रो.अप्य्.अकूपार.उच्यते.अकूपारो.भवति.महा.पारह्।[400]
कच्छपो.अप्य्.अकूपार.उच्यते.अकूपारस्.न.कूपम्.ऋच्छति.इति।[400]
कच्छपः.कच्छम्.पाति.कच्छेन.पाति.इति.वा.कच्छेन.पिबति.इति.वा।[400]
कच्छः.खच्छः.खच्छदह्।[400]
अयम्.अपि.इतरो.नदी.कच्छ.एतस्माद्.एव.कम्.उदकम्.तेन.छाद्यते।[400]
``शिशीते.शृण्गे.रक्षसे.विनिक्षे।ऽऽ.[400]
निश्यति.शृण्गे.रक्षसो.विनिक्षनाय।[400]
रक्षस्.रक्षितव्यम्.अस्माद्.रहसि.क्षनोति.इति.वा.रात्रि7.नक्षत.इति.वा।[400]
``अग्निः.सुतुकः.सुतुकेभिर्.अश्वैह्।ऽऽ.[400]
सुतुकनः.सुतुकनैर्.इति.वा.सुप्रजाः.सुप्रजोभिर्.इति.वा।[400]
``सुप्रायना.अस्मिन्.यज्ञे.वि.श्रयन्ताम्।ऽऽ.सुप्रगमनाह्।[400]

``देवा.नो.यथा.सदम्.इत्.वृधे.असन्न.प्रायुवस्.रक्षितारो.दिवेदिवे।ऽऽ.[405]
देवा.नो.यथा.सदा.वर्धनाय.स्युर्.अप्रायुवो.अप्रमाद्यन्तो.रक्षितारश्.च.अहन्य्.अहनि।[405]
च्यवन.ऋषिर्.भवति.च्यावयिता.स्तोमानांश्.च्यवानम्.इत्य्.अप्य्.अस्य.निगमा.भवन्ति।[405]
``युवंश्.च्यवानम्.सनयम्.यथा.रथम्.पुनर्.युवानंश्.चरथाय.तक्षथुर्।ऽऽ.[406]
युवांश्.च्यवनम्.सनयम्.पुरानम्.यथा.रथम्.पुनर्.युवानंश्.चरनाय.ततक्षथुर्.युवा.प्रयौति.कर्माणि।[406]
तक्षतिः.करोति.कर्मा।[406]
रजस्.रजतेर्.ज्योतिष्.रजस्.उच्यत.उदकम्.रजस्.उच्यते.लोका.रजांस्य्.उच्यन्ते.असृक्.अहनी.रजसी.उच्येते।[406]
``रजांसि.चित्रा.विचरन्ति.तन्यवह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमग्.भवति।[406]
हरो.हरतेर्.ज्योतिष्.हर.उच्यते।[406]
उदकम्.हर.उच्यते।[406]
लोका.हरांस्य्.उच्यन्ते।[406]
असृक्.अहनी.हरसी.उच्येते।[406]
``प्रत्य्.अग्नि8.हरसा.हरः.शृणीहि।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[406]
``जुहुरे.विचितयन्तह्।ऽऽ.जुह्विरे.विचेतयमानाह्।[406]
व्यन्त.इत्य्.एषो.अनेक.कर्मा।[406]
``पदम्.देवस्य.नमसा.व्यन्तह्।ऽऽ.इति.पश्यति.कर्मा।[406]
``वीहि.शूर.पुरोळाशम्।
2.इति.खादति.कर्मा।[406]
``वीतम्.पातम्.पयस.उस्रियायाह्।ऽऽ.[407]
अश्नीतम्.पिबतम्.पयस.उस्रियायाह्।[407]
उस्रिया.इति.गो.नाम.उत्स्राविनो.अस्याम्.भोगा.उस्रा.इति.च।[407]
``त्वाम्.इन्द्र.मतिभिः.सुते.सुनीथासो.वसूयवह्।
गोभिः.क्राना.अनूसत।ऽऽ
गोभिः.कुर्वाना.अस्तोसत।[407]
``आ.तू.सिञ्च.हरिमीम्.द्रोरुपस्थे.वाशीभिस्.तक्षत.अश्मन्मयीभिह्।ऽऽ.आसिञ्च.हरिम्.द्रोर्.उपस्थे.द्रुममयस्य।[407]
हरिः.सोमो.हरित.वर्णो.अयम्.अपि.इतरो.हरिर्.एतस्माद्.एव।[407]
वाशीभिस्.तक्षत.अश्मन्मयीभिह्।[407]
वाशीभिर्.अस्ममयीभिर्.इति.वा.वाच्.भिर्.इति.वा।[407]
``स.शर्धदर्यो.विसुनस्य.जन्तोर्.मा.शिश्न.देवा.अपि.गुरृतम्.नह्।ऽऽ..[407]
स.उत्सहताम्.यो.विसुनस्य.जन्तोर्.विसमस्य.मा.शिश्न.देवा.अब्रह्मचर्याह्।[407]
शिश्नम्.श्नथतेह्।[407]
अपिगुर्.ऋतम्.नह्।
सत्यम्.वा.यज्ञम्.वा।[407]

``आ.घा.ता.गच्छ.अनुत्तरा.युगानि.यत्र.जामयः.कृणवन्न्.अजामि।
उप.बर्बृहि.वृसभाय.बाहुम्.अन्यम्.इच्छस्व.सुभगे.पतिम्.मत्।ऽऽ.
आगमिष्यन्ति.तान्य्.उत्तरानि.युगानि.यत्र.जामयः.करिष्यन्त्य्.अजामि.कर्माणि।
जामि.अतिरेक.नाम.बालिशस्य.वा.असमान.जातीयस्य.वा.उपजनह्।
उपधेहि.वृसभाय.बाहुम्.अन्यम्.इच्छस्व.सुभगा8.पतिम्.मद्.इति.व्याख्यातम्।

``दौर्.मे.पिता.जनिता.नाभिर्.अत्र.बन्धुर्.मे.माता.पृथिवी.महीयम्।
उत्तानयोश्चंवोर्.योनिर्.अन्तरत्रा.पिता.दुहितुर्.गर्भम्.आदात्।ऽऽ.
द्यौर्.मे.पिता.पिता.वा.पालयिता.वा.जनयिता,.नाभिर्.अत्र.बन्धुर्.मे,.माता.पृथिवी.महती.इयम्।
बन्धुः.सम्बन्धात्।
नाभिः.सम्नहनात्.नाभि.आ.सम्नद्धा.गर्भा.जायन्त.इत्य्.आहुर्.एतस्माद्.एव.ज्ञातीन्त्.सनाभि1प्.इत्य्.आचक्षते.सम्बन्धु1प्.इति.च।
ज्ञातिः.संज्ञानात्।
उत्तानयोश्चंवोर्.योनिर्.अन्तह्।
उत्तान.उत्ततान.ऊर्ध्वतानो.वा।
तत्र.पिता.दुहितृ6.गर्भम्.दधाति.पर्जन्यः.पृथिविएह्।
शम्युः.सुखयुह्।
``अथा.नः.शम्योर्.अरपो.दधात।ऽऽ.
रपस्.रिप्रम्.इति.पाप.नामनी.भवतह्।
शमनंश्.च.रोगानाम्.यावनंश्.च.भयानाम्।
अथ.अपि.शम्युर्.बार्हस्पत्य.उच्यते।
``तच्छम्.योर्.आवृणीमहे.गातुम्.यज्ञाय.गातुम्.यज्ञपतये।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
गमनम्.यज्ञाय.गमनम्.यज्ञ.पति4।

अदितिर्.अदीना.देव.माता।

``अदितिर्.द्यौर्.अदितिर्.अन्तरिक्षम्.अदितिर्.माता.स.पिता.स.पुत्रह्।
विश्वेदेवा.अदितिः.पञ्च.जना.अदितिर्.जातम्.अदितिर्.जनित्वम्।ऽऽ.इत्य्.अदितेर्.विभूतिम्.आचष्ट.एनान्य्.अदीनानि.इति.वा।
``यम्.एरिरे.भृगवह्ऽऽ.एरिर.इति.ईर्तिर्.उपसृष्टस्.अभ्यस्तह्।

``उत.स्मैनम्.वस्त्रमथि.न.तायुम्.अनु.क्रोशन्ति.क्षितयो.भरेषु।
नीचायमानम्.जसुरिम्.न.श्येनम्.श्रवश्चाच्छा.पशुम्.अच्च.यूथम्।ऽऽ.
अपि.स्म.एनम्.वस्त्र.मथिम्.इव.वस्त्र.माथिनम्।
वस्त्रम्.वस्तेस्.तायुर्.इति.स्तेन.नाम.संस्त्यानम्.अस्मिन्.पापकम्.इति.नैरुक्तास्.तस्यतेर्.वा.स्यात्।
अनुक्रोशन्ति.क्षितयः.संग्रामेषु।
भर.इति.संग्राम.नाम.भरतेर्.वा.हरतेर्.वा।
नीचायमानम्.नीचैर्.अयमानम्।
नीचैर्.निचितम्.भवत्य्.उच्चैर्.उच्चितम्.भवति।
जस्तम्.इव.श्येनम्।
श्येनः.शंसनीयम्.गच्छति।
श्रवश्चाच्छा.पशुमत्.च.यूथम्।
श्रवश्.च.अपि.पशुमत्.च.यूथम्।
प्रशंसांश्.च.यूथंश्.च.धनंश्.च.यूथंश्.च.इति.वा।
यूथम्.यौतेः.समायुतम्.भवति।
``इन्धान.एनम्.जरते.स्वाधीह्।ऽऽ.
गृणाति।
मन्दी.मन्दतेः.स्तुति.कर्मणह्।
``प्र.मन्दिने.पितुमद्.अर्चता.वचह्।ऽऽ.
प्रार्चत.मन्दिने.पितुमद्.वचस्2।
गौर्.व्याख्यातह्।

``अत्राह.गोर्.अमन्वत.नाम.त्वस्तुर्.अपीच्यम्।
इत्था.चन्द्रमसो.गृहे।ऽऽ
अत्र.ह.गोः.सममंसत.आदित्य.रश्मयः.स्वम्.नाम.अपीच्यम्.अपगतम्.अपचितम्.अपिहितम्.अन्तर्हितम्.वा.अमुत्र.चन्द्रमसो.गृहे।
गातुर्.व्याख्यातह्।
``गातुम्.कृणवन्न्.उससो.जनाय।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
दंसयः.कर्माणि.दंसयन्त्य्.एनानि।
``कुत्साय.मन्मन्.नह्यश्.च.दंसयह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
``स.तूताव.नैनम्.अश्नोत्य्.अंहतिह्।ऽऽ.
स.तुताव.न.एनम्.अंहतिर्.अश्नोत्य्.अंहतिश्.च.अंहश्.च.अह्मुश्.च.हन्तेर्.निरूध.उपधाद्.विपरीतात्।
``बृहस्पते.चयस.इत्.पियारुम्।ऽऽ.
बृहस्पति8.यच्.चातयसि.देव.पीयुम्.पीयतिर्.हिंसा.कर्मा।
वियुत1द्.द्यावा.पृथिवी.औ.वियवनात्।
``समान्या.वियुते.दूरे.अन्ते।ऽऽ.
समानम्.सम्मान.मात्रम्.भवति।
मात्रा.मानात्।
दूरम्.व्याख्यातम्।
अन्तो.अततेह्।
ऋधक्.इति.पृथक्.भावस्य.प्रवचनम्.भवत्य्.अथ.अप्य्.ऋध्नोति.अर्थे.दृश्यते।
``ऋधकया.ऋधगुताशमिस्थाह्।ऽऽ.
र्ध्नुवन्न्.अयाक्षीर्.ऋध्नुवन्न्.अशमिस्था.इति.च।
अस्या.इति.च.अस्य.इति.च.उदात्तम्.प्रथम.आदेशे.अनुदात्तम्.अन्वादेशे।
तीव्र.अर्थतरम्.उदात्तम्.अल्पीयो.अर्थतरम्.अनुदात्तम्।
``अस्या.ऊ.सु.न.उप.सातये.भुवोहेळमानो.ररिवाम्.अजाश्व.श्रवस्यताम्.अजाश्व।ऽऽ.
अस्यै.नः.सातय.उपभव.आलेळमानो.अक्रुध्यन्।
ररिवान्.रातिर्.अभ्यस्तह्।
अजाश्व.इति.पूसनम्.आह,.अजाश्वा.अजा.अजनाह्।
अथ.अनुदात्तम्।
``दीर्घायुर्.अस्या.यः.पतिर्.जीवाति.शरदः.शतम्।ऽऽ.
दीर्घ.आयुस्.अस्या.यः.पतिर्.जीवतु.स.शरदः.शतम्।
शरद्.शृता.अस्याम्.ओसधयो.भवन्ति.शीर्णा.आप.इति.वा।
अस्य.इत्य्.अस्या.इत्य्.एतेन.व्याख्यातम्।

``अस्य.वामस्य.पलितस्य.होतुस्.तस्य.भ्राता.मध्यमो.अस्त्य्.अश्नह्।
तृतीयो.भ्राता.घृतपृष्ठो.अस्यात्रापश्यम्.विश्पतिम्.सप्तपुत्रम्।ऽऽ.
अस्य.वामस्य.वननीयस्य.पलितस्य.पालयितृ6.होतृ6.ह्वातव्यस्य.तस्य.भ्राता.मध्यमो.अस्त्य्.अशनह्।
भ्राता.भरतेर्.हरति.कर्मणो.हरते.भागम्.भर्तव्यो.भवति.इति.वा।
तृतीयो.भ्राता.घृत.पृष्ठो.अस्य.अयम्.अग्निह्।
तत्र.अपश्यम्.सर्वस्य.पातारम्.वा.पालयितारम्.वा.विश्पतिम्.सप्त.पुत्रम्.सप्तम.पुत्रम्.सपर्ण.पुत्रम्.इति.वा।
सप्त.सृप्ता.सङ्ख्या.सप्त.आदित्य.रश्मि1प्.इति.वदन्ति।

``सप्त.युञ्जन्ति.रथम्.एक.चक्रम्.एको.अश्वो.वहति.सप्तनामा।
त्रिनाभि.चक्रम्.अजरम्.अनर्वम्.यत्रेमा.विश्वा.भुवनाधि.तस्थुह्।ऽऽ.
सप्त.युञ्जन्ति.रथम्.एक.चक्रम्.एक.चारिनम्।
चक्रंश्.चकतेर्.वा.चरतेर्.वा.क्रामतेर्.वा।
एको.अश्वो.वहति.सप्त.नामा.आदित्यह्,.सप्त.अस्मै.रश्मयो.रसान्.अभिसम्नामयन्ति,.सप्त.एनम्.ऋषयः.स्तुवन्ति\.इति.वा।
इदम्.अपि.इतरत्.नाम.एतस्माद्.एव.अभिसम्नामात्।
संवत्सर.प्रधान.उत्तरो.अर्धर्चह्।
त्रि.नाभि.चक्रम्.त्रि.ऋतुः.संवत्सरो.ग्रीस्मो.वर्षा.हेमन्त.इति।
संवत्सरः.संवसन्तेऽअस्मिन्.भूतानि।
ग्रीस्मो.ग्रस्यन्तेऽअस्मिन्.रसा,.वर्षा.वर्षत्य्.आसु.पर्जन्यस्,.हेमन्तो.हिमवान्,.हिमम्.पुनर्.हन्तेर्.वा.निहोतेर्.वा।
अजरम्.अजरन.धर्मानम्.अनर्वम्.अप्रत्यृतम्.अन्यस्मिन्।
यत्र.इमानि.सर्वाणि.भूतान्य्.अभिसंतिष्ठन्ते.तम्.संवत्सरम्.सर्व.मात्राभिः.स्तौति।
``पञ्चारे.चक्रे.परिवर्तमानेऽऽ.इति.पञ्च.ऋतुतया।
पञ्च.ऋतु1प्.संवत्सरस्य.इति.च.ब्राह्मणम्.हेमन्त.शिशिरयोः.समासेन।
``सळर.आहुर्.अर्पितम्ऽऽ.इति.सस्.ऋतुतया।
अराः.प्रत्यृता.नाभि7।
सस्.पुनः.सहतेह्।
``द्वादशारम्.नहि.तज्जराय।ऽऽ.``.द्वादश.प्रधयश्.चक्रमेकम्।ऽऽ.इति.मासानाम्।
मासा.मानात्।
प्रधिः.प्रहितो.भवति।
एतस्मिन्त्.साकम्.त्रिशता.न.शङ्कवोर्.पिताः.सस्तिर्.न.चलाचलासह्।ऽऽ..
सस्तिश्.च.ह.वै.त्रीनि.च.शतानि.संवत्सरस्य.अहोरात्रा.इति.च.ब्राह्मणम्.समासेन।
``सप्त.शतानि.विंशतिश्.च.तस्थुह्।ऽऽ.
सप्त.च.वै.शतानि.विंशतिश्.च.संवत्सरस्य.अहोरात्रा.इति.च.ब्राह्मणम्.विभागेन.विभागेन।