Nirukta · अध्याय 3

कर्म.नामान्य्.उत्तरानि.सद्विंशतिह्।
कर्म.कस्मात्,.क्रियत.इति.सतह्।
अपत्य.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्चदश।
अपत्यम्.कस्माद्,.अपततम्.भवति.न.अनेन.पतति.इति.वा।
तद्.यथा.जनयितृ6.प्रजा.एवम्.अर्थीये.ऋचा.उदाहरिष्यामह्।

``परिसद्यम्.ह्य्.अरनस्य.रेक्नो.नित्यस्य.रायः.पतयः.स्याम।
न.शेसो.अग्नि8.अन्य.जातम्.अस्त्य्.अचेतानस्य.मा.पथो.वि.दुक्षह्।ऽऽ
परिहर्तव्यम्.हि.न.उपसर्तव्यम्.अरनस्य.रेक्न्नस्,.अरनो.अपार्णस्.भवति।
रेक्न.इति.धन.नाम,.रिच्यते.प्रयतह्।
नित्यस्य.रायः.पतयः.स्याम.पित्र्यस्य.इव.धनस्य।
न.शेसस्.अग्नि8.अन्य.जातम्.अस्ति।
शेस.इत्य्.अपत्य.नाम,.शिष्यते.प्रयतस्,.अचेतयमानस्य.तत्.प्रमत्तस्य.भवति.मा.नः.पथो.विदूदुस.इति.तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``न.हि.ग्रभाय.अरनः.सुशेवो.अन्य.उदर्यो.मनसा.मन्तवा.उ।
अधा.चिद्.ओकः.पुनरित्.स.एत्य्.आ.नो.वाजी.अभीसाल्.एतु.नव्यह्।ऽऽ.[249]
न.हि.ग्रहीतव्यो.अरनह्,.सुसुखतमो.अप्य्.अन्य.उदर्यस्,.मनसा.अपि.न.मन्तव्यो.मम.अयम्.पुत्र.इत्य्।[249]
अथ.स.ओकः.पुनर्.एव.तद्.एति.यत.आगतो.भवत्य्।[249]
ओकस्.इति.निवास.नाम.उच्यते।[249]
एतु.नो.वाजी.वेजनवान्,.अभिसहमानः.सपत्नान्.नव.जातः.स.एव.पुत्र.इति।[249]
अथ.एताम्.दुहितृ.दायाद्य(लोच्.).उदाहरन्ति।[249]

``शासद्.वह्निर्.दुहितुर्.नप्त्यम्.गाद्.विद्वान्.ऋतस्य.दीधितिम्.सपर्यन्।
पिता.यत्र.दुहितुः.सेकम्.ऋण्जन्त्.सम्.शग्म्येन.मनसा.दधन्वे।ऽऽ.[250]
प्रशास्ति.वोधा.संतान.कर्मने.दुहितृ6.पुत्र.भावम्।[250]
दुहिता.दुर्हिता.दूरे.हिता.दोग्धेर्.वा।[250]
नप्तारम्.उपागमद्.दौहित्रम्.पौत्रम्.इति।[250]
विद्वान्.प्रजनन.यज्ञस्य.रेतसो.वा.अङ्गात्.अङ्गात्.सम्भूतस्य.हृदयाद्.अधिजातस्य.मातृ7.प्रत्य्.ऋतस्य.विधानम्.पूजयन्।[250-251]
अविशेसेन.मिथुनाः.पुत्रा.दायादा.इति।[251]
तद्.एतद्.ऋच्.श्लोकाभ्याम्.अभ्युक्तम्।[251]
अङ्गाद्.अङ्गात्.सम्.भवसि.हृदयाद्.अधिजायसे।
आत्मा.वै.पुत्र.नामा.असि.स.जीव.शरदः.शतम्।
इति।[251]
अविशेसेन..पुत्रानाम्.दायो.भवति.धर्मतह्।
मिथुनानाम्.विसर्ग.आदि7.मनुः.स्वायम्भुवो.अब्रवीत्।[251]
न.दुहिताप्.इति.एके।
तस्मात्.पुमान्.दायादो.अदायादा.स्त्री.इति.विज्ञायते।[251]
तस्मात्.स्त्रियम्.जाताम्.परास्यन्ति.न.पुमांसम्.इति.च।[251]
स्त्रीनाम्.दान.विक्रय.अतिसर्गा.विद्यन्ते.न.पुंसह्।[251]
पुंसो.अप्य्.एके,.शौनह्शेपे.दर्शनात्।[251]
अभ्रातृमती.वाद.इत्य्.अपरम्।[251]
अमूर्या.यन्ति.जामयः.सर्वा.लोहित.वाससह्।
अभ्रातर.इव.योषास्.तिष्ठन्ति.हत.वर्त्मनह्।[251]
अभ्रातृका.इव.योषास्.तिष्ठन्ति.संतान.कर्मने.पिन्द.दानाय.हत.वर्त्मान.इत्य्.अभ्रातृकाया.अनिर्वाह.औपमिकह्।[252]
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।[252]

``अभ्राता.इव.पुंस.एति.प्रतीची.गर्तारुग्.इव.सनये.धनानाम्।
जाया.इव.पत्य.उशती.सुवासा.उसा.हस्रा.इव.निरिनीते.अप्सह्।ऽऽ.[257]
अभ्रातृका.इव.पुंसः.पितॄण्.एत्य्.अभिमुखी.संतान.कर्मने.पिन्द.दानाय.न.पतिम्.गर्त.आरोहिनी.इव.धन.लाभाय.दाक्षिनाजी।[1\257]
गर्तः.सभा.स्थानुर्,.गृणातेः.सत्य.संगरो.भवति,.तम्.तत्र.या.अपुत्रा.सा.आरोहति.ताम्.तत्र.अक्षैर्.आघ्नन्ति.सा.रिक्थम्.लभते।[257-258]
श्मशान.सञ्चयो.अपि.गर्त.उच्यते.पुरुतेर्.अपगूर्णो.भवति।[258]
श्मशानम्.श्मशमनम्.श्म.शरीरम्.शरीरम्.शृणातेः.शम्नातेर्.वा।[258]
श्मश्रु.लोम.श्मनि.श्रितम्.भवति।
लोम.लुनातेर्.वा.लीयतेर्.वा।[258]
``न.उपरस्य.आविस्कुर्याद्.यद्.उपरस्य.आविस्कुर्याद्.गर्तेस्थाः.स्यात्.प्रमायुको.यजमानऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[258]
रथो.अपि.गर्त.उच्यते.गृणातेः.स्तुति.कर्मणह्।[258]
स्तुततमम्.यानम्।ऽऽ.आ.रोहथो.वरुण.मित्र.गर्तम्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[258]
जाया.इव.पति.ए.कामयमाना.सुवासा.ऋतु.कालेसु.उसा.हसना.इव.दन्तान्.विवृणुते.रूपानी.इति.चतस्र.उपमाह्।[258]
``न.अभ्रात्रीम्.उपयच्छेत.तोकम्.ह्य्.अस्य.तद्.भवतिऽऽ.इत्य्.अभ्रातृकाया.उपयमन.प्रतिषेधः.प्रत्यक्षह्।[258]
पितृ6.च.पुत्रभावम्।[258]
पिता.यत्र.दुहितृ6.अप्रत्ताया.रेतस्.सेकम्.प्रार्जयति.संदधात्य्.आत्मानम्.संगमेन.मनसा.इति।[258]
अथ.एताम्.जाम्या.रिक्थ.प्रतिषेध.उदाहरन्ति.ज्येस्थम्.पुत्रिकाया.इत्य्.एके।[258]

``न.जामये.तान्वो.रिक्थम्.आरैक्.चकार.गर्भम्.सनितुर्.निधानम्।
यदी.मातरो.जनयन्त.वह्निम्.अन्यः.कर्ता.सुकृतोर्.अन्य.ऋण्धन्।ऽऽ..[265]
न.जामि4.भगिनि.ऐ.जामिर्.अन्ये.अस्याम्.जनयन्ति.जाम्.अपत्यम्,.जमतेर्.वा.स्याद्.गति.कर्मणो.निर्गमन.प्राया.भवति।.[265]
तान्व.आत्मजः.पुत्रस्.रिक्थम्.प्रारिचत्.प्रादात्,.चकार.एनाम्.गर्भ.निधानीम्.सनितुर्.हस्त.ग्राहस्य।.[265]
यदि.ह.माताप्.अजनयन्त.वह्निम्.पुत्रम्.अवह्निम्.च.स्त्रियम्,.अन्यतरः.संतान.कर्ता.भवति.पुमान्,.दायादो.अन्यतरस्,.अर्धयित्वा.जामिः.प्रदीयते.परस्मै।[265]

मनुष्य.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्चविंशतिर्।[266]
मनुष्याः.कस्मात्,.मत्वा.कर्माणि.सीव्यन्ति,.मनस्यमानेन.सृष्टा,.मनस्यतिः.पुनर्.मनस्वी.भावे,.मनोर्.अपत्यम्.मनुसो.वा।[266]
तत्र.पञ्च.जना.इत्य्.एतस्य.निगमा.भवन्ति।[266]

``तद्.अद्य.वाचः.प्रथमम्.मसीय.येन.असुरान्.अभि.देवा.असाम।
ऊर्जाद.उत.यज्ञियासः.पञ्च.जना.मम.होत्रम्.जुसध्वम्।ऽऽ.[267]
तद्.अद्य.वाचः.परमम्.मन्सीय.येन.असुरान्.अभिभवेम.देवाह्।[267]
असुरा.असुरता.स्थानेस्व्,.अस्ता.स्थान5भ्य.इति.वा।[267]
अपि.वा.असुर्.इति.प्रान.नाम,.अस्तः.शरीरे.भवति.तेन.तद्वन्तः.[असुराः.ट्]।[267]
सोर्[अब्ल्..ओf.सु:.प्रशस्त.नामन्].देवान्.असृजत.तत्.सुरानाम्.सुरत्वम्,.असोर्.असुरान्.असृजत.तद्.असुरानाम्.असुरत्वम्.इति.विज्ञायते।[267]
.ऊर्जाद.उत.यज्ञियासह्।
अन्न.अदाश्.च.यज्ञियाश्.च।[267]
ऊर्ज्.इत्य्.अन्न.नाम,.ऊर्जयति.इति.सतह्,.पक्वम्.सुप्रवृक्नम्.इति.वा।[267]
पञ्चजना.मम.होत्रम्.जुसध्वम्।
गन्धर्वाः.पिता.देवा.असुरा.रक्षाअंसि.इत्य्.एके।[267]
चत्वारो.वर्णा.निसादः.पञ्चम.इत्य्.औपमन्यवह्।[267]
निसादः.कस्मात्,.निसदनो.भवति,.निसन्नम्.अस्मिन्.पापकम्.इति.नैरुक्ताह्।[267]
``यत्.पाञ्चजन्यया.विशा।
पञ्चजनीनया.विशा।[268]
पञ्च.पृक्ता.सङ्ख्या.स्त्री.पुंस्.नपुंसकेष्व्.अविशिस्ता।[268]
बाहु.नामान्य्.उत्तरानि.द्वादश।[268]
बाहू.कस्मात्,.प्रबाधत.आभ्याम्.कर्माणि।[268]
अङ्गुलि.नामान्य्.उत्तरानि.द्वाविंशतिह्।[268]
अङ्गुलयः.कस्माद्,.अग्र.गामिन्यो.भवन्ति.इति.वा.अग्र.गालिन्यो.भवन्ति.इति.वा.अग्र.कारिन्यो.भवन्ति.इति.वा.अग्र.सारिन्यो.भवन्ति.इति.वा.अङ्कना.भवन्ति.इति.वा.अञ्चना.भवन्ति.इति.वा.अपि.वा.अभ्यञ्चनाद्.एव.स्युह्।[268]
तासाम्.एषा.भवति।[268]

``दश.अवनिभ्यो.दश.कक्ष्य5भ्य्0.दश.योक्त्र.भ्यो.दश.योजन5भ्यह्।
दश.अभीशुभ्यो.अर्चत.अजर5भ्यो.दश.धुरो.दश.युक्ता.वहद्भ्यह्।ऽऽ.[272]
अवनयो.अनुलयो.भवन्त्य्.अवन्ति.कर्माणि।[273]
कक्ष्याः.प्रकाशयन्ति.कर्माणि।[273]
योक्त्रानि.योजनानि.इति.व्याख्यातम्।[273]
अभीशु1प्.अभ्यश्नुवते.कर्माणि।[273]
``दश.धुरो.दश.युक्ता.वहद्भ्यह्।ऽऽ.[273]
धूर्.धूर्वतेर्.वध.कर्मणह्,.इयम्.अपि.इतरा.धूर्.एतस्माद्.एव,.विहन्ति.वहम्[स्होउल्देर्],.धारयतेर्.वा।[273]
कान्ति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.अस्तादश।[273]
अन्न.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्ताविंशतिह्।[273]
अन्नम्.कस्माद्,.आनतम्.भूत5भ्यस्,.अत्तेर्.वा।[273]
अत्ति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.दश।[273]
बल.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्ताविंशतिह्।[273]
बलम्.कस्माद्,.बलम्.भरम्.भवति,.बिभर्तेह्।[273]
धन.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्ताविंशतिर्.एव।[273]
धनम्.कस्मात्,.हिनोति.इति.सतह्।[273]
गो.नामान्य्.उत्तरानि.नव।[273]
क्रुध्यति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.दश।[273]
क्रोध.नामान्य्.उत्तरान्य्.एकादश।[273]
गति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.द्वाविंशशतम्।[273]
क्षिप्र.नामान्य्.उत्तरानि.सद्विंशतिह्।[273]
क्षिप्रम्.कस्मात्,.सङ्क्षिप्तो.विकर्षह्।[273]
अन्तिक.नामान्य्.उत्तरान्य्.एकादश।[273]
अन्तिकम्.कस्माद्,.आनीतम्.भवति।[273]
संग्राम.नामान्य्.उत्तरानि.सत्चत्वारिंशत्।[273]
संग्रामः.कस्मात्,.संगमनाद्.वा.संगरनाद्.वा.संगतौ.ग्रामाव्.इति.वा।[273]
तत्र.खल.इत्य्.एतस्य.निगमा.भवन्ति।[273]

``अभि.इदम्.एकम्.एको.अस्मि.निस्साद्.अभी.द्वा.किम्.उ.त्रयः.करण्ति।
खले.न.पर्षान्.प्रति.हन्मि.भूरि.किम्.मा.निन्दन्ति.शत्रवो.अनिन्द्राह्।ऽऽ.[278]
अभिभवामि.इदम्.एकम्.एको.अस्मि,.निह्सहमानः.सपत्नान्.अभिभवामि,.द्वौ.किम्.मा.त्रयः.कुर्वन्ति।[278]
एक.इता.सङ्ख्या.द्वौ.द्रुततरा.सङ्ख्या.त्रयस्.तीर्णतमा.सङ्ख्या.चत्वारश्.चलिततमा.सङ्ख्या.अस्ताव्.अश्नोतेर्.नव.न.वननीया.न.अवाप्ता.वा.दश.दस्ता.दृष्ट.अर्था.वा।[278]
विंशतिर्.द्विर्.दशतः.शतम्.दशदशतः.सहस्रम्.सहस्वद्.अयुतम्.नियुतम्.प्रयुतम्.तत्.तद्.अभ्यस्तम्।[278]
अम्बुदस्.मेघो.भवत्य्.अरनम्.अम्बु.तद्दो.अम्बुदो.अम्बुमत्.भाति.इति.वा.अम्बुमद्.भवति.इति.वा,.स.यथा.महान्.बहुर्.भवति.वर्षंस्.तद्.इव.अर्बुदम्।[279]
``खले.न.पर्षान्.प्रति.हन्मि.भूरि।ऽऽ.[279]
खल.इव.पर्षान्.प्रतिहन्मि.भूरि,.खल.इति.संग्राम.नाम.खलतेर्.वा.स्खलतेर्.वा।[279]
अयम्.अपि.इतरः.खल.एतस्माद्.एव,.समास्कन्नो.भवति।[279]
``किम्.मा.निन्दन्ति.शत्रवो.अनिन्द्राह्।ऽऽ.य.इन्द्रम्.न.विविदुर्,.इन्द्रस्.ह्य्.अहम्.अस्म्य्.अनिन्द्रा.इतर.इति.वा।[279]
व्याप्ति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.दश।[279]
तत्र.द्वे.नामनी.आक्षान.आश्नुवान.आपान.आप्नुवानह्।[279]
वध.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.त्रयस्त्रिंशत्।[279]
तत्र.वियात.इत्य्.एतद्.वियातयत.इति.वा.वियातय.इति.वा।[279]
``आखन्दल.प्रहूयसेऽऽ.आखन्दयितृ8।
खन्दम्.खन्दयतेह्।[279]
तळित्.इत्य्.अन्तिक.वधयोः.संसृष्ट.कर्म.ताडयति.इति.सतह्।[279]

``त्वया.वयम्.सुवृधा.ब्रह्मनस्पति8.स्पार्हा.वसुम्.मनुष्या.ददीमहि।
या.नो.दूरे.तळितो.या.अरातयो.अभि.सन्ति.जम्भया.ता.अनप्नसह्।[283]
त्वया.वयम्.सुवर्धयित्रा.ब्रह्मनस्पति8.स्पृहनीयानि.वसूनि.मनुष्य4भ्य.आददीमहि,.याश्.च.नो.दूरे.तळितो.याश्.च.अन्तिके.अरातयः.अदान.कर्मणो.वा.अदान.प्रज्ञा.वा।[284]
जम्भय.ताअ.अनप्नसो.अप्र.इति.रूप.नाम.आप्नोति.इति.सतह्।[284]
विद्युत्.तळिद्.भवति.इति.शाकपूनिः.सा.ह्य्.अवताडयति.दूराच्.च.दृश्यते.अपि.त्व्.इदम्.अन्तिक.नाम.एव.अभिप्रेतम्.स्यात्।[284]
``दूरे.चित्.सन्.तळित्.इव.अति.रोचसे.ऽऽ..दूरे.अपि.सन्न्.अन्तिक.इव.संदृश्यस.इति।[284]
वज्र.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्तादश।[284]
वज्रः.कस्मात्,.वर्जयति.इति.सतस्।[284]
तत्र.कुत्स्.इत्य्.एतत्.कृण्ततेर्.ऋषिः.कुत्सो.भवति.कर्ता.स्तोमानाम्.इत्य्.औपमन्यवस्।[284]
अत्र.अप्य्.अस्य.वध.कर्म.एव.भवति.तत्.सख.इन्द्रः.शुस्नम्.जघान.इति।[284]
ऐश्वर्य.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.चत्वारह्।[284]
ईश्वर.नामान्य्.उत्तरानि.चत्वारि।[284]
तत्र.इन.इत्य्.एतत्.सनित.ऐश्वर्येन.इति.वा.सनितम्.अनेन.ऐश्वर्यम्.इति.वा।[284]

``यत्रा.सुपर्णा.अमृतस्य.भागम्.अनिमेसम्.विदथा.अभिस्वरन्ति।
इनो.विश्वस्य.भुवनस्य.गोपाः.स.मा.धीरः.पाकम्.अत्र.आ.विवेश।ऽऽ.[287]
यत्र.सुपर्णाः.सुपतना.आदित्य.रश्मयः.अमृतस्य.भागम्.उदकस्य.अनिमिसन्तस्.वेदनेन.अभिस्वरन्ति.इति.वा.अभिप्रयन्ति.इति.वा।[287]
ईश्वरः.सर्वेसाम्.भूतानाम्.गोपायिता.आदित्यः.स.मा.धीरः.पाकम्.अत्र.आविवेश.इति.धीरो.धीमान्.पाकः.पक्तव्यो.भवति.विपक्व.प्रज्ञ.आदित्य.इत्य्.उपनिसद्.वर्णो.भवति.इत्य्.अधिदैवतम्।[287]
अथ.अध्यात्मम्.यत्र.सुपर्णाः.सुपतनानि.इन्द्रियान्य्.अमृतस्य.भागम्.ज्ञानस्य.अनिमिसन्तो.वेदनेन.अभिस्वरन्ति.इति.वा.अभिप्रयन्ति.इति.वा।[287]
ईश्वरः.सर्वेसाम्.इन्द्रियानाम्.गोपायिता।[287]
आत्मा.स.मा.धीरः.पाकम्.अत्र.आविवेश.इति.धीरो.धीमान्.पाकः.पक्तव्यस्.भवति.विपक्वप्रज्ञ.आत्मा.इत्य्.आत्म.गतिम्.आचष्टे।[287]

बहु.नामान्य्.उत्तरानि.द्वादश।
बहु.कस्मात्.प्रभवति.इति.सतह्।[290]
ह्रस्व.नामान्य्.उत्तरान्य्.एकादश।
ह्रस्वो.ह्रसतेह्।[290]
महत्.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्च.विंशतिह्।[290]
महान्.कस्मात्,.मानेन.अन्यान्.जहाति.इति.शाकपूनिर्.महनीयस्.भवति.इति.वा।[290]
तत्र.ववक्षिथ.विवक्षस.इत्य्.एते.वक्तेर्.वा.वहतेर्.वा.साभ्यासात्।[290]
गृह.नामान्य्.उत्तरानि.द्वाविंशतिह्।[290]
गृहाः.कस्माद्.गृह्णन्ति.इति.सताम्।[290]
परिचरन.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.दश।[290]
सुख.नामान्य्.उत्तरानि.विंशतिह्।[290]
सुखम्.कस्मात्,.सुहितम्.ख4भ्यः.खम्.पुनः.खनतेह्।[290]
रूप.नामान्य्.उत्तरानि.सोदश।
रुपम्.रोचतेह्।[290]
प्रशस्य.नामान्य्.उत्तरानि.दश।[290]
प्रज्ञा.नामान्य्.उत्तरान्य्.एकादश।[290]
सत्य.नामान्य्.उत्तरानि.सस्1।
सत्यम्.कस्मात्,.सत्सु.तायते.तत्.प्रभवम्.भवति.इति.वा।[290]
अस्ता.उत्तरानि.पदानि.पश्यति.कर्माणह्।[290]
उत्तरे.धातु1प्.चायति.प्रभृतीनि.च.नामान्य्.आमिश्रानि।[290].(($).च्f..णिर्.11,5,.)
नव.उत्तरानि.पदानि.सर्व.पद.समाम्नायाय।[290]
अथ.अत.उपमाह्।
यद्.अतत्.तत्.सदृशम्.इति.गार्ग्य,.तद्.आसाम्.कर्म.[स.आसाम्.उपमानाम्.अर्थः.ड्.295]।[290]
ज्यायसा.वा.गुनेन.प्रख्याततमेन.वा.कनीयांसम्.वा.अप्रख्यातम्.वा.उपमिमीते।[290]
अथ.अपि.कनीयसा.ज्यायांसम्।[291]

``तनूत्यजा.इव.तस्करा.वनर्गू.रशनाभिर्.दशभिर्.अभ्यधीताम्।ऽऽ.[296]
तनूत्यज्.तनू.त्यक्ता.वनर्गू.वनगामिनाव्.अग्नि.मन्थनौ.बाहू.तस्कराभ्याम्.उपमिमीते।[296]
तस्करस्.तत्.करो.भवति.यत्.पापकम्.इति.नैरुक्तास्,.तनोतेर्.वा.स्यात्.संतत.कर्मा.भवत्य्.अहोरात्र.कर्मा.वा।[296]
रशनाभिर्.दशभिर्.अभ्यधीताम्।[296]
अभ्यधीताम्.इत्य्.अभ्यधाताम्।
ज्यायांस्.तत्र.गुनो.अभिप्रेतह्।[296]

``कुह.स्विद्.दोसा.कुह.वस्तोर्.अश्विना.कुह.अभिपित्वम्.करतः.कुह.ऊसतुह्।
को.वाम्.शयुत्रा.विधवा.इव.देवरम्.मर्यम्.न.योषा.कृणुते.सधस्थ.आ।ऽऽ.[297]
क्व.स्विद्.रात्रि7.भवथह्,.क्व.दिवा,.क्व.अभिप्राप्तिम्.कुरुथह्,.क्व.वसथह्,.को.वाम्.शयने.विधवा.इव.देवरम्।[297]
देवरः.कस्माद्,.द्वितीयो.वर.उच्यते।[297]
विधवा.विधातृका.भवति,.विधवनाद्.वा.विधावनाद्.वा.इति.चर्मशिरस्1,.अपि.वा.धव.इति.मनुष्य.नाम.दद्.वियोगाद्.विधवा।[297-298]
देवरो.दीप्यति.कर्मा।[298]
मर्यो.मनुष्यो.मरन.धर्मा।[298]
योषा.यौतेर्.आकुरुते.सह.स्थाने।[298]
अथ.निपाताः.पुरस्ताद्.एव.व्याख्याताह्।[298]
यथा.इति.कर्म.उपमा।[298]
``यथा.वातो.यथा.वनम्.यथा.समुद्र.एजति।ऽऽ[298]
``भ्राजन्तो.अग्निर्.यो.यथा।ऽऽ.[298]
``आत्मा.यक्ष्मस्य.नश्यति.पुरा.जीव.गृभो.यथा।ऽऽ.[298]
आत्मा.अततेर्.वा.आप्तेर्.वा.अपि.वा.आप्त.इव.स्याद्.यावद्.व्याप्ति.भूत.इति।[298]
अग्निर्.इव.ये.मरुतो.भाजमाना.रोचिस्नु.उरस्का.भ्राजस्वन्तस्.रुक्म.वक्षसह्।[298]

``चतुरश्चिद्.ददमानाद्.बिभीयाद्.आ.निधातोह्।
न.दुर्क्ताय.स्पृहयेत्।ऽऽ[302]
चतुरो.अक्षान्.धारयत.इति.तद्.यथा.कितवाद्.बिभीयाद्.एवम्.एव.दुर्क्ताद्.बिभीयात्.न.दुरुक्ताय.स्पृहयेत्.कदाचित्।[303]
आ.इत्य्.आकार.उपसर्गः.पुरस्ताद्.एव.व्याख्यातस्।[303]
अथ.अप्य्.उपमा.अर्थे.दृश्यते।[303]
``जार.आ.भगम्।ऽऽ.जार.इव.भगम्.आदित्यो.अत्र.जार.उच्यते.रात्रेर्.जरयिता.स.एव.भाषाम्।[303]
तथा.अपि.निगमो.भवति.ऽऽ.स्वसृ6.जारः.शृणोतु.नह्।ऽऽ.इति।[303]
उससम्.अस्य.स्वसारम्.आह.साहचर्याद्.रस.रहनाद्.वा।[303]
अपि.त्व्.अयम्.मनुष्य.जार.एव.अभिप्रेतः.स्यात्.स्त्री.भगस्.तथा.स्याद्.भजतेह्।[303]
मेस.इति.भूत.उपमा।ऽऽ.मेसो.भूतो.अभि.यन्.नयह्।ऽऽ.[303]
मेसो.मिसतेस्.तथा.पशुः.पश्यतेह्।[303]
अग्निर्.इति.रूप.उपमा।[303]
``हिरन्य.रूपः.स.हिरन्य.संदृक्.अपाम्.नपात्.सेदु.हिरन्य.वर्णह्।ऽऽ..[303]
हिरन्य.वर्णस्य.इव.अस्य.रूपम्।[303]
था.इति.च।ऽऽ.तम्.प्रत्नथा.पूर्वथा.विश्वथा.इमथा।ऽऽ.[303]
प्रत्न.इव.पूर्व.इव.विश्व.इव.इम.इव.इति।[304]
अयम्.एततरस्.अमुस्माद्,.असाव्.अस्ततरो.अस्माद्,.अमुथा.यथा.असाव्.इति.व्याख्यातम्।[304]
वद्.इति.सिद्धा.उपमा.ब्राह्मणवद्.वृसलवत्,.ब्राह्मणा.इव.वृसला.इव.इति।[304]
वृसलो.वृस.शीलो.भवति.वृसा.शीलो.वा।[304]

``प्रियमेधवद्.अत्रिवत्.जातवेदो.विरूपवत्।
अङ्गिरस्वत्.महिव्रत.प्रस्कन्वस्य.श्रुधी.हवम्।ऽऽ.[314]
प्रियमेधः.प्रिया.अस्य.मेधा.यथा.एतेषाम्.ऋसीनाम्.एवम्.प्रस्कन्वस्य.शृणु.ह्वानम्।[314]
प्रस्कन्वः.कन्वस्य.पुत्रः.कन्व.प्रभवो.यथा.प्राग्रम्।[314]
अर्चिसि.भृगुः.सम्बभूव।[314].
भृगुर्.भृज्यमानो.न.देहे।[314]
अङ्गारेष्व्.अङ्गिरस्1।[314]
अङ्गारा.अङ्कना.अञ्चनाह्।[314]
अत्र.एव.तृतीयम्.ऋच्छते.इत्य्.ऊचुस्.तस्माद्.अत्रिर्.न.त्रय.इति।[314]
विखननाद्.वैखानसस्,.भरनाद्.भारद्वाजस्,.विरूपो.नाना.रूपस्,.महिव्रतो.महा.व्रत.इति।[314]

अथ.लुप्त.उपमान्य्.अर्थ.उपमानि.इत्य्.आचक्षते।[315]
सिंहो.व्याघ्र.इति.पूजायाम्,.श्वा.काल.इति.कुत्सायाम्।
काक.इति.शब्द.अनुकृतिस्.तद्.इदम्.शकुनिसु.बहुलम्।[315-316]
न.शब्द.अनुकृतिर्.विद्यत.इत्य्.औपमन्यवह्,.काक.उपकालयितव्यस्.भवति।[316]
तित्तिरिस्.तरनात्.तिल.मात्र.चित्र.इति.वा।[316]
कपिर्.इव.जीर्णः.कपिर्.इव.जवत.ईसत्.पिङ्गलो.वा.कमनीयम्.शब्दम्.पिञ्जयति.इति.वा।[316]
श्वा.आशु.यायी,.शवतेर्.वा.गति.कर्मणह्,.श्वसितेर्.वा।[316]
सिंहः.सहनाद्द्.हिंसेर्.वा.स्यात्.विपरीतस्य,.सम्.पूर्वस्य.वा.हन्तेः.संहाय.हन्ति.इति.वा।[316]
व्याघ्रो.व्ह्याघ्रानाद्.व्यादाय.हन्ति.इति.वा।[316]

अर्चति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.चतुश्चत्वारिंशत्।[318]
मेधावि.नामान्य्.उत्तरानि.चतुर्विंशतिह्।[318]
मेधावी.कस्मात्,.मेधया.तद्.वान्.भवति,.मेधा.मति7.धीयते।[318]
स्तोतृ.नामान्य्.उत्तरानि.त्रयोदश।[318]
स्तोता.स्तवनात्।[318]
यज्ञ.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्चदश।[318-319]
यज्ञः.कस्मात्,.प्रख्यातम्.यजतिर्.कर्म.इति.नैरुक्ता.याच्नो.भवति.इति.वा.यज्र्.उन्नस्.भवति.इति.वा.बहु.कृस्न.अजिन.इत्य्.औपमन्यवो.यजूंस्य्.एनम्.नयति.इति.वा।[319]
ऋत्विज्.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्तौ।[319]
र्त्विज्.कस्मात्,.ईरनह्,.ऋच्.यस्ता.भवति.इति.शाकपूनिर्,.ऋतु.याजी.भवति.इति.वा।[319]
याच्ना.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.सप्तदश।[319]
दान.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.दश।[319]
अध्येसना.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.चत्वारह्।[319]
स्वपितिस्.अस्ति.इति.द्वौ.स्वपिति.कर्माणौ।[319]
कूप.नामान्य्.उत्तरानि.चतुर्दश।[319]
कूपः.कस्मात्,.कुपानम्.भवति.कुप्यतेर्.वा।[319]
स्तेन.नामान्य्.उत्तरानि.चतुर्दश.एव।[319]
स्तेनः.कस्मात्,.संस्त्यानम्.अस्मिन्.पापकम्.इति.नैरुक्ताह्।[319]
निर्णीत.अन्तर्हित.नामधेयान्य्.उत्तरानि.सस्1।[319]
निर्णीतम्.कस्मात्,.निर्णिक्तम्.भवति।[319]
दूर.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्च।[319]
दूरम्.कस्माद्.द्रुतम्.भवति.दुरयम्.वा।[319]
पुरान.नामान्य्.उत्तरानि.सस्1।[319]
पुरानम्.कस्मात्,.पुरा.नवम्.भवति।[319]
नव.नामान्य्.उत्तरानि.सस्1.एव।[319]
नवम्.कस्माद्.आनीतम्.भवति।[319]

द्विश.[इन्.पैर्ष्].उत्तरानि.नामानि।[324]
प्रवित्वे.अभीक.इत्य्.आसन्नस्य,.प्रपित्वे.प्रप्ते,.अभीके.अभ्यक्ते।[324]
``आपित्वे.नः.प्रपित्वे.तूयमा.गहि।ऽऽ.``.अभीके.चिद्.उ.लोक.कृत्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[324]
दभ्रम्.अर्भकम्.इत्य्.अल्पस्य।[324]
दभ्रम्.दभ्रोतेः.सुदम्भम्.भवत्य्,.अर्भकम्.अवहृतम्.भवति।[324]
``उप.उप.मे.परा.मृश.मा.मे.दभ्रानि.मन्यथाह्।ऽऽ.``.नमो.महद्भ्यो.नमो.अर्भक4भ्यह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[325-325]
तिरस्.सतः.इति.प्राप्तस्य।[325]
तिरस्.तीर्णम्.भवति,.सतस्.संसृतम्.भवति।[325]
``तिरश्चिद्.अर्यया.परि.वर्तिर्.यातम्.अदाभ्या।ऽऽ.``.पात्रा.इव.भिन्दन्त्.सत.एति.रक्षसह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[325]
त्वो.नेम.इत्य्.अर्धस्य।[325]
त्वो.अपततस्,.नेमो.अपनीतस्।[325]
अर्धम्.हरतेर्.विपरीताद्.धारयतेर्.वा.स्याद्.उद्धृतम्.भवत्य्.ऋघ्नोतेर्.वा.स्याद्.ऋद्धतमस्.विभागह्।[325]
``पीयति.त्वो.अनु.त्वो.गृणाति।ऽऽ.``.नेमे.देवा.नेमे.असुराह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[325]
ऋक्षाः.स्तृभिर्.इति.नक्षत्रानाम्।[325]
नक्षत्रानि.नक्षतेर्.गति.कर्मणस्,.न.इमानि.क्षत्रानि.इति.च.ब्राह्मणम्,.ऋक्षा.उदीर्णानि.इव.ख्यायन्ते।[325]
``अमी.य.ऋक्षा.निहिताअस.उच्चा।ऽऽ.``.पश्यन्तो.द्याम्.इव.स्तृभिह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[325-326]
वंरीभिर्.उपजिह्विका.इति.सीमिकानाम्,.वंरी.ओ.वमनात्,.सीमिका.स्यमनाद्.उपजिह्विका.उपजिघ्रि.अह्।[326]
``वंरीभिः.पुत्रम्.अग्रुवस्.अदानम्।ऽऽ.``.यद्.अत्त्य्.उपजिह्विका.यद्.वंरो.अतिसर्पति।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।
ऊर्दरम्.कृदरम्.इत्य्.आवपनस्य.ऊर्दरम्.उदीर्णम्.भवत्य्.ऊर्जे.दीर्णम्.वा।[326]
``तम्.ऊर्दरम्.न.पृणता.यनेन।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[326]
तम्.ऊर्दरम्.इव.पूरयति.यनेन।
कृदरम्.कृतदरम्.भवति।[326]
``समिद्धो.अञ्जन्.कृदरम्.मतीनाम्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[327]

रम्भः.पिनाकम्.इति.दन्दस्य।
रम्भ.आरभन्त.एनम्।[335]
``आ.त्वा.रम्भम्.न.जिव्रयो.ररम्भ।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[335]
आरभामहे.त्वा.जीर्णा.इव.दन्दम्।[335]
पिनाकम्.प्रतिपिनस्त्य्,.एनेन।[335]
``कृत्तिवासस्1.पिनाक.हस्तो.अवतत.धन्वा।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।[336]
मेना.ग्ना.इति.स्त्रीनाम्,.स्त्रियस्.त्यायतेर्.अपत्रपन.कर्मणस्।[336]
मेना.मानयन्त्य्.एनाह्,.ग्ना.गच्छन्त्य्.एनाह्।[336]
``अमेनांश्चित्.जनिवतश्.चकर्थ।ऽऽ.``.ग्नास्.त्व्.आकृण्तन्न्.अपसो.अतन्वत।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[336]
शेपो.वैतस.इति.पुंस्.प्रजननस्य।
शेपस्.शपतेः.स्पृशति.कर्मणस्,.वैतसो.वितस्तम्($).भवति।[336]
``यस्याम्.उशन्तः.प्रहराम.शेपम्।ऽऽ.``.त्रिः.स्म.मा.अह्नः.श्नथयस्.वैतसेन।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[336]
अया.एना.इत्य्.उपदेशस्य।ऽऽ.अया.ते.अग्नि8.समिधा.विधेम।ऽऽ.इति.स्त्रियाह्।[336]
``एना.वो.अग्निम्।ऽऽ.इति.नपुंसकस्य।[336]
``एना.पति.आ.तन्वम्.सम्.मृजस्व।ऽऽ.इति.पुंसह्।[337]
सिसक्तु.सचत.इति.सेवमानस्य।[337]
``स.नः.सिसक्तु.यस्.तुरह्।ऽऽ.स.नः.सेवताम्.यस्.तुरह्।[337]
``सचस्वा.नः.स्वस्ति4।ऽऽ.सेवस्व.नः.स्वस्ति4।[337]
स्वस्ति.इत्य्.अविनाशि.नाम.अस्तिर्.अभिपूजितः.सु.अस्ति.इति।[337]
भ्यसते.रेजत.इति.भय.वेपनयोह्।[337]
``यस्य.शुस्माद्.रोदसी.अभ्यसेताम्।ऽऽ.``.रेजते.अग्नि7.पृथिवी.मख4भ्यह्।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमौ.भवतह्।[337]
द्यावा.पृथिवी.नामधेयान्य्.उत्तरानि.चतुर्विंशतिस्.तयोर्.एषा.भवति।[320]

``कतरा.पूर्वा.कतरा.अपरा.अयोह्($).कथा.जाते.कवि8प्.को.विवेद।
विश्वम्.त्मना.बिभृतो.यद्द्.ह.नाम.वि.वर्तेते.अहनी.चक्रिया.इव।ऽऽ.[345]
कतरा.पूर्वा.कतरा.अपरा.अनयोह्,.कथम्.जाते.कवि8प्,.क.एने.व्जानाति।[345]
सर्वम्.आत्मना.बिभृतो.यद्द्.ह.एनयोः.कर्म.विवर्तेते.च.एनयोर्.अहनी.अहोरात्र2द्.चक्र.युक्त2द्.इव.इति.द्यावा.पृथिवी.ओर्.महिमानम्.आचष्ट.आचष्टे।[345]