Nirukta · अध्याय 12

अथ.अतो.द्यु.स्थाना.देवताह्।
तासाम्.अश्विनौ.प्रथम.आगामिनौ.भवतह्।
अश्विनौ.यद्.व्यश्नुवाते.सर्वम्.रसेन.अन्यस्,.ज्योतिषा.अन्यह्।
अश्वैर्.अश्विनाव्.इत्य्.और्णवाभह्।
तत्.काव्.अश्विनौ।
द्यावा.पृथिवी.आव्.इत्य्.एके।
अहोरात्राव्.इत्य्.एके।
सूर्या.चन्द्रमसाव्.इत्य्.एके।
राजानौ.पुन्य.कृताव्.इत्य्.ऐतिहासिकाह्।
तयोः.काल.ऊर्ध्वम्.अर्धरात्रात्,.प्रकाशी.भावस्य.अनुविस्तम्भम्.अनु।
तमस्.भागो.हि.मध्यमस्,.ज्योतिष्.भाग.आदित्यह्।
तयोर्.एषा.भवति।

``वसातिसु.स्म.चरथस्.असितौ.पेत्वाव्.इव।
कदेदम्.अश्विना.युवम्.अभि.देवाम्.अगच्छतम्।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
तयोः.समान.कालयोः.समान.कर्मणोः.संस्तुत.प्राययोर्.असंस्तवेन.एषस्.अर्धर्चो.भवति।
``वासात्यस्.अन्य.उच्यत.उसस्.पुत्रस्.तव.अन्यह्ऽऽ.इति।
तयोर्.एषा.अपरा.भवति।

``इहेह.जाता.समवावशीतामरेपसा.तन्वा.नामभिः.स्वैह्।
जिस्नुर्.वाम्.अन्यः.सुमखस्य.सूरिर्.दिवो.अन्यः.सुभगह्पुत्र.ऊहे।ऽऽ.
इह.च.इह.च.जातौ.संस्तूयेते.पापेन.अलिप्यमानया.तन्वा.नामभिश्.च.स्वैः.जिस्नुर्.वाम्.अन्यः.सुमहतो.बलस्य.ईरयिता.मध्यमस्,.दिवस्.अन्यः.सुभगः.पुत्र.ऊह्यत.आदित्यह्।
तयोर्.एषा.अपरा.भवति।

``प्रातर्.युजा.वि.भोधय.अश्विनाव्.एहगच्छताम्।
अस्य.सोमस्य.पीतये।ऽऽ.
प्रातर्.योगिनौ.विबोधय.अश्विनौ।
इह.आगच्छताम्.अस्य.सोमस्य.पानाय।
तयोर्.एषा.अपरा.भवति।

``प्रातर्.यजध्वम्.अश्विना.हिनोत.न.सायम्.अस्ति.देवया.अजुस्तम्।
उतान्यो.अस्मद्.यजते.वि.चावः.पूर्वः.पूर्वो.यजमानो.वनीयान्।ऽऽ.
प्रातर्.यजध्वम्.अश्विनौ.प्रहिनुत।
न.सायम्.अस्ति.देव.इज्या।
अजुस्तम्.एतत्।
अप्य्[उत?].अन्यस्.अस्मद्.यजते,.वि.चावह्।
पूर्वः.पूर्वो.यजमानो.वनीयान्.वनयितृतमह्।
तयोः.कालः.सूर्य.उदय.पर्यन्तस्.तस्मिन्न्.अन्या.देवता.ओप्यन्ते।
उसो.वस्तेर्.[वश्.तो.देसिरे].कान्ति.कर्मणह्।
उच्छतेर्.[वस्.तो.स्हिने].इतरा.माध्यंकिका।
तस्या.एषा.भवति।
``उसस्.तच्.चित्रम्.आ.भर.अस्मभ्यम्.वाजिनीवति।
येन.तोकंश्.च.तनयंश्.च.धामहे।ऽऽ.

उसस्.तत्.चित्रंश्.चायनीयम्.मंहनीयम्.धनम्.आहर.अस्मभ्यम्.अन्नवति,.येन.पुत्रांश्.च.पौत्रांश्.च.दधीमहि।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``एता.उ.त्या.उससः.केतुम्.अक्रत.पूर्वे.अर्धे.रजसो.भानुम्.अज्ञते।
निस्कृण्वाना.आयुधानि.इव.धृस्नवः.प्रति.गावस्.अरुसीर्.यन्ति.मातरह्।ऽऽ.
एतास्.ता.उससः.केतुम्.अकृसत.प्रज्ञानम्।
एकस्या.एव.पूजन.अर्थे.बहु.वचनम्.स्यात्।
पूर्वेऽअर्धेऽअन्तरिक्ष.लोकस्य.समञ्जते.भानुना।
निस्कृण्वाना.आयुधानि.इव.धृस्नु1प्।
निर्.इत्य्.एष.सम्.इत्य्.एतस्य.स्थाने।
``एमि.इद्.एषाम्.निस्कृतम्.जारिनी.इव।ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
प्रतियन्ति।गो1प्.गमनात्।
अरुसीर्.आरोचनात्।
माताप्,.भाषो.निर्मात्र्यह्।
सूर्या.सूर्यस्य.पत्नी।
एसा.एव.अभिसृष्ट.कालतमा।
तस्या.एषा.भवति।

``सुकिंशुकम्.शल्मलिम्.विश्व.रूपम्.हिरन्य.वर्णम्.सुबृतम्.सुचक्रम्।
आ.रोह.सूर्ये.अमृतस्य.लोकम्.स्योनम्.पत्ये.वहतुम्.कृणुस्व।ऽऽ.
सुकाशनम्.शन्न.मलम्.सर्व.रूपम्।
अपि.वा.उपमा.अर्थ8.स्यात्.सुकिंशुकम्.इव.शल्मलिम्.इति।
किंशुकम्.क्रंशतेः.प्रकाशयति.कर्मणह्।
शल्मलिः.सुशरो.भवति,.शरवान्.वा।
आरोह.सूर्य8.अमृतस्य.लोकम्.उदकस्य।
सुखम्.पति4.वहतुम्.कुरुस्व।
``सविता.सूर्याम्.प्रायच्छत्.सोमाय.राजन्4,.प्रजापति4.वा।ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
वृसाकपायी.वृसाकपेः.पत्नी।
एसा.एव.अभिसृष्ट.कालतमा।
तस्या.एषा.भवति।
``वृसाकपायी8.रेवति.सुपुत्र.आदु.सुस्नुसे।
घसत्त.इन्द्र.उक्षनः.प्रियम्.काचित्.करम्.हविस्.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.

वृसाकपायी8.रेवती8.सुपुत्रा8.मध्यमेन,.सुस्नुसा8.माध्यंकिकया.वाचा।
स्नुसा.साधु.सादिनी.इति.वा,.साधु.सानिनी.इति.वा,.सु.अपत्यम्.तत्.सनोति.इति.वा।
प्रश्नातु.त.इन्द्र.उक्षन.एतान्.माध्यमिकान्त्.संस्त्यायान्।
उक्षन.उक्षतेर्.वृद्धि.कर्मणह्।
उक्षन्त्य्.उदकेन.इति.वा।
प्रियम्.क्रुस्व.सुखा.चय.करम्.हविस्2,.सुख.करम्.हविस्2।
सर्वस्माद्.य.इन्द्र.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूम.आदित्यम्।
सरन्यूः.सरनात्।
तस्या.एषा.भवति।

``अपागूहन्न्.अमृताम्.मर्त्य5भ्यः.कृत्वी.सवर्णाम्.अददुर्.विवस्वते।
उत.अश्विनाव्.अभरद्.यत्.तद्.आसीद्.अजहाद्.उ.द्वा.मिथुना.सरन्यूह्।ऽऽ.
अप्य्.अगूहन्न्.अमृताम्.मर्त्य5भ्यह्।
कृत्वी.सवर्णाम्.अददुर्.विवस्वते।
अप्य्.अश्विनाव्.अभरद्.यत्.तद्.आसीद्.अजहाद्.द्वौ.मिथुनौ.सरन्यूह्।
मध्यमंश्.च.माध्यमिकांश्.च.वाचम्.इति.नैरुक्ताह्।
यमंश्.च.यमी.च.इत्य्.ऐतिहासिकाह्।
तत्र.इतिहासम्.आचक्षते।
त्वास्त्री.सरन्यूर्.विवस्वत.आदित्याद्.यमौ.मिथुनौ.जनयाम्.चकार।
सा.सवर्णाम्.अन्याम्.प्रतिनिधाय.आश्वम्.रूपम्.कृत्वा.प्रदुद्राव।
स.विवस्वान्.आदित्य.आश्वम्.एव.रूपम्.कृत्वा.ताम्.अनुसृत्य.सम्बभूव।
ततस्.अश्विनौ.जज्ञाते।
सवर्णायाम्.मनुह्।
तद्.अभिवादिन्य्.एषा.ऋच्.भवति।

``त्वस्ता.दुहित्रे.वहतुम्.कृणोति.इति.इदम्.विश्वम्.भुवनम्.समेति।
यमस्य.माता.पर्युह्यमाना.महो.जाया.विवस्वतो.ननाश।
त्वस्ता.दुहितृ6.वहनम्.करोति.इति.इदम्.विश्वम्.भुवनम्.समेति।
इमानि.च.सर्वाणि.भूतान्य्.अभिसमागच्छन्ति।
यमस्य.माता.पर्युह्यमाना.महतो.जाया.विवस्वतो.ननाश।
रात्रिर्.आदित्यस्य.आदित्य.उदयेऽअन्तर्धीयते।

सविता.व्याख्यातह्।
तस्य.कालो.यदा.द्यौर्[fएम्.!].अपहततमस्का.आकीर्ण.रश्मिर्.भवति।
तस्य.एषा.भवति।

विश्वा.रूपानि.प्रति.मुञ्चते.कविः.प्रासावीद्.भद्रम्.द्विपदे.चतुस्पदे।
वि.नाकम्.अख्यत्.सविता.वरेन्योऽनु.प्रयानम्.उससो.वि.राजति।ऽऽ.
तस्य.एषा.भवति.
सर्वाणि.प्रज्ञानानि.प्रतिमुञ्चते.मेधावी।
कविः.क्रान्त.दर्शनो.भवति,.कवतेर्.वा।
प्रसुवति.भद्रम्.द्विपाद्भ्यश्.च.चतुस्पाद्भ्यश्.च।
व्यचिख्यपन्.नाकम्.सविता.वरनीयह्।
प्रयानम्.अनु.उससो.विराजति।
``अधोरामः.सावित्रऽऽ.इति.पशु.समाम्नाये.विज्ञायते।
कस्मात्.सामान्याद्.इति।
अधस्तात्.तद्.वेलायाम्.तमो.भवत्य्.एतस्मात्.सामान्यात्।
अधस्ताद्.रामस्.अधस्तात्.कृस्नः.कस्मात्.सामान्याद्.इति।
``अग्निम्.चित्वा.न.रामाम्.उपेयात्।ऽऽ.``.रामा.रमनाय.उएप्यते.न.धर्माय।ऽऽ.
कृस्न.जातीया.एतस्मात्.सामान्यात्।
``कृकवाकुः.सावित्रऽऽ.इति.पशु.समाम्नाये.विज्ञायते।
कस्मात्.सामान्याद्.इति।
काल.अनुवादम्.परीत्य।
कृकवाकोः.पूर्वम्.शब्द.अनुकरणम्,.वचेर्.उत्तरम्।
भगो.व्याख्यातह्।
तस्य.कालः.प्राक्.उत्सर्पनात्।
तस्य.एषा.भवति।

``प्रातर्.जितम्.भगम्.उग्रम्.हुवेम.वयम्.पुत्रम्.अदितेर्.यो.विधर्ता।
आध्रश्.चिद्यम्.मन्यमानस्.तुरश्चिद्.राजा.चिद्.यम्.भगम्.भक्ति.इत्य्.आह।ऽऽ.
प्रातर्.जितम्.भगम्.उग्रम्.ह्वयेम.वयम्.पुत्रम्.अदितेर्.यो.विधारयिता.सर्वस्य।
आध्रस्.चिद्.यम्.मन्यमान.आध्यालुर्.दरिद्रह्।
तुरस्.चित्[एवेन्.थे.रिछ्],.तुर.इति.यम.नाम.तरतेर्.वा.त्वरतेर्.वा.त्वरया.तूर्ण.गतिर्.यमह्।
राजा.चिद्.यम्.भगम्.भक्षि.इत्य्.आह।
``अन्धो.भगा.इत्य्.आहुर्.अनुत्सृप्तो.न.दृश्यते।
प्राशित्रम्.अस्य.अक्षिनीइ.निर्जघान।ऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
``जनम्.भगो.गच्छतिऽऽ.इति.वा.विज्ञायते।
जनम्.गच्छत्य्.आदित्य.उदयेन।
सूर्यः.सर्तेर्.वा.सुवतेर्.वा.स्वीर्यतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``उद्.उ.त्यम्.जातवेदसम्.देवम्.वहन्ति.केतु1प्।
दृशे.विश्वाय.सूर्यम्।ऽऽ
उद्वहन्ति.तम्.जातवेदसम्.रश्मयः.केतु1प्.सर्वेसाम्.भूतानाम्.दर्शनाय.सूर्यम्.इति।
कम्.अन्यम्.आदित्याद्.एवम्.अवक्ष्यत्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``चित्रम्.देवानाम्.उदगाद्.अनीकंश्.चक्षुर्.मित्रस्य.वरुणस्य.अग्नेह्।
आप्रा.द्यावापृथिवी.अन्तरिक्षम्.सूर्य.आत्मा.जगतस्.तस्थुसश्.च।ऽऽ.
चायनीयम्.देवानाम्.उदगमद्.अनीकम्।
ख्यानम्.मित्रस्य.वरुणस्य.अग्नेश्.च।
आपूपुरद्.द्यावा.पृथिवी.औ.च.अन्तरिक्षंश्.च.महत्त्वेन.तेन।
सूर्य.आत्मा.जङ्गमस्य.च.स्थावरस्य.च।
अथ.यद्.रश्मि.पोसम्.पुस्यति.तत्.पूसन्1.भवति।
तस्य.एषा.भवति।

``शुक्रम्.ते.अन्यद्.यजतम्.ते.अन्यद्.विशुरूपे.अहनी.द्यौर्.इव.असि।
विश्वा.हि.माया.अवसि.स्वधावो.भद्रा.ते.पूसन्न्.इह.रातिर्.अस्तु।ऽऽ.
शुक्रम्.ते.अन्यत्,.लोहितम्.ते.अन्यद्,यजतम्.ते.अन्यद्,.यज्ञियम्.ते.अन्यत्।
विसम.रूप1द्.ते.अहनी.कर्म।
द्यौर्.इव.च.असि।
सर्वाणि.प्रज्ञानान्य्.अवस्य्.अन्नवन्।
भाजनवती.ते.पुसन्न्.इह.दत्तिर्.अस्तु।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``पथस्पथः.परिपतिम्.वचस्या.कामेन.कृतो.अभ्यानळर्कम्।
सनो.रासच्छुरुधश्.चन्द्राग्रा.धियंधियम्.सीसधाति.प्र.पूसा।ऽऽ.
पथस्.पथस्.अधिपतिम्.वचनेन.कामेन.कृतस्.अभ्यानद्.अर्कम्.अभ्यापन्नस्.अर्कम्.इति.वा।
स.नो.ददातु.चायनीय.अग्रानि.धनानि।
कर्म.कर्म.च.नः.प्रसाधयतु.पूसन्1.इति।
अथ.यद्.विसितो.भवति.तद्.विस्नुर्.भवति।
विस्नुर्.विशतेर्.वा,.व्यश्नोतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``इदम्.विस्नुर्.वि.चक्रमे.त्रेधा.नि.दधे.पदम्.समूळ्हम्.अस्य.पांसुरे।ऽऽ.
यद्.इदम्.किम्.च.तद्.विक्रमते.विस्नुह्।
त्रिधा.निधत्ते.पदम्।
त्रेधा.भावाय.पृथिवी.आम्.अन्तरिक्षे.दिवि.इति.शाकपूनिह्।
समारोहने.विस्नु.पदे.गय.शिरसि.इत्य्.और्णवाभह्।
समूळ्हम्.अस्य.पांसुरे.प्यायनेऽअन्तरिक्षे.पदम्.न.दृश्यते।
अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्यात्.समूळ्हम्.अस्य.पांसुल.इव.पदम्.न.दृश्यत.इति।
पांसु1प्.पादैः.सूयन्त.इति.वा,.पन्नाः.शेरत.इति.वा,.पिंशनीया.भवन्ति.इति.वा।

विश्वानरो.व्याख्यातह्।
तस्य.एष.निपातो.भवत्य्.ऐन्द्र्याम्.ऋचि।

``विश्वानरस्य.वनस्पतिम्.अनानतस्य.शवसह्।
एवैश्.च.चर्षनीनाम्.ऊती.हुवे.रथानाम्।ऽऽ.
विश्वानरस्य.आदित्यस्य.अनानतस्य.शवसो.महतो.बलस्य.एवैश्.च.कामैर्.अयनैर्.अवनैर्.वा.चर्षनीनाम्.मनुष्यानाम्.ऊति.आ.च.पथा.रथानाम्.इन्द्रम्.अस्मिन्.यज्ञे.ह्वयामि।
वरुनो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``येना.पावक.चक्षसा.भुरन्यन्तम्.जनान्.अनु।
त्वम्.वरुण.पश्यति।ऽऽ.
भुरन्युर्.इति.क्षिप्र.नाम।
भुरन्युः.शकुनिर्.भूरिम्.अध्वानम्.नयति।
स्वर्गस्य.लोकस्य.अपि.वोधा।
तत्.सम्पाती.भुरन्युह्।
अनेन.पावक.ख्यानेन।
भुरन्यन्तम्.जनान्.अनु।
त्वम्.वरुण.पश्यति।
तत्.ते.वयम्.स्तुम.इति.वाक्य.शेसह्।
अपि.वा.उत्तरस्याम्।

``येना.पावक.चक्षसा.भुरन्यन्तम्.जनाम्.अनु।
त्वम्.वरुण.पश्यसि।ऽऽ.``.वि.द्याम्.एसि.रस्पृथ्वहा.मिमानो.अक्तुभिह्।
पश्यन्.जन्मानि.सूर्य।ऽऽ.
व्येसि.द्याम्.रजस्.च.पृथु,.महान्तम्.लोकम्.अहानि.च.मिमानस्.अक्तुभी.रात्रिभिः.सह,.पश्यन्.जन्मानि.जातानि.सूर्य।
अपि.वा.पूर्वस्याम्।

``येना.पावक.चक्षसा.भुरन्यन्तम्.जनान्.अनु।
त्वम्.वरुण.पश्यसि।ऽऽ.``.प्रत्यन्.देवानाम्.विशः.प्रत्यन्न्.एसि.मानुसान्।
प्रत्यन्.विश्वम्.स्वर्.दृशे।ऽऽ.
प्रत्यन्न्.इदम्.सर्वम्.उदेसि।
प्रत्यन्न्.इदम्.ज्योतिष्.उच्यते।
प्रत्यन्न्.इदम्.सर्वम्.अभिविपश्यसि.इति।
अपि.वा.एतस्याम्.एव।
``येना.पावक.वक्षसा.भुरन्यन्तम्.जनान्.अनु।
त्वम्.वरुण.पश्यसि।ऽऽ.

तेन.नो.जनान्.अभिविपश्यसि।
केशिन्1।
केशा.रश्मि1प्.तैस्.तद्वान्.भवति।
काशनाद्.वा,.प्रकाशनाद्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``केश्य्.अग्निम्.केशी.विसम्.केशी.बिभति.रोदसी।
केशी.विश्वम्.स्वर्.दृशे.केशी.इदम्.ज्योतिर्.उच्यते।ऽऽ.
केशिन्1.अग्निम्.च.विसंश्.च।
विसम्.इत्य्.उदक.नाम,.विस्नातेर्.वि.पूर्वस्य.स्नातेः.शुद्धि.अर्थस्य।
वि.पूर्वस्य.वा.सचतेह्।
द्यावा.पृथिवी.औ.च.धारयति।
केशी.[विश्वम्?].इदम्.सर्वम्.इदम्.अभिविपश्यति।
केशी.इदम्.ज्योतिष्.उच्यत.इत्य्.आदित्यम्.आह।
अथ.अप्य्.एते.इतरे.ज्योतिषी.केशिनी.उच्येते।
धूमेन.अग्नी.रजसा.च.मध्यमह्।
तेषाम्.एषा.साधारना.भवति।

``त्रयः.केशिन.ऋतुथा.वि.चक्षते.संवत्सरे.वपत.एक.एषाम्।
विश्वम्.एसो.अभि.चस्ते.शचीभिर्.ध्राजिर्.एकस्य.ददृशे.न.रूपम्।ऽऽ.
त्रयः.केशिन.ऋतुथा.विचक्षते।
काले.कालेऽअभिविपश्यन्ति।(12,26)
संवत्सरे.वपत.एक.एषाम्.इत्य्.अग्निः.पृथिवीम्.दहति।
सर्वम्.एकस्.अभिविपश्यति.कर्मभिर्.आदित्यह्।
गतिर्.एकस्य.दृश्यते.न.रूपम्.मध्यमस्य।
न.रूपम्.मध्यमस्य।(12.27)
अथ.यद्.रश्मिभिर्.अभिप्रकम्पयन्न्.एति.तद्.वृषाकपिर्.भवति.वृषा.कम्पनह्।(12.27)
तस्य.एषा.भाति।

``पुनर्.एहि.वृसाकपे.सुविता.कल्पयावहै।
य.एष.स्वप्न.नन्शनस्.अस्तम्.एसि.पथा.पुनर्.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.
पुनर्.एहि.वृसाकपि8,.सुप्रसूतानि.वः.कर्माणि.कल्पयावहै।
स्वप्न.नन्शनः.स्वप्नान्.नाशयस्य्.आदित्य.उदयेन,.सस्.अस्तम्.एसि.पथा.पुनह्।
सर्वस्माद्.य.इन्द्र.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूम.आदित्यम्।
यमो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``यस्मिन्.वृक्षे.सुपलाशे.देवैः.सम्.पिबते.यमह्।
अत्रा.नो.विश्पतिः.पिता.पुरानान्.अनु.वेनति।ऽऽ.
यस्मिन्.वृक्षे.सुपलाशे.स्थाने,.वृत.क्षये.वा।
अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्याद्.वृक्ष.इव.सुपलाश.इति।
वृक्षो.व्रश्चनात्।
पलाशम्.पलाशनात्।
देवैः.संगच्छते.यमस्,.रश्मिभिर्.आदित्यह्।
तत्र.नः.सर्वस्य.पाता.वा.पालयिता.वा.पुरानान्.अनुकामयेत।
अज.एकपाद्1।.
अजन.एकः.पादह्।
एकेन.पादेन.पाति.इति.वा।
एकेन.पादेन.पिबति.इति.वा।
एकस्.अस्य.पाद.इति.वा।
``एकम्.पादम्.न.उत्खिदतिऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तस्य.एष.निपातो.भवति.वैश्वदेव्याम्.ऋचि।

``पावीरवी.तन्यतुर्.एकपादजो.दिवो.धर्ता.सिन्धुर्.आपः.समुद्रियह्।
विश्वे.देवासः.शृणवन्.वचांसि.मे.सरस्वती.सह.धीभिः.पुरन्ध्या।ऽऽ.
पविः.शल्यो.भवति,.यद्.विपुनाति.कायम्।
तद्वत्.पवीरम्.आयुधम्।
तद्वान्.इन्द्रः.पवीरवान्।
``अतितस्थौ.पवीरवान्ऽऽ.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
तद्.देवता.वाच्.पावीरवी।
पावीरवी.च.दिव्या.वाच्,.तन्यतुस्.तनित्री.वाचस्.अन्यस्याह्।
अजश्.च.एकपाद्,.दिवो.धारयिता.च.सिन्धुश्.च.आपश्.च.समुद्रियाश्.च.सर्वे.च.देवाः.सरस्वती.च.सह.पुरन्धि.आ.स्तुति.आ.प्रयुक्तानि.धीभिः.कर्मभिर्.युक्तानि.शृण्वन्तु.वचनानि.इमानि.इति।
पृथिवी.व्याख्याता।
तस्य.एष.निपातो.भवत्य्.ऐन्द्राग्न्याम्.ऋचि।

``यद्.इन्द्राग्नी.परमस्याम्.पृथिव्याम्.मध्यमस्याम्.अवमस्याम्.उत.स्थह्।
अतः.परि.वृसनावा.हि.यातम्.अथा.सोमस्य.पिबतम्.सुतस्य।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
समुद्रो.व्याख्यातह्।
तस्य.एष.निपातो.भवति.पावमान्याम्.ऋचि।

``पवितवन्तः.परि.वाचम्.आसते.पितैसाम्.प्रत्नो.अभि.रक्षति.व्रतम्।
महः.समुद्रम्.वरुणस्.तिरो.दधे.धीरा.इच्छेकुर्.धरुनेष्व्.आरभम्।ऽऽ.
पवित्रवन्तस्.रश्मिवन्तो.माध्यमिका.देव.गनाः.पर्यासते.माध्यमिकाम्.वाचम्।
मध्यमः.पिता.एषाम्.प्रत्नः.पुरानस्.अभिरक्षति.व्रतम्.कर्म।
महस्.समुद्रम्.वरुणस्.तिरस्.अन्तर्दधात्य्,.अथ.धीराः.शक्नुवन्ति.धरुनेसु.उदकेषु.कर्मण.आरम्भम्.आरब्धुम्।
अज.एकपाद्.व्याख्यातह्।
पृथिवी.व्याख्याता।
समुद्रो.व्याख्यातह्।
तेषाम्.एष.निपातो.भवत्य्.अपरस्याम्.बहु.देवतायाम्.ऋचि।

``उत.नोऽहिर्.बुध्न्यः.शृणोत्व्.अज.एकपात्.पृथिवी.समुद्रह्।
विश्वे.देवा.ऋतावृधो.हुवानाः.स्तुता.मन्त्राः.कविशस्ता.अवन्तु।ऽऽ.
अपि.च.नस्.अहिर्.बुध्न्यः.शृणोत्व्.अजश्.च.एकपाद्1,.पृथिवी.च.समुद्रश्.च.सर्वे.च.देवाः.सत्य.वृधो.वा.यज्ञ.वृधो.वा,.हूयमाना.मन्त्रैः.स्तुता,.मन्त्राः.कवि.शस्ता.अवन्तु,.मेधावि.शस्ताह्।
दध्यम्.प्रति.अक्तो.ध्यानम्.इति.वा,.प्रत्यक्तम्.अस्मिन्.ध्यानम्.इति.वा।(12,34)
अथर्वा.व्याख्यातह्।
मनुर्.मननात्।
तेषाम्.एष.निपातो.भवत्य्.ऐन्द्र्याम्.ऋचि।

``याम्.अथर्वा.मनुस्पिता.दध्यन्.धियम्.अत्नत।
तस्मिन्.ब्रह्मानि.पूर्वथेन्द्र.उक्था.समग्मतार्चन्न्.अनु.स्वराज्यम्।ऽऽ.
याम्.अथर्वा.च.मनुश्.च.पिता.मानवानाम्.दध्यन्.च.धियम्.अतनिसत.तस्मिन्.ब्रह्मानि.कर्माणि.पूर्वेऽइन्द्र.उक्थानि.च.संगच्छन्ताम्.अर्चन्यस्.अनूपास्.ते.स्वाराज्यम्।

अथ.अतो.द्यु.स्थाना.देव.गनाह्।
तेषाम्.आदित्याः.प्रथम.आगाम्नो.भवन्ति।
आदित्या.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``इमा.गिर.आदित्य5भ्यो.घृतस्नूः.सनाद्.राजभ्यो.जुह्वा.जुहोमि।
शृणोतु.मित्रो.अर्यमा.भगो.नस्.तुविजातो.वरुनो.दक्षो.अंशह्।ऽऽ.
घृत.स्नूर्.घृत.प्रस्नाविन्यो.घृत.प्रस्राविन्यो.घृत.सारिन्यो.घृत.सानिन्य.इति.वा.आहुतीर्.आदित्य5भ्यश्.चिरम्.जुह्वा.जुहोमि,.चिरम्.जीवनाय,.चिरम्.राजभ्य.इति.वा।
शृणोतु.न.इमा.गिरो.मितश्.च.अर्यमन्1.च.भगश्.च.बहु.जातश्.च.धाता,.दक्षो.वरुणस्.अंशश्.च।
अंशस्.अंशुना.व्याख्यातह्।
सप्त.ऋषयो.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``सप्त.ऋसयः.प्रतिहिताः.शरीरे.सप्त.रक्षन्ति.सदमप्रमादम्।
सप्तापः.स्वपतो.लोकम्.इयुस्.तत्र.जागृतो.अस्वप्नजौ.सत्रसदौ.च.देवौ।ऽऽ.
सप्त.ऋषयः.प्रतिहिताह्शरीरे,.रश्मि1प्.आदित्ये।
सप्त.रक्षन्ति.सदम्.अप्रमादम्,.संवत्सरम्.अप्रमाद्यन्तह्।
सप्त.आपनास्.त.एव.स्ववतस्.लोकम्.अस्तमितम्.आदित्यम्.यन्ति।
अत्र.जागृतो.अस्वप्नजौ.सत्त्र.सदौ.च.देवौ.वायु.आदित्यौ।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
सप्त.ऋषयः.प्रतिहिताः.शरीर3,.सस्.इन्द्रियानि.विद्या.सप्तमी.आत्मनि।
सप्त.रक्षन्ति.सदम्.अप्रमादम्.शरीरम्.अप्रमाद्यन्ति।
सप्त.आपनानि.इमान्य्.एव.स्वपतस्.लोकम्.अस्तमितम्.आत्मानम्.यन्ति।(12,337)
अत्र.जागृतो.अस्वप्नजौ.सत्त्र.सदौ.च.देवौ,.प्राज्ञश्.च.आत्मा.तैजसश्.च।
इत्य्.आत्म.गतिम्.आचष्टे।
तेषाम्.एषा.अपरा.भवति।

``तिर्यग्बिलश्.चमस.ऊर्ध्वबुध्नो.यस्मिन्.यशो.निहितम्.विश्वरूपम्।
अत्र.आसत.ऋषयः.सप्त.साकम्.ये.अस्य.गोपा.महतो.बभूवुह्।ऽऽ.
तिर्यक्.बिलश्.चमस.ऊर्ध्व.बन्धन.ऊर्ध्व.बोधनो.वा।
यस्मिन्.यशो.निहितम्.सर्व.रूपम्।
अत्र.आसत.ऋषयः.सप्त.सह.आदित्य.रश्मयह्,.ये.अस्य.गोपा.महतो.बभूवुर्.इत्य्.अदिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
तिर्यक्.बिलश्.चमस.ऊर्ध्व.बन्धन.ऊर्ध्व.बोधनो.वा।
यस्मिन्.यशो.निहितम्.सर्व.रूपम्.अत्र.आसत.ऋषयः.सप्त.सह.इन्द्रियानि,.यान्य्.अस्य.गोप्तॄणि.महतो.बभूवुर्.इत्य्.आत्म.गतिम्.आचष्टे।
देवा.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``देवानाम्.भद्रा.सुमतिर्.ऋजूयताम्.देवानाम्.रातिर्.अभि.नो.नि.वर्तताम्।
देवानाम्.सख्यम्.उप.सेदिमा.वयम्.देवा.न.आयुः.प्र.तिरन्तु.जीवसे।ऽऽ.
देवानाम्.वयम्.सुमति7.कल्याण्याम्.मति7.ऋजु.गामिनाम्.ऋतु.गमिनाम्.इति.वा।
देवानाम्.दानम्.अभि.नो.निवर्तताम्।
देवानाम्.सख्यम्.उपसीदेम.वयम्।
देवा.न.आयुः.प्रवर्धयन्तु.चिरम्.जीवनाय।
विश्वे.देवाः.सर्वे.देवाह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``ओमासश्.चर्षनीधृतो.विश्वे.देवास.आ.गत।
दाश्वांसो.दाशुसः.सुतम्।ऽऽ.
अविताप्.वा.अवनीया.वा.मनुष्य.घृतः.सर्वे.च.देवा.इह.आगच्छत,.दत्तवन्तः.दत्तवतः.सुतम्.इति।
तद्.एतद्.एकम्.एव.वैश्वदेवम्.गायत्रम्.तृचम्.दशयीसु.विद्यते।
यत्.तु.किंचिद्.बहु.दैवतम्.तद्.वैश्वदेवानाम्.स्थाने.युज्यते।
यद्.एव.विश्व.लिङ्गम्.इति.शाकपूनिह्।
अनत्यन्त.गतस्.त्व्.एष.उद्देशो.भवति।
``बभ्रुर्.एकऽऽ.इति.दश.द्विपदा.अलिङ्गाह्।
भूतांशः.काश्यप.आश्विनम्.एक.लिङ्गम्।
अभितस्तीयम्.सूक्तम्.एक.लिङ्गम्।
साध्या.देवाः.साधनात्।
तेषाम्.एषा.भवति।
[तथा.च.देवता.कार.आह।ऽऽ.न.अन्यः.षष्थाद्.विश्व.लिङ्गाद्.गायत्रस्`अस्त्य्.अपरस्.तृचह्ऽऽ.इति।
ष्क्.]
[तथा.ऽऽ.बहु.देव.मन्त्रम्.तु.वैश्वदेवम्.शस्यतेऽऽ.इति.देवता.कारः.पपाथ।
ष्क्.]5

``यज्ञेन.यज्ञम्.अयजन्त.देवास्.तानि.धर्मानि.प्रथमान्य्.आसन्।
ते.ह.नाकम्.महिमानः.सचन्त.यत्र.पूर्वे.साध्याः.सन्ति.देवाह्।ऽऽ.
यज्ञेन.यज्ञम्.अयजन्त.देवाह्,.अग्निना.अग्निम्.अयजन्त.देवाह्।
``अग्निः.पशुर्.आसीत्.तम्.आलभन्त।
तेन.अयजन्तऽऽ.इति.च.ब्राह्मणम्।
तानि.धर्मानि.प्रथमान्य्.आसन्।
ते.ह.नाकम्.महिमानः.समसेवन्त.यत्र.पूर1प्.साध्याः.सन्ति.देवाः.साधनात्।
द्यु.स्थानो.देव.गन.इति.नैरुक्ताह्।
पूर्वम्.देव.युगम्.इत्य्.आख्यानम्।
वसु1प्.यद्.विवसते.सर्वम्।
अग्निर्.वसुभिर्.वासव.इति.समाख्या।
तस्मात्.पृथिवी.स्थानाह्।
इन्द्रो.वसुभिर्.वासव.इति.समाख्या।
तस्मात्.मध्य.स्थानाह्।
वसु1प्.आदित्य.रश्मयो.विवासनात्।
तस्माद्.द्यु.स्थानाह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``सुगा.वो.देवाः.सुपथा.अकर्म.य.आजग्मुः.सवनम्.इदम्.जुसानाह्।
जक्षिवांसः.पपिवांसश्.च.विश्वेऽस्मे.धत्त.वसवो.वसूनि।
स्वागमनानि.वो.देवाः.सुपथान्य्.अकर्म.य.आगच्छत.सवनानि.इमानि।
जुसानाः.खादितवन्तः.पीतवन्तश्.च.सर्वेऽअस्मासु.धत्त.वसु1प्.वसूनि।
तेषाम्.एषा.अपरा.भवति।

``ज्मया.अत्र.वसवो.रन्त.देवा.उराव्.अन्तरिक्षे.मर्जयन्त.शुभ्राह्।
अर्वाक्.पथ.उरुज्रयः.कृणुध्वम्.श्रोता.दूता.दूतस्य.जग्मुसो.नो.अस्य।ऽऽ
ज्मया.अत्र.वसवो.अरमन्त.देवाह्।
ज्मा.पृथिवी,.तस्याम्.भवा.उरौ.च.अन्तरिक्षे.मर्जयन्त.गमयन्त.शुभ्राः.शोभमानाह्।
अर्वाच्.एनान्.पथो.बहु.जवाः.कुरुध्वम्।
शृणुत.दूतस्य.जग्मुसो.नस्.अस्य.अग्नेह्।
वाजिनो.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``शम्.नो.भवन्तु.वाजिनो.हवेषु.देवताता.मितद्रवः.स्वर्काह्।
जम्भयन्तोऽहिम्.वृकम्.रक्षांसि.सनेम्य्.अस्मंद्युवन्न्.अमीवाह्।ऽऽ.
सुखा.नो.भवन्तु.वाजिनो.ह्वानेषु.देवताति7.यज्ञे।
मित.द्रवः.सुमित.द्रवह्।
स्वर्काः.स्वञ्चना.इति.वा.स्वर्चना.इति.वा,.स्वर्चिस.इति.वा।
जम्भयन्तस्.अहिम्.च.वृकम्.रक्षस्2प्.च.क्षिप्रम्.अस्मद्.यावयन्त्व्.अमीवा.देव.अश्वा.इति.वा।
देव.पत्नी.ओ.देवानाम्.पत्नी.अह्।
तासाम्.एषा.भवति।

``देवानाम्.पत्नीर्.उशतीर्.अवन्तु.नः.प्रावन्तु.नस्.तुजये.वाजसातये।
याः.पार्थिवासो.या.अपाम्.अपि.व्रते.ता.नो.देवीः.सुहवाः.शर्म.यच्छत।ऽऽ.
देवानाम्.पत्नी.अः.उशन्त्यस्.अवन्तु.नह्।
प्रावन्तु.नस्.अपत्य.जननाय.च.अन्न.संसननाय.च।
याः.पार्थिवासो.या.अपाम्.अपि.व्रते.कर्मनि.ता.नो.देवी.अः.सुहवाः.शर्म.यच्छन्तु.शरनम्।
तासाम्.एषा.अपरा.भवति।

``उत.ग्ना.व्यन्तु.देवपत्नीर्.इन्द्रान्य्.अग्नाय्य्.अश्विनी.रात्।
आ.रोदसी.वरुनानी.शृणोतु.व्यन्तु.देवीर्.य.ऋतुर्.जनीनाम्।ऽऽ.
अपि.च.ग्ना.व्यन्तु.देव.पत्नी.अह्।
इन्द्रानी.इन्द्रस्य.पत्नी.अग्नायी.अग्नेः.पत्नी.अश्विनी.अश्विनोः.पत्नी।
रात्.राजतेह्।
रोदसी.रुद्रस्य.पत्नी।
वरुनानी.च.वरुणस्य.पत्नी।
व्यन्तु.देवी.अः.कामयन्ताम्।
य.ऋतुः.कालो.जायानाम्,.यऋतुः.कालो.जायानाम्।