Nirukta · અધ્યાય 13

અથ.ઇમા.અતિસ્તુતિ1પ્.ઇત્ય્.આચક્ષતે।
અપિ.વા.સમ્પ્રત્યય.એવ.સ્યાત્.માહાભાગ્યાદ્.દેવતાયાહ્।
સસ્.અગ્નિમ્.એવ.પ્રથમ્.આહ।
``ત્વમ્.અગ્ને.દ્યુભિસ્.ત્વમ્.આશુશુક્ષનિહ્ઽઽ.ઇતિ.યથા.એતસ્મિન્.સૂક્તે।ઽઽ.ન.હિ.ત્વદારે.નિમિસશ્.ચનેશેઽઽ.ઇતિ.વરુણસ્ય।
અથ.એષા.ઇન્દ્રસ્ય।

``યદ્.દ્યાવ.ઇન્દ્ર.તે.શતમ્.શતમ્.ભૂમીર્.ઉત.સ્યુહ્।
ન.ત્વા.વજ્રિન્.સહસ્રમ્.સૂર્યા.અનુ.ન.જાતમ્.અસ્ત.રોદસી।ઽઽ.
યદિ.ત.ઇન્દ્ર.શતમ્.દિવઃ.શતમ્.ભૂમયઃ.પ્રતિમાનાનિ.સ્યુર્.ન.ત્વા.વજ્રિન્.સહસ્રમ્.અપિ.સૂર્યા.ન.દ્યાવા.પૃથિવી.આવ્.અપ્ય્.અભ્યશ્નુવીતામ્.ઇતિ।
અથ.એષા.આદિત્યસ્ય।

``યદ્.ઉદઞ્ચો.વૃસાકપે.ગૃહમ્.ઇન્દ્રાજગન્તન।
ક્વસ્ય.પુલ્વઘો.મૃગઃ.કમ્.અગઞ્જનયોપનો.વિશ્વસ્માદ્.ઇન્દ્ર.ઉત્તરહ્।ઽઽ.
``યદ્.ઉદઞ્ચો.વૃકાકપિ8.ગૃહમ્.ઇન્દ્ર.આજગમતહ્,.ક્વ.અસ્ય.પુલ્વઘો.મૃગહ્,.ક્વ.સ.બહ્વાદી.મૃગહ્।
મૃગો.માર્ષ્તેર્.ગતિ.કર્મણહ્।
કમ્.અગમદ્.દેશમ્.જન.યોપનહ્।
સર્વસ્માદ્.ય.ઇન્દ્ર.ઉત્તરસ્.તમ્.એતદ્.બ્રૂમ.આદિત્યમ્।
અથ.એષા.આદિત્ય.રશ્મીનામ્।

``વિ.હિ.સોતોર્.અસૃક્ષત.નેન્દ્રમ્.દેવમ્.અમંસત।
યત્રામદદ્.વૃસાકપિર્.અર્યઃ.પુસ્તેષુ.મત્સખા.વિશ્વસ્માદ્.ઇન્દ્ર.ઉત્તરહ્।ઽઽ.
વ્યસૃક્ષત.હિ.પ્રસવાય।
ન.ચ.ઇન્દ્રમ્.દેવમ્.અમંસત।
યત્ર.અમાદ્યદ્.વૃસાકપિર્.અર્ય.ઈશ્વરઃ.પુસ્તેષુ.પોસેસુ,.મત્સખા.મમ.સખા.મદન.સખા।
યે.નઃ.સખાયસ્.તૈઃ.સહ.ઇતિ.વા।
સર્વસ્માદ્.ય.ઇન્દ્ર.ઉત્તરસ્.તમ્.એતદ્.બ્રૂમ.આદિત્યમ્।
અથ.એષા.અશ્વિનોહ્।

``સૃણ્યેવ.જર્ભરી.તુર્ફરીતૂ.નૈતોશેવ.તુર્ફરી.પર્ફરીકા।
ઉદન્યજેવ.જેમના.મદેરૂ.તા.મે.જરાય્વ્.અજરમ્.મરાયુ।ઽઽ
સૃણી.એવ.ઇતિ।
દ્વિવિધા.સૃણિર્.ભવતિ।
ભર્તા.ચ.હન્તા.ચ।
તથા.અશ્વિનૌ.ચ.અપિ.ભર્તાદ્।
જર્ભરી.ભર્તાદ્.ઇત્ય્.અર્થહ્।
તુર્ફરીતૂ.હન્તાદ્।
નૈતોશેવ.તુર્ફરી.પર્ફરીકા।
નિતોશસ્ય.અપત્યમ્.નૈતોશમ્।
નૈતોશા.ઇવ.તુર્ફરી.ક્ષિપ્ર.હન્તાદ્।
ઉદન્યજેવ.જેમના.મદેરૂ।
ઉદન્યજા.ઇવ.ઇત્ય્.ઉદકજે.ઇવ.રત્ન1દ્।
સામુદ્રે.ચાન્દ્રમ્.અસિ.ઇતિ.વા।
જેમન1દ્.જયમન1દ્।
જેમના.મદેરૂ।
તા.મે.જરાયુ.અજરમ્.મરાયુ।
એતત્.જરાયુજમ્.શરીરમ્.શરદમ્.અજીર્ણમ્।
અથ.એષા.સોમસ્ય।

``તરત્.સ.મન્દી.ધાવતિ.ધારા.સુતસ્ય.અન્ધસહ્।
તરત્.સ.મન્દી.ધાવતિ।ઽઽ.
તરતિ.સ.પાપમ્.સર્વમ્.મન્દી.યઃ.સ્તૌતિ।
ધાવતિ.ગચ્છત્ય્.ઊર્ધ્વામ્.ગતિમ્।
ધારા.સુતસ્ય.અન્ધસહ્।
ધારય.અભિસુતસ્ય.સોમસ્ય.મન્ત્ર.પૂતસ્ય.વાચા.સ્તુતસ્ય।
અથ.એષા.યજ્ઞસ્ય।

``ચત્વારિ.શૃણ્ગા.ત્રયો.અસ્ય.પાદા.દ્વે.શીર્ષે.સપ્ત.હસ્તાસો.અસ્ય।
ત્રિધા.બદ્ધો.વૃસભો.રોરવીતિ.મહો.દેવો.મર્ત્યાન્.આ.વિવેશ।ઽઽ.
ચત્વારિ.શૃણ્ગા.ઇતિ.વેદા.વા.એત.ઉક્તાહ્।
ત્રયસ્.અસ્ય.પાદા.ઇતિ.સવનાનિ.ત્રીનિ।
દ્વે.શીર્ષ1દ્.પ્રાયનીય.ઉદયનીય1દ્।
સપ્ત.હસ્તાસઃ.સપ્ત.છન્દસ્1પ્।
ત્રિધા.બદ્ધસ્.ત્રેધા.બદ્ધો.મન્ત્ર.બ્રાહ્મણ.કલ્પૈર્.વૃસભસ્.રોરવીતિ।
રોરવનમ્.અસ્ય.સનવ.ક્રમેન.ઋચ્.ભિર્.યજુસ્.ભિઃ.સામભિર્.યદ્.એનમ્.ઋચ્.ભૈઃ.શંસન્તિ.યજુસ્.ભિર્.યજન્તિ.સામભિઃ.સ્તુવન્તિ.।
મહો.દેવ.ઇત્ય્.એષ.હિ.મહાન્.દેવો.યજ્ઞજ્ઞો.મર્ત્યામ્.આવિવેશ.ઇતિ।
એસ.હિ.મનુષ્યાન્.આવિશતિ.યજનાય।
તસ્ય.ઉત્તરા.ભૂયસે.નિર્વચનાય।

``સ્વર્યન્તો.નાપેક્ષન્ત.આ.દ્યામ્.રોહન્તિ.રોદસી।
યજ્ઞમ્.યે.વિશ્વતોધારમ્.સુવિદ્વાંસો.વિતેનિરે।ઽઽ.
સ્વર્.ગચ્છન્ત.ઈજાના.વા.ન.ઈક્ષન્તે।
તેઽઅમુમ્.એવ.લોકમ્.ગતવન્તમ્.ઈક્ષન્તમ્.ઇતિ।
આ.દ્યામ્.રોહન્તિ.રોદસી।
યજ્ઞમ્.યે.વિશ્વતોધારમ્.સર્વતોધારમ્.સુવિદ્વાંસો.વિતેનિર.ઇતિ।
અથ.એષા.વાચઃ.પ્રવલ્હિતા.ઇવ।
``ચત્વારિ.વાક્પરિમિતા.પદાનિ.તાનિ.વિદુર્.બ્રાહ્મણા.યે.મનીસિનહ્।
ગુહા.ત્રીનિ.નિહિતા.નેઙ્ગયન્તિ.તુરીયમ્.વાચો.મનુષ્યા.વદન્તિ।ઽઽ.(13,9)
ચત્વારિ.વાચઃ.પરિમિતાનિ.પદાનિ।
તાનિ.વિદુર્.બ્રાહ્મણા.યે.મેધાવિનહ્।
ગુહાયામ્.ત્રીનિ.નિહિતાનિ.ન.અર્થમ્.વેદયન્તે।
ગુહા.ગૂહતેસ્.તુરીયમ્.ત્વરતેહ્।
કતમાનિ.તાનિ.ચત્વારિ.પદાનિ।
ઓમ્.કારો.મહા.વ્યાહૃતિ1પ્.ચ.ઇત્ય્.આર્ષમ્।
નામ.આખ્યાત1દ્.ચ.ઉપસર્ગ.નિપાતાશ્.ચ.ઇતિ.વૈયાકરણાહ્।
મન્ત્રઃ.કલ્પો.બ્રાહ્મણંશ્.ચતુર્થી.વ્યાવહારિકી.ઇતિ.યાજ્ઞિકાહ્।
ર્ચો.યજુસ્1પ્.સામાનિ.ચતુર્થી.વ્યાવહારિકી.ઇતિ.નૈરુક્તાહ્।(13,9)
સર્પાનામ્.વાચ્.વયસામ્.ક્ષુદ્રસ્ય.સરીસૃપસ્ય.ચતુર્થી.વ્યાવહારિકી.ઇત્ય્.એકે।
પશુસુ.તૂનવેષુ.મૃગેષ્વ્.આત્મનિ.ચ.ઇત્ય્.આત્મ.પ્રવાદાહ્।
અથ.અપિ.બ્રાહ્મણમ્.ભવતિ।

``સા.વૈ.વાચ્.સૃષ્ટા.ચતુર્ધા.વ્યભવત્।
એષ્વ્.એવ.લોકેષુ.ત્રીનિ,.પશુસુ.તુરીયમ્।
યા.પૃથિવી7.સા.અગ્નિ7.સા.રથન્તરે।
યાન્તરિક્ષે.સા.વાયુ7.સા.વામદેવ્યે।
યા.દિવિ.સા.આદિત્યે.સા.બૃહતિ.સા.સ્તનયિત્નુ7।

અથ.પશુસુ।
તતો.યા.વાચ્.અત્યરિચ્યત.તામ્.બ્રાહ્મણેષ્વ્.અદધુહ્।
તસ્માદ્.બ્રાહ્મણા.ઉભયીમ્.આચમ્.વદન્તિ.યા.ચ.દેવાનામ્.યા.ચ.મનુષ્યાનામ્।ઽઽ.ઇતિ।
અથ.એષા.અક્ષરસ્ય।
``ઋચો.અક્ષરે.પરમે.વ્યોમન્.યસ્મિન્.દેવા.અધિ.વિશ્વે.નિસેદુહ્।
યસ્.તન્.ન.વેદ.કિમ્.ઋચા.કરિષ્યતિ.ય.ઇત્.ત્દ્.વિદુસ્.ત.ઇમે.સમાસતે।ઽઽ.
ઉપદિશસિ।
કતમત્.તદ્.એતદ્.અક્ષરમ્।
ઓમ્.ઇત્ય્.એષા.વાચ્.ઇતિ.શાકપૂનિહ્।
ઋચશ્.ચ.હ્ય્.અક્ષરે.પરમે.વ્યવને.ધીયન્તે.નાના.દેવતેષુ.ચ.મન્ત્રેષુ।
``એતદ્દ્.હ.વા.એતદ્.અક્ષરમ્.યત્.સર્વામ્.ત્રયીમ્.વિદ્યામ્.પ્રતિ.પ્રતિ।ઽઽ..ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્।

આદિત્ય.ઇતિ.પુત્રઃ.શાકપૂનેહ્।
એસા.ઋચ્.ભવતિ.યદ્.એનમ્.અર્ચન્તિ।
પ્રત્યૃચઃ.સર્વાણિ.ભૂતાનિ।
તસ્ય.યદ્.અન્યત્.મન્ત્ર5ભ્યસ્.તદ્.અક્ષરમ્.ભવતિ।
રશ્મિ1પ્ઽઅત્ર.દેવા.ઉચ્યન્તે.ય.એતસ્મિન્ન્.અધિનિસન્ના.ઇત્ય્.અધિદૈવતમ્।
અથ.અધ્યાત્મમ્।
શરીરમ્.અત્ર.ઋચ્.ઉચ્યતે.યદ્.એનેન.અર્ચન્તિ।
પ્રત્યૃચઃ.સર્વાણિ.ઇન્દ્રિયાનિ।
તસ્ય.યદ્.અવિનાશિ.ધર્મ.તદ્.અક્ષરમ્.ભવતિ।
ઇન્દ્રિયાન્ય્.અત્ર.દેવા.ઉચ્યન્તે.યાન્ય્.અસ્મિન્ન્.અધિનિસન્નાનિ.ઇત્ય્.આત્મ.પ્રવાદાહ્।

અક્ષરમ્.ન.ક્ષરતિ,.ન.ક્ષીયતે.વા.અક્ષયો.ભવતિ।
વાચસ્.અક્ષ.ઇતિ.વા।
અક્ષો.યાનસ્ય.અઞ્જનાત્।
તત્.પ્રકૃતિ.ઇતરદ્.વર્તન.સામાન્યાત્।
ઇત્ય્.અયમ્.મન્ત્ર.અર્થ.ચિન્તા.અભ્યૂહસ્.અભ્યૂળ્હહ્।
અપિ.શ્રુતિતસ્.અપિ.તર્કતહ્।
ન.તુ.પૃથક્ત્વેન.મન્ત્રા.નિર્વક્તવ્યાહ્।
પ્રકરણશ.એવ.તુ.નિર્વક્તવ્યાહ્।
ન.હ્ય્.એષુ.પ્રત્યક્ષમ્.અસ્ત્ય્.અનૃષેર્.અતપસો.વા।
પારોવર્યવિત્સુ.તુ.ખલુ.વેદિતૃસુ.ભૂયસ્.વિદ્યઃ.પ્રશસ્યો.ભવતિ.ઇત્ય્.ઉક્તમ્.પુરસ્તાત્।
મનુષ્યા.વા.ઋષિસુ.ઉત્ક્રામત્સુ.દેવાન્.અબ્રુવન્।
કો.ન.ઋષિર્.ભવિષ્યતિ.ઇતિ।
તેભ્ય.એતમ્.તર્કમ્.ઋષિમ્.પ્રાયચ્છન્.મન્ત્ર.અર્થ.ચિન્તા.અભ્યૂહમ્.અભ્યૂળ્હમ્।
તસ્માદ્.યદ્.એવ.કિંચ.અનૂચાનસ્.અહ્યૂહત્ય્.આર્ષમ્.તદ્.ભવતિ।

``હૃદા.તસ્તેષુ.મનસો.જવેષુ.યદ્.બ્રાહ્મણાઃ.સમ્યજન્તે.સખાયહ્।
અત્રાહ.ત્વમ્.વિ.જહુર્.વેદ્યાભિરોહબ્રાહ્મણો.વિ.ચરન્ત્ય્.ઉ.ત્વે।ઽઽ.
હૃદા.તસ્તેષુ.મનસામ્.પ્રજવેષુ.યદ્.બ્રાહ્મણાઃ.સમ્યજન્તે.સમાન.ખ્યાના.ઋત્વિજહ્।
અત્ર.આહ.ત્વમ્.વિજહુર્.વેદ્યાભિર્.વેદિતવ્યાભિઃ.પ્રવૃત્તિભિહ્।
ઓહ.બ્રહ્માન.ઊહ.બ્રહ્માનહ્।
ઊહ.એષામ્.બ્રહ્મ.ઇતિ.વા।
સા.ઇયમ્.વિદ્યા.શ્રુતિમ્.અતિબુદ્ધિહ્।
તસ્યાસ્.તપસા.પારમ્.ઈપ્સિતવ્યમ્।
તદ્.ઇદમ્.આયુર્.ઇચ્છતા.ન.નિર્વક્તવ્યમ્।
તસ્માત્.છન્દસ્.સુ.શેસા.ઉપેક્ષિતવ્યાહ્।
અથ.આગમસ્,.યામ્.યામ્.દેવતામ્.નિરાહ.તસ્યાસ્.તસ્યાસ્.તાદ્ભાવ્યમ્.અનુભવત્ય્.અનુભવતિ।