Nirukta · अध्याय 13

अथ.इमा.अतिस्तुति1प्.इत्य्.आचक्षते।
अपि.वा.सम्प्रत्यय.एव.स्यात्.माहाभाग्याद्.देवतायाह्।
सस्.अग्निम्.एव.प्रथम्.आह।
``त्वम्.अग्ने.द्युभिस्.त्वम्.आशुशुक्षनिह्ऽऽ.इति.यथा.एतस्मिन्.सूक्ते।ऽऽ.न.हि.त्वदारे.निमिसश्.चनेशेऽऽ.इति.वरुणस्य।
अथ.एषा.इन्द्रस्य।

``यद्.द्याव.इन्द्र.ते.शतम्.शतम्.भूमीर्.उत.स्युह्।
न.त्वा.वज्रिन्.सहस्रम्.सूर्या.अनु.न.जातम्.अस्त.रोदसी।ऽऽ.
यदि.त.इन्द्र.शतम्.दिवः.शतम्.भूमयः.प्रतिमानानि.स्युर्.न.त्वा.वज्रिन्.सहस्रम्.अपि.सूर्या.न.द्यावा.पृथिवी.आव्.अप्य्.अभ्यश्नुवीताम्.इति।
अथ.एषा.आदित्यस्य।

``यद्.उदञ्चो.वृसाकपे.गृहम्.इन्द्राजगन्तन।
क्वस्य.पुल्वघो.मृगः.कम्.अगञ्जनयोपनो.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.
``यद्.उदञ्चो.वृकाकपि8.गृहम्.इन्द्र.आजगमतह्,.क्व.अस्य.पुल्वघो.मृगह्,.क्व.स.बह्वादी.मृगह्।
मृगो.मार्ष्तेर्.गति.कर्मणह्।
कम्.अगमद्.देशम्.जन.योपनह्।
सर्वस्माद्.य.इन्द्र.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूम.आदित्यम्।
अथ.एषा.आदित्य.रश्मीनाम्।

``वि.हि.सोतोर्.असृक्षत.नेन्द्रम्.देवम्.अमंसत।
यत्रामदद्.वृसाकपिर्.अर्यः.पुस्तेषु.मत्सखा.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.
व्यसृक्षत.हि.प्रसवाय।
न.च.इन्द्रम्.देवम्.अमंसत।
यत्र.अमाद्यद्.वृसाकपिर्.अर्य.ईश्वरः.पुस्तेषु.पोसेसु,.मत्सखा.मम.सखा.मदन.सखा।
ये.नः.सखायस्.तैः.सह.इति.वा।
सर्वस्माद्.य.इन्द्र.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूम.आदित्यम्।
अथ.एषा.अश्विनोह्।

``सृण्येव.जर्भरी.तुर्फरीतू.नैतोशेव.तुर्फरी.पर्फरीका।
उदन्यजेव.जेमना.मदेरू.ता.मे.जराय्व्.अजरम्.मरायु।ऽऽ
सृणी.एव.इति।
द्विविधा.सृणिर्.भवति।
भर्ता.च.हन्ता.च।
तथा.अश्विनौ.च.अपि.भर्ताद्।
जर्भरी.भर्ताद्.इत्य्.अर्थह्।
तुर्फरीतू.हन्ताद्।
नैतोशेव.तुर्फरी.पर्फरीका।
नितोशस्य.अपत्यम्.नैतोशम्।
नैतोशा.इव.तुर्फरी.क्षिप्र.हन्ताद्।
उदन्यजेव.जेमना.मदेरू।
उदन्यजा.इव.इत्य्.उदकजे.इव.रत्न1द्।
सामुद्रे.चान्द्रम्.असि.इति.वा।
जेमन1द्.जयमन1द्।
जेमना.मदेरू।
ता.मे.जरायु.अजरम्.मरायु।
एतत्.जरायुजम्.शरीरम्.शरदम्.अजीर्णम्।
अथ.एषा.सोमस्य।

``तरत्.स.मन्दी.धावति.धारा.सुतस्य.अन्धसह्।
तरत्.स.मन्दी.धावति।ऽऽ.
तरति.स.पापम्.सर्वम्.मन्दी.यः.स्तौति।
धावति.गच्छत्य्.ऊर्ध्वाम्.गतिम्।
धारा.सुतस्य.अन्धसह्।
धारय.अभिसुतस्य.सोमस्य.मन्त्र.पूतस्य.वाचा.स्तुतस्य।
अथ.एषा.यज्ञस्य।

``चत्वारि.शृण्गा.त्रयो.अस्य.पादा.द्वे.शीर्षे.सप्त.हस्तासो.अस्य।
त्रिधा.बद्धो.वृसभो.रोरवीति.महो.देवो.मर्त्यान्.आ.विवेश।ऽऽ.
चत्वारि.शृण्गा.इति.वेदा.वा.एत.उक्ताह्।
त्रयस्.अस्य.पादा.इति.सवनानि.त्रीनि।
द्वे.शीर्ष1द्.प्रायनीय.उदयनीय1द्।
सप्त.हस्तासः.सप्त.छन्दस्1प्।
त्रिधा.बद्धस्.त्रेधा.बद्धो.मन्त्र.ब्राह्मण.कल्पैर्.वृसभस्.रोरवीति।
रोरवनम्.अस्य.सनव.क्रमेन.ऋच्.भिर्.यजुस्.भिः.सामभिर्.यद्.एनम्.ऋच्.भैः.शंसन्ति.यजुस्.भिर्.यजन्ति.सामभिः.स्तुवन्ति.।
महो.देव.इत्य्.एष.हि.महान्.देवो.यज्ञज्ञो.मर्त्याम्.आविवेश.इति।
एस.हि.मनुष्यान्.आविशति.यजनाय।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``स्वर्यन्तो.नापेक्षन्त.आ.द्याम्.रोहन्ति.रोदसी।
यज्ञम्.ये.विश्वतोधारम्.सुविद्वांसो.वितेनिरे।ऽऽ.
स्वर्.गच्छन्त.ईजाना.वा.न.ईक्षन्ते।
तेऽअमुम्.एव.लोकम्.गतवन्तम्.ईक्षन्तम्.इति।
आ.द्याम्.रोहन्ति.रोदसी।
यज्ञम्.ये.विश्वतोधारम्.सर्वतोधारम्.सुविद्वांसो.वितेनिर.इति।
अथ.एषा.वाचः.प्रवल्हिता.इव।
``चत्वारि.वाक्परिमिता.पदानि.तानि.विदुर्.ब्राह्मणा.ये.मनीसिनह्।
गुहा.त्रीनि.निहिता.नेङ्गयन्ति.तुरीयम्.वाचो.मनुष्या.वदन्ति।ऽऽ.(13,9)
चत्वारि.वाचः.परिमितानि.पदानि।
तानि.विदुर्.ब्राह्मणा.ये.मेधाविनह्।
गुहायाम्.त्रीनि.निहितानि.न.अर्थम्.वेदयन्ते।
गुहा.गूहतेस्.तुरीयम्.त्वरतेह्।
कतमानि.तानि.चत्वारि.पदानि।
ओम्.कारो.महा.व्याहृति1प्.च.इत्य्.आर्षम्।
नाम.आख्यात1द्.च.उपसर्ग.निपाताश्.च.इति.वैयाकरणाह्।
मन्त्रः.कल्पो.ब्राह्मणंश्.चतुर्थी.व्यावहारिकी.इति.याज्ञिकाह्।
र्चो.यजुस्1प्.सामानि.चतुर्थी.व्यावहारिकी.इति.नैरुक्ताह्।(13,9)
सर्पानाम्.वाच्.वयसाम्.क्षुद्रस्य.सरीसृपस्य.चतुर्थी.व्यावहारिकी.इत्य्.एके।
पशुसु.तूनवेषु.मृगेष्व्.आत्मनि.च.इत्य्.आत्म.प्रवादाह्।
अथ.अपि.ब्राह्मणम्.भवति।

``सा.वै.वाच्.सृष्टा.चतुर्धा.व्यभवत्।
एष्व्.एव.लोकेषु.त्रीनि,.पशुसु.तुरीयम्।
या.पृथिवी7.सा.अग्नि7.सा.रथन्तरे।
यान्तरिक्षे.सा.वायु7.सा.वामदेव्ये।
या.दिवि.सा.आदित्ये.सा.बृहति.सा.स्तनयित्नु7।

अथ.पशुसु।
ततो.या.वाच्.अत्यरिच्यत.ताम्.ब्राह्मणेष्व्.अदधुह्।
तस्माद्.ब्राह्मणा.उभयीम्.आचम्.वदन्ति.या.च.देवानाम्.या.च.मनुष्यानाम्।ऽऽ.इति।
अथ.एषा.अक्षरस्य।
``ऋचो.अक्षरे.परमे.व्योमन्.यस्मिन्.देवा.अधि.विश्वे.निसेदुह्।
यस्.तन्.न.वेद.किम्.ऋचा.करिष्यति.य.इत्.त्द्.विदुस्.त.इमे.समासते।ऽऽ.
उपदिशसि।
कतमत्.तद्.एतद्.अक्षरम्।
ओम्.इत्य्.एषा.वाच्.इति.शाकपूनिह्।
ऋचश्.च.ह्य्.अक्षरे.परमे.व्यवने.धीयन्ते.नाना.देवतेषु.च.मन्त्रेषु।
``एतद्द्.ह.वा.एतद्.अक्षरम्.यत्.सर्वाम्.त्रयीम्.विद्याम्.प्रति.प्रति।ऽऽ..इति.च.ब्राह्मणम्।

आदित्य.इति.पुत्रः.शाकपूनेह्।
एसा.ऋच्.भवति.यद्.एनम्.अर्चन्ति।
प्रत्यृचः.सर्वाणि.भूतानि।
तस्य.यद्.अन्यत्.मन्त्र5भ्यस्.तद्.अक्षरम्.भवति।
रश्मि1प्ऽअत्र.देवा.उच्यन्ते.य.एतस्मिन्न्.अधिनिसन्ना.इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
शरीरम्.अत्र.ऋच्.उच्यते.यद्.एनेन.अर्चन्ति।
प्रत्यृचः.सर्वाणि.इन्द्रियानि।
तस्य.यद्.अविनाशि.धर्म.तद्.अक्षरम्.भवति।
इन्द्रियान्य्.अत्र.देवा.उच्यन्ते.यान्य्.अस्मिन्न्.अधिनिसन्नानि.इत्य्.आत्म.प्रवादाह्।

अक्षरम्.न.क्षरति,.न.क्षीयते.वा.अक्षयो.भवति।
वाचस्.अक्ष.इति.वा।
अक्षो.यानस्य.अञ्जनात्।
तत्.प्रकृति.इतरद्.वर्तन.सामान्यात्।
इत्य्.अयम्.मन्त्र.अर्थ.चिन्ता.अभ्यूहस्.अभ्यूळ्हह्।
अपि.श्रुतितस्.अपि.तर्कतह्।
न.तु.पृथक्त्वेन.मन्त्रा.निर्वक्तव्याह्।
प्रकरणश.एव.तु.निर्वक्तव्याह्।
न.ह्य्.एषु.प्रत्यक्षम्.अस्त्य्.अनृषेर्.अतपसो.वा।
पारोवर्यवित्सु.तु.खलु.वेदितृसु.भूयस्.विद्यः.प्रशस्यो.भवति.इत्य्.उक्तम्.पुरस्तात्।
मनुष्या.वा.ऋषिसु.उत्क्रामत्सु.देवान्.अब्रुवन्।
को.न.ऋषिर्.भविष्यति.इति।
तेभ्य.एतम्.तर्कम्.ऋषिम्.प्रायच्छन्.मन्त्र.अर्थ.चिन्ता.अभ्यूहम्.अभ्यूळ्हम्।
तस्माद्.यद्.एव.किंच.अनूचानस्.अह्यूहत्य्.आर्षम्.तद्.भवति।

``हृदा.तस्तेषु.मनसो.जवेषु.यद्.ब्राह्मणाः.सम्यजन्ते.सखायह्।
अत्राह.त्वम्.वि.जहुर्.वेद्याभिरोहब्राह्मणो.वि.चरन्त्य्.उ.त्वे।ऽऽ.
हृदा.तस्तेषु.मनसाम्.प्रजवेषु.यद्.ब्राह्मणाः.सम्यजन्ते.समान.ख्याना.ऋत्विजह्।
अत्र.आह.त्वम्.विजहुर्.वेद्याभिर्.वेदितव्याभिः.प्रवृत्तिभिह्।
ओह.ब्रह्मान.ऊह.ब्रह्मानह्।
ऊह.एषाम्.ब्रह्म.इति.वा।
सा.इयम्.विद्या.श्रुतिम्.अतिबुद्धिह्।
तस्यास्.तपसा.पारम्.ईप्सितव्यम्।
तद्.इदम्.आयुर्.इच्छता.न.निर्वक्तव्यम्।
तस्मात्.छन्दस्.सु.शेसा.उपेक्षितव्याह्।
अथ.आगमस्,.याम्.याम्.देवताम्.निराह.तस्यास्.तस्यास्.ताद्भाव्यम्.अनुभवत्य्.अनुभवति।