Nirukta · अध्याय 2

अथ.निर्वचनम्
तद्.येषु.पदेषु.स्वर.संस्कारौ.समर्थौ.प्रादेशिकेन.विकारेण.(गुणेन.भ्).अन्वितौ.स्याताम्.तथा.तानि.निर्ब्रूयाद्
अथ.अनन्विते.अर्थे.अप्रादेशिके.विकारे.अर्थ.नित्यः.परीक्षेत.केनचिद्.वृत्ति.सामान्येन
अविद्यमाने.सामान्ये.अप्य्.अक्षर.वर्ण.सामान्यान्.निर्ब्रूयान्.न.त्व्.एव.न.निर्ब्रूयात्
न.संस्कारम्.आद्रियेत.विशयवत्यो.(हि.भ्).वृत्तयो.भवन्ति
यथा.अर्थम्.विभक्तीः.सन्नमयेत्
प्रत्तम्.अवत्तम्.इति.धातु.आदी.एव.शिस्येते
अथ.अप्य्.अस्तेर्.निवृत्ति.स्थानेष्व्.आदि.लोपो.भवति.स्तः.सन्ति.इत्य्
अथ.अप्य्.अन्त.लोपो.भवति.गत्वा.गतम्.इति
अथ.अप्य्.उपधा.लोपो.भवति.जग्मतुर्.जग्मुर्.इति
अथ.अप्य्.उपधा.विकारो.भवति.राजा.दण्डी.इति
अथ.अप्य्.वर्ण.लोपो.भवति.तत्त्वा.यामि.इति
अथ.अप्य्.द्वि.वर्ण.लोपस्.तृच.इति
अथ.अप्य्.आदि.विपर्ययो.भवति.ज्योतिर्.घनो.बिन्दुर्.वाट्य.इति
अथ.अप्य्.आदि.अन्त.विपर्ययो.भवति.स्तोका.रज्जुः.सिकतास्.तर्कु.इति
अथ.अप्य्.अन्त.व्यापत्तिर्.भवति

ओघो.मेघो.नाधो.गाधो.वधूर्.मधु.इति
अथ.अप्य्.वर्ण.उपजन.आस्थद्.द्वारो.भरूज.इति
तद्.यत्र.स्वराद्.अनन्तर.अन्तस्थ.अन्तर्.धातुर्.भवति.तद्.द्विप्रकृतीनाम्.स्थानम्.इति.प्रदिशन्ति
तत्र.सिद्धायाम्.अनुपपद्यमानायाम्.इतरया.उपपिपादयिषेत्
तत्र.अप्य्.एके.अल्प.निष्पत्तयो.भवन्ति.तद्.यथा.एतद्.ऊतिर्.मृदुः.पृथुः.पृषतः.कुणारुम्.इति
अथ.अप्य्.भाषिकेभ्यो.धातुभ्यो.नैगमाः.कृतो.भाष्यन्ते.दमूनाः.क्षेत्रसाधा.इति
अथ.अप्य्.नैगमेभ्यो.भाषिका.उष्णम्.घृतम्.इति
अथ.अपि.प्रकृतय.एव.एकेषु.भाष्यन्ते.विकृतय.एकेषु
शवतिर्.गति.कर्मा.कम्बोजेष्व्.एव.भाष्यते
कम्बोजाः.कम्बल.भोजाः.कमनीय.भोजा.वा
कम्बलः.कमनीयो.भवति
विकारम्.अस्य.आर्येषु.भाषन्ते.शव.इति
दातिर्.लवन.अर्थे.प्राच्येषु.दात्रम्.उदीच्येषु
एवम्.एक.पदानि.निर्ब्रूयात्
अथ.तद्धित.समासेष्व्.एक.पर्वसु.वा.(च.भ्).अनेक.पर्वसु.च.पूर्वम्.पूर्वम्.अपरम्.अपरम्.प्रविभज्य.निर्ब्रूयात्
दण्ड्यः.पुरुषो.दण्ड.पुरुषो.दण्डम्.अर्हति.इति.वा.दण्डेन.सम्पद्यत.इति.वा
दण्डो.ददतेर्.धारयति.कर्मणो.अकूरो.ददते.मणिम्.इत्य्.अभिभाषन्ते
दमनाद्.इत्य्.औपमन्यवो.दण्डम्.अस्य.आकर्षति.(आकर्षत.भ्).इति.गर्हायाम्
कक्ष्या.रज्जुर्.अश्वस्य.कक्षम्.सेवते
कक्षो.गाहतेः.क्स.इति.नाम.करणः.ख्यातेर्.वा.अनर्थको.अभ्यासः.किम्.अस्मिन्.ख्यानम्.इति.कषतेर्.वा
तत्.सामान्यान्.मनुष्य.कक्षो.बाहु.मूल.सामान्याद्.अश्वस्य

राज्ञः.पुरुषो.राज.पुरुषः
राजा.राजतेः
पुरुषः.पुरि.षादः.पुरि.शयः.पूरयतेर्.वा
पूरयत्य्.अन्तर्.इत्य्.अन्तर.पुरुषम्.अभिप्रेत्य
``यस्मात्.परम्.न.अपरम्.अस्ति.किंचिद्.यस्मान्.न.अणीयो.न.ज्यायो.अस्ति.कश्चित्.ऽऽ.(ट.10,10,3;.ंउ.10,4)
``वृक्ष.इव.स्तब्धो.दिवि.तिष्ठत्य्.एकस्.तेन.इदम्.पूर्णम्.पुरुषेण.सर्वम्.ऽऽ.(ट.10,10,3;.ंउ.10,4;.णु.21-9).इत्य्.अपि.निगमो.भवति
विश्चकद्राकर्षो.वि.इति.चकद्र.इति.श्व.गतौ.भाष्यते
द्राति.इति.गति.कुत्सना
कद्राति.इति.द्राति.कुत्सना
चकद्राति.कद्राति.इति.सतो.अनर्थको.अभ्यासस्.तद्.अस्मिन्न्.अस्ति.इति.विश्चकद्रः
कल्याण.वर्ण.रूपः.कल्याण.वर्णस्य.इव.अस्य.रूपम्
कल्याणम्.कमनीयम्.भवति
वर्णो.वृणोतेः
रूपम्.रोचतेः
एवम्.तद्धित.समासान्.निर्ब्रूयात्
न.एक.पदानि.निर्ब्रूयात्.न.अवैयाकरणाय.न.अनुपसन्नाय.अनिदंविदे.वा
नित्यम्.ह्य्.अविज्ञातुर्.विज्ञाने.असूया
उपसन्नाय.तु.निर्ब्रूयाद्.यो.वा.अलम्.विज्ञातुम्.स्यान्.मेधानिने.तपस्विने.वा

``विद्या.ह.वै.ब्राह्मणम्.आजगाम.गोपाय.मा.शेवधि.शेवधिस्.ते.अहम्.अस्मि।
``असूयकाय.अनृज.वेयताय.न.माम्.ब्रूया.वीर्यवती.तथा.स्याम्।
``य.आतृणत्त्य्.अवितथेन.कर्णाव्.अदुह्खम्.कुर्वन्न्.अमृतम्.सम्प्रयच्छन्।
``तम्.मन्येत.पितारम्.मातारंश्.च.तस्मै.न.द्रुहेत्.कतमत्.चन.अहम्।
``अध्यापिता.ये.गुरुम्.न.आद्रियन्ते.विप्रा.वाचा.मनसा.कर्मणा.वा।
``यथा.एवा.ते.न.गुरोर्.भोजनीयास्.तथा.एव.तान्.न.भुनक्ति.श्रुतम्.तत्।
``यम्.एव.विद्याः.शुचिम्.अप्रमत्तम्.मेधाविनम्.ब्रह्मचर्य.उपपन्नम्।
``यस्.ते.न.द्रुह्हेत्.कतमत्.चन.अहम्.तस्मै.मा.ब्रूया.निधिपाय.ब्रह्मन्.इति।
निधिः.शेवधिर्.इति।

अथ.अतो.अनुक्रमिष्यामह्।
गौर्.इति.पृथिव्या.नामधेयम्,.यद्.दूरम्.गता.भवति।(2,5)
यच्.च.अस्याम्.भूतानि.गच्छन्ति।(2,5)
गातेर्.वा.औ.कारो.नाम.करणह्।(2,5)
अथ.अपि.पशु.नाम.इह.भवत्य्.एतस्माद्.एव।(2,5)[177]
अथ.अप्य्.अस्याम्.ताद्धितेन.कृत्स्नवत्.निगमा.भवन्ति।(2,5).[उसेद्.इन्.अ.देरिवतिवे.सेन्से]
``गोभिः.श्रीनीत.मत्सरम्।ऽऽ.इति.पयसह्।(2,5)[177]
मत्सरः.सोमो.मन्दतेस्.तृप्ति.कर्मणह्।(2,5)
मत्सर.इति.लोभ.नाम.अभिमत्त.एनेन.धनम्.भवति।(2,5)[177]
पयस्.पिबतेर्.वा.प्यायतेर्.वा।(2,5)
क्षीरम्.क्षरतेर्.घसेर्.वा.ईरो.नाम.करणह्,.उशीरम्.इति.यथा।(2,5)[177]
``अंशुम्.दुहन्तो.अध्यासते.गविऽऽ.इत्य्.अधिसवन.चर्णमह्।(2,5)
अंशुः.शम्.अष्ट.मात्रो.भवत्य्,.अननाय.शम्.भवति.इति.च।(2,5)
चर्म.चरतेर्.वा.उच्चृत्तम्.भवति.इति.वा।
अथ.अपि.चर्म.च.श्लेस्मा.च।
``गोभिः.सम्नद्धो.असि.वीलयस्वऽऽ.इति.रथ.स्तुति7।(2,5)[177]
अथ.अपि.स्नाव.च.श्लेस्मा.च।ऽऽ.गोभिः.सम्नद्धा.पतति.प्रसूताऽऽ.इति.इषु.स्तुति7।(2,5)
ज्या.अपि.गौर्.उच्यते।(2,5)
गव्या.चेत्.ताधितम्,.अथ.चेत्.न.गव्या.गमयति.इसून्.इति।2,5।

``वृक्षेवृक्षे.नियता.अमीमयद्.गौस्.ततो.वयस्.प्रपतान्.पुरुषादह्।ऽऽ.(2,6)
वृक्षे.वृक्षे.धनुसि.धनुसि।(2,6)
वृक्षो.व्रश्चनाद्.वृत्वा.क्षाम्.तिष्ठति.इति.वा।(2,6)
क्षा.क्षियतेर्.निवास.कर्मणह्।(2,6).[182]
नियता.अमीमयद्.गौः.शब्दम्.करोति।(2,6)
मीमयतिः.शब्द.कर्मा।(2,6)
ततो.वयस्.प्रपतन्ति.पुरुषान्.अदनाय।(2,6)
विर्.इति.शकुनि.नाम.वेतेर्.गति.कर्मणह्।(2,6)
अथ.अपि.इसु.नाम.इह.भवत्य्.एतस्माद्.एव।(2,6).[182]
आदित्यो.अपि.गौर्.उच्यते।(2,6)
``उत.अदः.परुसे.गो7।ऽऽ.(2,6)
पर्ववति.भाष्वति.इत्य्.औपमन्यवह्।(2,6).[182]
अथ.अप्य्.अस्य.एकस्.रश्मिश्.चन्द्रमसम्.प्रति.दीप्यते।(2,6)
तद्.एतेन.उपेक्षितव्यम्,.आदित्यतो.अस्य.दीप्तिर्.भवति.इति।(2,6).[182]
``सुसुम्नः.सूर्य.रश्मिश्.चन्द्रमा.गन्धर्वऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।(2,6)
स.अपि.गौर्.उच्यते।(2,6)
अत्र.आह.गोर्.अमन्वत.इति.तद्.उपरिष्टाद्.व्याख्यास्यामह्।(2,6)
सर्वे.अपि.रश्मयो.गाव.उच्यन्ते।2,6।[182]

``ता.वाम्.वास्तून्य्.उश्मसि.गमध्यै.यत्र.गावस्.भूरि.शृण्गा.अयासह्।
अत्र.आह.तद्.उरु.गायस्य.वृस्नः.परमम्.पदम्.अवभाति.भूरि।ऽऽ.तानि.वाम्.वास्तूनि.कामयामहे.गमनाय.यत्र.गावस्.भूरि.शृण्गा.बहु.शृण्गाह्।(2,7).[186].
भूरि.इति.बहुनो.नामधेयम्.प्रभवति.इति.सतह्।(2,7).[186]
शृण्गम्.श्रयतेर्.वा.शृणातेर्.वा.शम्नातेर्.वा.शरनाय.उद्गतम्.इवि.वा.शिरसो.निर्गतम्.इति.वा।(2,7).[186]
अयासो.अयनाह्।
तत्र.तद्.उरु.गायस्य.विस्नोर्.महा.गतेः.परमम्.पदम्.परार्ध्यस्थम्.अवभाति.भूरि।(2,7).[186]
पादः.पद्यतेस्.तत्.निधानात्.पदम्।
पशु.पाद.प्रकृतिः.प्रभाग.पादह्।
प्रभाग.पाद.सामान्याद्.इतरानि.पदानि।
एवम्.अन्येसाम्.अपि.सत्त्वानाम्.संदेहा.विद्यन्ते।
तानि.चेत्.समान.कर्माणि.समान.निर्वचनानि,.नाना.कर्माणि.चेत्.नाना.निर्वचनानि.यथा.अर्थम्.निर्वक्तव्यानि।(2,7).[186]
इति.इमान्य्.एकविंशतिः.पृथिवी.नामधेयान्य्.अनुक्रान्तानि।
तत्र.निरृतिर्.निरमनाद्.ऋच्छतेः.कृच्छ्र.आपत्तिर्.इतरा।
सा.पृथिव्या.संदिह्यते,.तयोर्.विभागस्.तस्याः.एषा.भवति।2,7।[186]

``य.ईम्.चकार.न.सो.अस्य.वेद.य.ईम्.ददर्श.हिरुगिन्नु.तस्मात्।
स.मातुर्.योना.परिवीतो.अन्तर्बहुप्रजा.निरृतिम्.आविवेश।ऽऽ.बहु.प्रजाः.कृच्छ्रम्.आपद्यत.इति.परिव्राजका.वर्ष.कर्मा.इति.नैरुक्ताह्।(2,8)[188]
य.ईम्.चकार.इति.करोति.किरती.संदिग्धौ.वर्ष.कर्मणा।
न.सो.अस्य.वेद.मध्यमह्।
स.एव.अस्य.वेद.मध्यमो.यो.ददर्श.आदित्य.उपहितम्.स.मातृ6.योनि7.मातृ.अन्तरिक्षम्.निर्मीयन्ते.अस्मिन्.भूतानि.योनिर्.अन्तरिक्षम्.महान्.अवयवः.परिवीतो.वायुना.अयम्.अपि.इतरो.योनिर्.एतस्माद्.एव.परियुतो.भवति।
बहु.प्रजा.भूमिम्.आपद्यते.वर्ष.कर्मणा।(2,8)[188-189].($)
शाकपूनिः.संकल्पयांश्.चक्रे.सर्वा.देवता.जानामि.इति।
तस्मै.देवता.उभय.लिङ्गा.प्रादुर्बभूव।
ताम्.न.जज्ञे।
ताम्.पप्रछ.विविदिसानि.त्वा.इति।
सा.अस्मा.एताम्.ऋचम्.आदिदेश.एषा.मद्देवता.इति।2,8।[189]

``अयम्.स.शिङ्क्ते.येन.गौर्.अभीवृता.मिमाति.मायुम्.ध्वंसन.अवधि.श्रिता।
सा.चित्तिभिर्.न.हि.चकार.मर्त्त्यम्.विद्युत्.भवन्ती.प्रति.वव्रिम्.औहत।ऽऽ.(2,9)[192]
अयम्.स.शब्दायते.येन.गौर्.अभिप्रवृत्ता.मिमाति.मायुम्.शब्दम्.करोति.मायुम्.इव.आदित्यमिति.वा।
वाच्.एषा.माध्यमिका.ध्वंसने.मेघे.अधिश्रिता।
सा.चित्तिभिः.कर्मभिर्.नीचैर्.निकरोति.मर्त्त्त्यम्.विद्युत्.भवन्ती.प्रत्यूहते.वव्रिम्।
वव्रिर्.इति.रूप.नाम.वृणोति.इति.सतह्।
वर्षेन.प्रच्छाद्य.पृथिवीम्.तत्.पुनर्.आदत्ते।2,9।[192]

हिरन्य.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्च.दश।
हिरन्यम्.कस्माद्,.ह्रियत.आयम्यमानम्.इति.वा.ह्रियते.जनात्.जनम्.इति.वा.हितरमनम्.भवति.इति.वा.हृदय.रमनम्.भवति.इति.वा.हर्यतेर्.वा.स्यत्.प्रेप्सा.कर्मणह्।(2,10)[194]
अन्तरिक्ष.नामान्य्.उत्तरानि.सोदश।
अन्तरिक्षम्.कस्माद्,.अन्तरा.क्ष.अन्तम्.भवत्य्.अन्तर्.इमे.इति.वा.शरीरेष्व्.अन्तर्.अक्षयम्.इति.वा।(2,10)[194]
तत्र.समुद्र.इत्य्.एतत्.पार्थिवेन.समुद्रेन.संदिह्यते।(2,10)[194]
समुद्रः.कस्मात्,.समुद्द्रवन्त्य्.अस्माद्.आपह्,.समभिद्रवन्त्य्.एनम्.आपह्,.सम्मोदन्ते.अस्मिन्.भूतानि,.समुदको.भवति,.समुनत्ति.इति.वा।(2,10)[195]
तयोर्.विभागह्।
तत्र.इतिहासम्.आचक्षते.देवापिश्.च.आर्ष्तिसेनः.शान्तनुश्.च.कौरव्यौ.भ्रातरु.बभुवतुह्,.स.शन्तनुः.कनीयान्.अहिसेचयाम्.चक्रे.देवापिस्.तपस्.प्रतिपेदे।
ततः.शान्तनस्.राज्ये.द्वादश.वर्षानि.देवो.न.ववर्श,.तम्.ऊचुर्.ब्राह्मणा.अधर्मस्.त्वया.चरितो.ज्येस्थम्.भ्रातरम्.अन्तरित्य.अभिसेचितम्.तस्मात्.ते.देवो.न.वर्षति.इति।
स.शन्तनुर्.देवापिम्.शिशिक्ष.राज्येन.तम्.उवाच.देवापिः.पुरोहितस्.ते.असानि.याजयानि.च.त्वा.इति।
तस्य.एतद्.वर्ष.काम.सूक्तम्।
तस्य.एषा.भवति।

``आर्ष्तिसेनो.होत्रम्.ऋषिर्.निसीदन्.देवापिर्.देव.सुमतिम्.चिकित्वान्।
स.उत्तरस्माद्.अधरम्.समुद्रम्.अपो.दिव्या.असृजद्.वर्ष्या.अभि।ऽऽ
आर्ष्तिसेन.ऋष्टिसेनस्य.पुत्र.इसित.सेनस्य.इति.वा।
सेना.स.ईश्वरा।
समान.गतिर्.वा,.पुत्रः.पुरु.त्रायते.निपरनाद्.वा.नुत्.नरकम्.ततस्.त्रायत.इति.वा,.ऽऽ.होत्रम्.ऋषिर्.निसीदन्ऽऽ.ऋषिर्.दर्शनात्.स्तोमान्.ददर्श.इत्य्.औपमन्यवस्,.तद्.यद्.एनांस्.तपस्यमानान्.ब्रह्म.स्वयम्भु.अभ्यानर्षत्.त.ऋषयो.अभवंस्.तद्.ऋसीनाम्.ऋषित्वम्.इति.विज्ञायते।
देवापिर्.देवानाम्.आप्ति.आ.स्तुति.आ.च.प्रदानेन.देव.सुमतिम्.देवानाम्.कल्याणीम्.मतिम्.चिकित्वांस्.चेतनावान्।
स.उत्तरस्माद्.अधरम्.समुद्रम्.उत्तर.उद्धततरो.भवत्य्,.अधरो.अधरह्।
अधो.न.धावति.इत्य्.ऊर्ध्व.गतिः.प्रतिसिद्धा।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``यद्.देवापिः.शन्तनु4.पुरोहितो.होत्राय.वृतः.कृपयन्न्.अदीधेत्।
देव.श्रुतम्.वृष्टि.वनिम्.ररानो.बृहस्पतिर्.वाचम्.अस्मा.अयच्छत्।ऽऽ
शन्तनुः.शम्.तनो.अस्तु.इति.वा.शम्.अस्मै.तनु.आ.अस्तु.इति.वा।
पुरोहितः.पुर.एनम्.दधति।
होत्राय.वृतः.कृपायमानो.अन्वध्यायद्,.देव.श्रुतम्.देवा.एनम्.शृण्वन्ति,.ऋष्टि.वनिम्.वृष्टि.याचिनम्.ररानस्.रातिर्.अभ्यस्तस्,.बृहस्पतिर्.ब्रह्म.आसीत्.सो.अस्मै.वाचम्.अयच्छद्,.बृहत्.उपव्याख्यातम्।

साधारनान्य्.उत्तरानि.सो.दिवश्.च.आदित्यस्य.च।
यानि.त्व्.अस्य.प्राधान्येन.उपरिस्तात्.तानि.व्याख्यास्यामह्।
आदित्यः.कस्माद्,.आदत्ते.रसान्,.आदत्ते.भाषम्.ज्योतिषाम्,.आदीप्तो.भाषा.इति.वा.अदितेः.पुत्र.इति.वा।
अल्प.प्रयोगम्.त्व्.अस्य.एतद्.आर्च.अभ्याम्नाये.सूक्त.भाक्.ऽऽ.सूर्यम्.आदितेयम्ऽऽ.अदितेः.पुत्रम्।
एवम्.अन्यासाम्.अपि.देवतानाम्.आदित्य.प्रवादाः.स्तुतयो.भवन्ति.तद्.यथा.एतत्.मित्रस्य.वरुणस्य.अर्यमन्6.दक्षस्य.भगस्य.अंशस्य.इति।
अथ.अपि.मित्रा.वरुणयोह्।ऽऽ.आदित्या.दानुनस्पतीऽऽ.दानपती।
अथ.अपि.मित्रस्य.एकस्य।ऽऽ.प्र.समित्र.मर्तो.अस्तु.प्रयस्वान्.यस्.त.आदित्य.शिक्षति.व्रतेनऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
अथ.अपि.वरुणस्य.एकस्य.ऽऽ.अथा.वयम्.आदित्य.व्रते.तव।
व्रतम्.इति.कर्म.नाम.निवृत्ति.कर्म.वारयति.इति.सतह्,.इदम्.अपि.इतरद्.व्रतम्.एतस्माद्.एव.वृणोति.इति.सतस्,.अन्नम्.अपि.व्रतम्.उच्यते.यद्.आवृणोति.शरीरम्।

स्वर्.आदित्यो.भवति,.सु.अरनह्,.सु.ईरनह्,.सु.ऋतस्.रसान्,.सु.ऋतो.भाषम्.ज्योतिषाम्,.सु.ऋतस्..भाषा.इति.वा.एतेन.द्यौर्.व्याख्याता।
पृश्निर्.आदित्यो.भवति,.प्राश्नुत.एनम्.वर्ण.इति.नैरुक्ताह्,.संस्प्रस्ता.रसान्,.संस्प्रस्ता.भाषम्.ज्योतिषाम्,.संस्पृष्टो.भाषा.इति.वा।
द्यौह्,.संस्पृष्टा.ज्योतिष्.भिः.पुन्य.कृद्भिश्.च।
नाक.आदित्यो.भवति,.नेता.रसानाम्.नेता.भाषाम्.ज्योतिषाम्.प्रनयह्।
अथ.द्यौह्,.कम्.इति.सुख.नाम.तत्.प्रतिसिद्धम्.प्रतिसिध्येत।ऽऽ.न.वा.अमुम्.लोकम्.जग्मुसे.किंच.नाकम्।ऽऽ
न.वा.अमुम्.लोकम्.गतवते.नाकम्,.पुन्य.कृतो.ह्य्.एव.तत्र.गच्छन्ति।
गौर्.आदित्यो.भवति,.गमयति.रसान्,.गच्छन्त्य्.अन्तरिक्षे।
अथ.द्यौर्.यत्.पृथिवी.आ.अधि.दूरम्.गता.भवति.यच्.च.अस्याम्.ज्योतींसि.गच्छन्ति।
विस्तप्.आदित्यो.भवत्य्,.आविस्तस्.रसान्,.आविस्तो.भाषम्.ज्योतिषाम्,.आविस्तो.भाषा.इति.वा।
अथ.द्यौर्,.आविस्ता.ज्योतिष्.भिः.पुन्य.कृत्.भिश्.च।
नभस्.आदित्यस्.भवति,.नेता.रसानाम्,.नेता.भाषाम्.ज्योतिषाम्.प्रनयो.अपि.वा,.भन.एव.स्याद्.विपरीतस्,.न.न.भाति.इति.वा.एतेन.द्यौर्.व्याख्याता।

रश्मि.नामान्य्.उत्तरानि.पञ्च.दश,.रश्मिर्.यमनात्,.तेषाम्.आदितः.साधारनानि.पञ्च.अश्व.रश्मिभिह्।
दिश्.नामान्य्.उत्तरान्य्.अस्तौ।
दिशः.कस्माद्,.दिशतेर्.आसदनाद्.अपि.वा.अभ्यशनात्।
तत्र.कास्थाः.इत्य्.एतद्.अनेकस्य.अपि.सत्त्वस्य.नाम.भवति।
कास्था.दिशो.भवन्ति,.क्रान्त्वा.स्थिता.भवन्ति।
कास्था.उपदिशो.भवन्ति,.इतरेतरम्.क्रान्त्वा.स्थिता.भवन्त्य्।
आदित्यो.अपि.कास्था.उच्यते,.क्रान्त्वा.स्थितो.भवति।
आजि.अन्तो.अपि.कास्था.उच्यते,.क्रान्त्वा.स्थितस्.भवति।
आपो.अपि.कास्था.उच्यन्ते,.क्रान्त्वा.स्थिता.भवन्ति.इति.स्थावरानाम्।

``अतिष्ठन्तीनाम्.अनिवेशनानाम्.कास्थानाम्.मध्ये.निहितम्.शरीरम्।
वृत्रस्य.निन्यम्.विचरन्त्य्.आपो.दीर्घम्.तमस्.आशयद्.इन्द्र.शत्रुह्।ऽऽ
``अतिष्ठन्तीनाम्ऽऽ.अनिविशमानानाम्.इत्य्.अस्थावरानाम्.कास्थानाम्.मध्ये.ऽऽ.निहितम्.शरीरम्ऽऽ.मेघह्।
शरीरम्.शरीरम्($).शृणातेः.शम्नातेर्.वा।
वृत्रस्य.निन्यम्.निर्णामम्.विचरन्ति.विजानन्त्य्.आप.इति।
दीर्घम्.द्राघतेस्.तमस्.तनोतेह्।
आशयत्.आशेतेह्।
इन्द्र.शत्रुर्.इन्द्रो.अस.शमयिता.वा.शातैता.वा.तस्माद्.इन्द्र.शत्रुह्।
तत्.को.वृत्रस्,.मेघ.इति.नैरुक्तास्,.त्वास्त्रो.असुर.इत्य्.ऐतिहासिका।
अपाम्म्.च.ज्योतिषश्.च.मिश्री.भाव.कर्मणो.वर्ष.कर्म.जायते,.तत्र.उपमा.अर्थेन.युद्ध.वर्णा.भवन्ति।
अहिवत्.तु.खलु.मन्त्र.वर्णा.ब्राह्मण.वादाश्.च।
विवृद्धि.आ.शरीरस्य.स्रोतांसि.निवारयाम्.चकार,.तस्मिन्.हते.प्रसस्यन्दिर.आपस्,.तद्.अभिवादिनी.एषा.ऋच्.भवति।

``दास.पत्नीर्.अहि.गोपा.अतिष्ठन्.निरुद्धा.आपः.पनिना.इव.गावह्।
अपाम्.बिलम्.अपिहितम्.यद्.आसीद्.वृत्रम्.जघन्वाम्.अप.तद्.ववार।ऽऽ
दास.पत्नीर्.दास.अधिपत्नी.ओ,.दासो.दस्यतेर्.उपदासयति.कर्माण्य्.अहि.गोपा.अतिष्ठन्.अहिना.गुप्ताह्।
अहिर्,.अयनाद्,.एत्य्.अन्तरिक्षे.अयम्.अपि.इतरो.अहिर्.एतस्माद्.एव($),.निर्ह्रसित.उपसर्ग.आहन्तिति।
``निरुद्धा.आपः.अहिना.इव.गावह्।ऽऽ.पनिर्.वनिज्.भवति,.पनिः.पननाद्,.वनिज्.पन्यम्.नेनेक्ति।
``अपाम्.बिलम्.अपिहितम्.यद्.आसीत्।ऽऽ.बिलम्.भरम्.भवति,.बिभर्तेह्।
``वृत्रम्.जघ्निवान्.अप.ववार.(तद्)।ऽऽ.वृत्रो.वृणोतेर्.वा.वर्ततेर्.वा.वर्धति.वा।
यद्.अवृणोत्.तद्.वृत्रस्य.वृत्रत्वम्.इति.विज्ञायते।
यद्.अवर्तत.तद्.वृत्रस्य.वृत्रत्वम्.इति.विज्ञायते।
यद्.अवर्धत.तद्.वृत्रस्य.वृत्रत्वम्.इति.विज्ञायते।

रात्रि.नामान्य्.उत्तरानि.त्रयोविंशतिह्।
रात्रिः.कस्मात्,.प्ररमयति.भूतानि.नक्तम्.चारीन्य्,.उपरमयति.इतरानि.ध्रुवीकरोति,.रातेर्.वा.स्याद्.दान.कर्मणह्,.प्रदीयन्ते.अस्याम्.अवश्यायाह्।
उसस्.नामान्य्.उत्तरानि.सोदश।
उसस्1.कस्माद्,.उच्छति.इति.सत्या।
रात्रेर्.अपरः.कालस्,.तस्या.एषा.भवति।

``इदम्.श्रेस्थम्.ज्योतिषाम्.ज्योतिष्.आगात्.चित्रः.प्रकेतो.अजनिस्त.विभ्वा।
यथा.प्रसूता.सवितृ6.सवाय.एवा.रात्रि.उससे.योनिम्.आरैक्।ऽऽ
``इदम्.श्रेस्थम्.ज्योतिषाम्.ज्योतिष्ऽऽ.आगमत्.चित्रम्.प्रकेतनम्.प्रज्ञा.ततम्.अजनिस्त.विभूत.तमम्.ऽऽ.यथा.प्रसूता.सवितृ6ऽऽ.प्रसवाय.रात्रिर्.आदित्यस्य.एवम्.रात्रि.उससे.योनिम्.अरिचत्.स्थानम्।
स्त्री.योनिर्,.अभियुत.एनाम्.गर्भह्।
तस्या.एषा.अपरा.भवति।

``रुशद्वत्सा.रुशती.श्वेत्या.आगाद्.आरैक्.उ.कृस्ना.सदनान्य्.अस्याह्।
समान.बन्धू.अमृते.अनूची.द्यावा.वर्णंश्.चरत.आमिनाने।ऽऽ
रुशत्.वत्सा.सूर्य.वत्सा,.रुशद्.इति.वर्ण.नाम,.रोचतेर्.ज्वलति.कर्मणह्।
सूर्यम्.अस्या.वत्सम्.आह,.साहचर्याद्.रस.हरनाद्.वा।
``रुशती.श्वेत्यागात्।ऽऽ.श्वेत्या.श्वेततेर्.अरिचत्.कृस्ना.सदनाय्.अस्याः.कृस्न.वर्णा.रात्रिह्।
कृस्नम्.कृस्यतेर्.निकृष्टो.वर्णह्।
अथ.एने.संस्तौति.समान.बन्धू.समान.बन्धन1द्.अमृत1द्.अमरन.धर्मानाव्,.अनूची.अनूच्याव्.इति.इतरेतरम्.अभिप्रेत्य,.ऽऽ.द्यावा.वर्णंश्.चरतस्ऽऽ.ते.एव.द्यावौ,.द्योतनाद्।
अपि.वा.द्यावा.चरतस्.तया.सह.चरतस्.इति.स्याद्।
आमिनाने.आमिन्वाने.अन्योन्यस्य.अध्यात्मम्.कुर्वाने।
अहर्.नामान्य्.उत्तरानि.द्वादश।
अहर्.कस्माद्.उपाहरन्त्य्.अस्मिन्.कर्माणि।
तस्य.एष.निपातस्.भवति.वैश्वानरीयायाम्.ऋचि।

``अहर्.च.कृस्नम्.अहर्.अर्जुनंश्.च.विवर्तेते.रजसी.वेद्याभिह्।
वैश्वानरो.जायमानो.न.राजा.अवातिरत्.ज्योतिषा.अग्निस्.तमांसि।ऽऽ
अहर्.च.कृस्नम्.रात्रिः.शुक्लंश्.च.अहर्.अर्जुनम्.विवर्तेते.रजसी.वेद्याभिर्.वेदितव्याभिः.प्रवृत्तिभिर्,.वैश्वानरो.जायमान.इव.उद्यन्न्.आदित्यः.सर्वेषाम्.ज्योतिषाम्.राजा.अवाहन्न्.अग्निर्.ज्योतिषा.तमांसि।
मेघ.नामान्य्.उत्तरानि.त्रिंशत्।
मेघः.कस्मात्,.मेहति.इति.सतह्।
आ.उपर.उपल.इत्य्.एतेभ्याम्.साधारनानि.पर्वत.नामभिह्।
उपर.उपलो.मेघस्.भवत्य्,.उपरमन्ते.अस्मिन्न्.अभ्रान्य्,.उपरता.अपि.इति.वा,.तेषाम्.एषा.भवति।

``देवानाम्.माना7.प्रथमा.अतिष्ठन्.कृण्तत्राद्.एषाम्.उपरा.उदायन्।
त्रयस्.तपन्ति.पृथिवीम्.अनूपा.द्वा.बृबूकम्.वहतः.पुरीसम्।ऽऽ
देवानाम्.निर्माने.प्रथमा.अतिष्ठन्.माध्यमका.देव.गनाह्।
प्रथम.इति.मुख्य.नाम,.प्रतमस्.भवति।
कृण्तत्रम्.अन्तरिक्षम्.विकर्तनम्.मेघानाम्।
विकर्तनेन.मेघानाम्.उदकम्.जायते।
त्रयस्.तपन्ति.पृथिवीम्.अनूपाह्।
पर्जन्यो.वायुर्.आदित्यः.शीत.उस्न.वर्षैर्.ओषस्हीः.पाचयन्ति,.अनूपा.अनुवपन्ति.लोकान्त्.स्वेन.स्वेन.कर्मणा।
अयम्.अपि.इतरो.अनूप.एतस्माद्.एव.अनूप्यत.उदकेन,.अपि.वा.[आप्नोतेह्].अन्वाप्.इति.स्याद्.यथा.प्राक्.इति।
तस्य.अनूप.इति.स्याद्.यथा.प्राचीनम्.इति।
द्वा.बृबूकम्.बहतः.पुरीसम्।
वायु.आदित्या.उदकम्।
बृबूकम्.इत्य्.उदक.नाम,.ब्रवीतेर्.वा.शब्द.कर्मणो.भ्रंशतेर्.वा।
पुरीसम्.पृणातेः.पूरयतेर्.वा।

वाच्.नामान्य्.उत्तरानि.सप्त.पञ्चाशत्।
वाच्.कस्माद्,.वचेह्।
तत्र.सरस्वती.इत्य्.एतस्य.नदीवद्.देवतावत्.च.निगमा.भवन्ति.तद्.यद्.देवतावद्.उपरिस्तात्.तद्.व्याख्यास्यामह्।
अथ.एतत्.नदीवत्।

``इयम्.शुस्मेभिर्.बिसखा.इव.अरुजत्.सानु.गिरीनाम्.तविसेभिर्.ऊर्मिभिह्।
पारावतघ्नीम्.अवसे.सुवृक्तिभिः.सरस्वतीम्.इव.असेम.धीतिभिह्।ऽऽ
इयम्.शुस्मैः.शोसनैः.शुस्मम्.इति.बल.नाम,.शोसयति.इति.सतो।
बिसम्.बिष्यतेर्.भेदन.कर्मणो.वृद्धि.कर्मणो.वा।
सानु.समुछ्रितम्.भवति.समुन्नुन्नम्.इति.वा।
महत्.भिर्.ऊर्मिभिह्।
पारावतघ्नीम्.पारावारघातिनीम्,.पारम्.परम्.भवत्य्.अवारम्.अवरम्.अवनाय.सुप्रवृक्तिभिः.शोभनाभिः.स्तुतिभिः.सरस्वतीम्.नदीम्.कर्मभिः.परिचरेम।
उदक.नामान्य्.उत्तरान्य्.एकशतम्।
उदकम्.कस्मात्,.उनत्ति.इति.सतह्।
नदी.नामान्य्.उत्तरानि.सप्त.त्रिंशत्।
नदी.अः.कस्मात्,.नदना.इमा.भवन्ति.शब्दवत्यह्।
बहुलम्.आसाम्.नैघण्टुकम्.वृत्तम्.आश्चर्यम्.इव.प्राधान्येन।
तत्र.इतिहासम्.आचक्षते,.विश्वामित्र.ऋषिः.सुदासः.पैजवनस्य.पुरोहितो.बभूब।
विश्वामित्रः.सर्व.मित्रः.सर्वम्.संसृतम्,..सुदास्.कल्याण.दानह्,.पैजवनः.पिजवनस्य.पुत्रह्,.पिजवनः.पुनः.स्पर्धनीय.जवो.वा.अमिश्रीभाव.गतिर्.वा।
स.वोत्त,.गृहीत्वा.विपाट्.शुतुद्री.ओः.सम्भेदम्.आययाव्.अनुययुर्.इतरे।
स.विश्वामित्रो.नदीस्.तुस्ताव,.गाधा.भवत.इत्य्.अपि.द्विवत्.अपि.बहुवत्.तद्.यद्.द्विवत्.उपरिस्तात्.तद्.व्याख्यास्यामो.अथ.एतद्.बहुवत्।

``रमध्वम्.मे.वचसे.सोम्याय.ऋतावरीर्.उप.मुहुर्तम्.एवैह्।
प्र.सिन्धुम्.अच्छा.बृहती.मनीसा.अवस्युर्.अह्वे.कुसिकस्य.सूनुह्।ऽऽ
उपरमध्वम्.मे.वचसे.सोम्याय.सोम.सम्पादिने,.ऋतावरीर्.ऋतवत्य।
ऋतम्.इत्य्.उदक.नाम.प्रत्य्.ऋतम्.भवति।
मुहूर्तम्.एवैर्.अयनैर्.अवनैर्.वा।
मुहूर्तो.मुहुर्.ऋतुर्,.ऋतुर्.अर्तेर्.गति.कर्मणो,.मुहुर्.मूध.इव.कालस्.यावद्.अभीक्ष्नम्.च.इति।
अभीक्ष्नम्.अभिक्षनम्.भवति,.क्षनः.क्षनोतेः.प्रक्ष्नुतः.कालह्।
कालः.कालयतेर्.गति.कर्मणह्।
प्राभिह्वयामि.सिन्धुम्.बृहत्या.महत्या.मनीसया,.मनस.ईसया.स्तुति.आ.प्रज्ञया.वा,.अवनाय.कुशिकस्य.सूनुह्।
कुशिकस्.राजा.बभूव,.क्रोशतेः.शब्द.कर्मणह्,.क्रंशतेर्.वा.स्यात्.प्रकाशयति.कर्मणः.साधु.विक्रोशयिता.अर्थानाम्.इति.वा।
नदी.अः.प्रत्यूचुह्।

``इन्द्रो.अस्मान्.अरदद्.वज्र.बाहुर्.अपाहन्.वृत्रम्.परिधिम्.नदीनाम्।
देवो.अनयत्.सविता.सुपानिस्.तस्य.वयम्.प्रसवे.याम.ऊर्वीह्।ऽऽ
इन्द्रो.अस्मान्.अरदद्.वज्र.बाहुर्,.रदतिः.खनति.कर्मा।
अपाहन्.वृत्रम्.परिधिम्.नदीनाम्.इति.व्याख्यातम्।
देवो.अनयत्.सविता.सुपानिः.कल्याण.पानिह्।
पानिः.पनायतेः.पूजा.कर्मणह्,.प्रगृह्य.पानी.देवान्.पूजयन्ति।
तस्य.वयम्.प्रसवे.याम.उर्वीह्।
उर्वी.अः.ऊर्णोतेर्.वृणोतेर्.इत्य्.और्णवाभह्।
प्रत्याख्याय.अन्तत.आशुश्रुवुह्।

``आ.ते.कारस्.शृणवामा.वचांसि.ययाथ.दूराद्.अनसा.रथेन।
नि.ते.नंसै.पीप्याना.इव.योषा.मर्याया.इव.कन्या.शश्वचै.ते।ऽऽ
आशृणवाम.ते.कारो.वचनानि,.याहि.दूराद्.अनसा.च.रथेन.च,.निनमाम.ते.पाययमाना.इव.योषा.पुत्रम्,.मर्याया.इव.कन्या.परिस्वजनाय.निनमा.इति.वा।
अश्व.नामान्य्.उत्तरानि.सद्विंशतिह्।
तेषाम्.अस्ता.उत्तरानि.बहुवत्।
अश्वः.कस्माद्,.अश्नुते.अध्वानम्,.महा.अशनो.भवति.इति.वा।
तत्र.दधिक्रा.इत्य्.एतद्.दधत्क्रामति.इति.वा.दधत्.क्रन्दति.इति.वा.दधद्.आकारी.भवति($).इति.वा।
तस्य.अश्ववद्.देवतावत्.च.निगमा.भवन्ति।
तद्.यद्.देवतावद्.उपरिस्तात्.तद्.व्याख्यास्यामो.अथ.एतद्.अश्ववत्।

``उत.स्य.वाजी.क्षिपनिम्.तुरन्यति.ग्रीवायाम्.बद्धो.अपिकक्ष.आसनि।
क्रतुम्.दधिक्रा.अनु.संतवीत्वत्.पथाम्.अङ्कांस्य्.अन्वापनीफनत्।ऽऽ
अपि.स,.वाजी.वेजनवान्,.क्षेपनम्.अनु,.तूर्णम्.अश्नुते.अध्वानम्,.ग्रीवायाम्.बद्धस्,.ग्रीवा.गिरतेर्.वा.गृणातेर्.वा.गृह्णातेर्.वा,.अपिकक्ष.आसनि.इति.व्याख्यातम्।
क्रतुम्.दधिक्राः.कर्म.वा.प्रज्ञाम्.वा.अनुसंतवीत्वत्।
तनोतेः.पूर्वया.प्रकृति.आ.निगमह्।
पथाम्.अङ्कांसि.पथाम्.कुतिलानि,.पन्थाः.पततेर्.वा.पद्यतेर्.वा.पन्थतेर्.वा।
अङ्को.अञ्चतेर्.आपनीफनत्.इति.फनतेश्.चर्करीत.वृत्तम्।
दश.उत्तरान्य्.आदिस्त.उपयोजनानि.इत्य्.आचक्षते.साहचर्य.ज्ञानाय।
ज्वलति.कर्माण.उत्तरे.धातु1प्.एकादश।
तावन्त्य्.एव.उत्तरानि.ज्वलतो.नामधेयानि.नामधेयानि।