Nirukta · अध्याय 14

व्याख्यातम्.दैवतम्,.यज्ञ.अङ्गंश्.च।
अथ.अत.ऊर्ध.मार्ग.गतिम्.व्याख्यास्यामह्।
``सूर्य.आत्माऽऽ.इत्य्.उदितस्य.हि.कर्म.द्रस्ता।
अथ.एतद्.अनुप्रवदन्ति।
अथ.एतम्.महान्तम्.आत्मानम्.एषा.ऋच्.अर्गनः.प्रवदन्ति।
``इन्द्रम्.मित्रम्.वरुणम्.अग्निम्.आहुह्ऽऽ.इति।
अथ.एष.महान्.आत्मा.आत्म.जिज्ञासया.आत्मानम्.प्रोवाच।
``अग्निर्.अस्मि.जन्मना.जातवेदस्1।ऽऽ.
``अहम्.अस्मि.प्रथमजाह्ऽऽ.इत्य्.एताभ्याम्।

``अग्निर्.अस्मि.जन्मना.जातवेदा.घृतम्.मे.चक्षुर्.अमृतम्.म.आसन्।
अर्कस्.त्रिधातू.रजसो.विमानस्.अजस्रो.घर्मो.हविर्.अस्मि.नाम।ऽऽ.``.अहम्.अस्मि.प्रथमजा.ऋतस्य.पूर्वम्.देवेभ्यो.अमृतस्य.नाम।
यो.मा.ददाति.स.इद्.एव.मावदहम्.अन्नम्.अन्नम्.अदन्तम्.अद्मि।ऽऽ.इति।
स.ह.ज्ञात्वा.प्रादुबभूव।
एवम्.तम्.व्याजहार.अयम्.तम्.आत्मानम्.अध्यात्मजम्.अन्तिकम्.अन्यस्मा.आचचक्ष्व.इति।

``अपश्यम्.गोपाम्.अनिपद्यमानम्.आ.च.परा.च.पथिभिश्.चरन्तम्।
स.सध्रीचीः.स.विसूचीर्.वसान.आ.वरीवर्ति.भुवनेष्व्.अन्तह्।ऽऽ.
आ.वरीवर्ति.भुवनेष्व्.अन्तरि.इति।
अथ.एष.महान्.आत्मा.सत्त्व.लक्षणस्.तत्.परम्.तद्.ब्रह्म.तत्.सत्यम्.तत्.सलिलम्.तद्.अव्यक्तम्.तद्.अस्पर्शम्.तद्.अरूपम्.तद्.अरसम्.तद्.अगन्धम्.तद्.अमृतम्.तत्.शुक्रम्.तत्.निस्थो.भूत.आत्मा।
सा.एषा.भूत.प्रकृतिर्.इत्य्.एके।
तत्.क्षेत्रम्.तत्.ज्ञानात्.क्षेत्रज्ञम्.अनुप्राप्य.निरात्मकम्।
अथ.एष.महान्.आत्मा.त्रिविधो.भवति।
सत्त्वम्.रजस्.तमस्.इति।
सत्त्वम्.तु.मध्ये.विशुद्धम्.तिष्ठत्य्.अभितस्.रजस्.तमसी।
रजस्.इति.काम.द्वेसस्.तमस्.इत्य्.अविज्ञातस्य.विशुद्ध्यतो.विभूतिम्.कुर्वतः.क्षेत्रज्ञ.पृथक्त्वाय.कल्पते।
परिभाति.लिङ्गो.महान्.आत्मा.तमस्.लिङ्गह्।
विद्या.प्रकाश.लिङ्गस्.तमस्1।
ऐ.निश्चय.लिङ्ग.आकाशह्।

आकाश.गुनः.शब्दह्।
आकाशाद्.वायुर्.द्वि.गुनः.स्पर्शेन।
आव्योर्.ज्योतिष्.त्रि.गुनम्.रूपेन।
ज्योतिष.आपश्.चतुर्.गुना.रसेन।
अद्भ्यः.पृथिवी.पञ्च.गुना.गन्धेन।
पृथिवी.आ.भूत.ग्राम.स्थावर.जङ्गमाह्।
तद्.एतद्.अहर्युग.सहस्रम्.जागर्ति।
तस्य.अन्ते.सुसुप्स्यन्न्.अङ्गानि.प्रत्याहरति।
भूत.ग्रामाः.पृथिवीम्.अपियन्ति।
आपो.ज्योतिषम्।
ज्योतिष्.वायुम्।वायुर्.आकाशम्।
आकाशो.मनह्।
मनो.विद्याम्।
विद्या.महान्तम्.आत्मानम्।
महान्.आत्मा.प्रतिभाम्।
प्रतिभा.प्रकृतिम्।
सा.स्वपिति.युग.सहस्रम्.रात्रिह्।
ताव्.एताव्.अहोरात्राव्.अजस्रम्.परिवर्तेते।
स.कालस्.तद्.एतद्.अहर्.भवति।
युग.सहस्र.पर्यन्तम्.अहर्.यद्.ब्रह्मनो.विदुह्।
रात्रिम्.युग.सहस्र.अन्ताम्.तेअहोरात्रविदो.जनाह्।
इति।

तम्.परिवर्तमानम्.अन्यस्.अनुप्रवर्तते।
स्रस्ता.द्रस्ता.विभक्त.अतिमात्रस्.अहम्.इति.गम्यते।
स.मिथ्या.दर्शनेऽइदम्.पावकम्.महा.भूतेषु.चिरोनु.आकाशाद्.वायोर्.प्रानाः.चक्षुस्.च.वक्तारंश्.च.तेजसस्.अद्भ्यः.स्नेहम्.पृथिवी.आ.मूर्तिह्।
पार्थिवांस्.त्व्.अस्तौ.गुनान्.विद्यात्।
त्रीन्.माततस्.त्रीन्.पितृतह्।
अस्थि.स्नायु.मज्जानः.पितृतह्।
त्वच्.मांस.शोनितानि.मातृतह्।
अन्नम्.पानम्.इत्य्.अस्तौ।
सस्.अयम्.पुरुषः.सर्व.मयः.सर्व.ज्ञानस्.अपि.क्लृप्तह्।

स.यद्य्.अनुरुध्यते.तद्.भवति।
यदि.धर्मस्.अनुरुध्यते.तद्.देवो.भवति।
यदि.ज्ञानम्.अनुरुध्यते.तद्.अमृतो.भवति।
यदि.कामम्.अनुरुध्यते.सञ्च्यवते।
इमाम्.योनिम्.संदध्यात्।
तद्.इदम्.अत्र.मतम्।
श्लेस्मा.रेतसः.सम्भवति।
श्लेस्मनो.रसह्।
रसात्.शोनितम्,.शोनितात्.मांसम्,.मांसात्.मेदस्,.मेदसः.स्नावा,.स्नावन्5.अस्थीन्य्.अस्थिभ्यो.मज्जा,.मज्जातस्.रेतस्1।
तद्.इदम्.योनि7.रेतस्1.सिक्तम्.पुरुषः.सम्भवति।
शुक्र.अतिरेके.पुमान्.भवति,.शोनित.अतिरेके.स्त्री.भवति।
द्वाभ्याम्.समेन.नपुंसको.भवति।
शुक्रेन.भिन्नेन.यमो.भवति।
शुक्र.शोनित.सम्योगात्.मातृ.पितृ.सम्योगात्.च।
तत्.कथम्.इदम्.शरीरम्.परम्.सम्यम्यते।
सौम्यो.भवति।
एक.रात्र.उसितम्.कललम्.भवति।
पञ्च.रात्राद्.बुद्बुदाह्।
सप्त.रात्रात्.पेशिन्1।
द्विसप्त.रात्राद्.अरुबुदह्।
पञ्चविंशति.रात्र.स्वस्थितो.घनो.भवति।
मास.मात्रात्.कथिनो.भवति।
द्विमास.अभ्यन्तरे.शिरस्1.सम्पद्यते।
मास.त्रयेन.ग्रीवा.व्यादेशस्,.मास.चतुस्केन.त्वच्.व्यादेशह्।
पञ्चमे.मासे.नख.रोम.व्यादेशह्।
सस्थे.मुख.नासिक.अक्षि।
श्रोत्रंश्.च.सम्भवति।
सप्तमे.चलन.समर्थस्.भवत्य्.अस्तमे.बुद्धि3.अध्यवस्यति।
नवमे.सर्व.अङ्ग.सम्पूर्णो.भवति।
``मृतश्.च.अहम्.पुनर्.जातो.जातश्.च.अहम्.पुनर्.मृतह्।
नाना.योनि.सहस्रानि.मया.उसितानि.यानि.वै।
``आहारा.विविधा.भुक्ताः.पीता.नाना.विधाः.स्तनाह्।
माताप्.विविधा.दृष्टाः.पिताप्.सुहृदस्.तथा।
``अवान्.मुखः.पीद्यमानो.जन्तुश्.च.एव.समन्वितह्।
सांख्यम्.योगम्.समभ्यस्येत्.पुरुषम्.वा.पञ्चविंशकम्।ऽऽ.इति।
ततश्.च.दशमे.मासे.प्रजायते।
जातश्.च.वायुना.स्पृष्टो.न.स्मरति.जन्म.मरन2द्।
अन्ते.च.शुभ.अशुभम्.कर्म.एतत्.शरीरस्य.प्रामान्यम्।

अस्त.उत्तरम्.संधि.शतम्।
अस्ता.कपालम्.शिरस्1.सम्पद्यते।
सोदश.वपापलानि।
नव.स्नायु.शतानि।
सप्त.शतम्.पुरुषस्य.मर्मनाम्।
अर्ध.चतस्रस्.रोमानि.कोति.अस्,.हृदयम्.ह्य्.अस्त.कपालानि,.द्वादश.कपालानि.जिह्वा,.वृसनौह्य्.अस्त.सुपर्णौ।
तथा.उपस्थ.गुद.पायु।
एतत्.मूत्र.पुरीसम्.कस्मात्।
आहार.पान.सिक्तत्वात्।
अनुपचित.कर्माणाव्.अन्योन्यम्.जायेते.इति।
तम्.विद्या.कर्मनी.समन्वारेभेते.पूर्व.प्रज्ञा.च।
महत्य्.अज्ञान.तमसि.मग्नो.जरा.मरन.क्षुद्ः.पिपासा.शोक.क्रोध.लोभ.मोह.मद.भय.मत्सर.हर्ष.विसाद.ईर्ष्या.असूया.आत्मकैर्.द्वन्द्वैर्.अभिभूयमानः.सस्.अस्माद्.आर्जवम्.जवी.भावानाम्.तत्.निर्मुच्यते।
सस्.अस्मात्.पापान्.महा.भूमिकावत्.शरीरात्.निमेस.मात्रैः.प्रक्रम्य.प्रकृतिर्.अधिपरीत्य.तैजसम्.शरीरम्.कृत्वा.कर्मणस्.अनुरूपम्.फलम्.अनुभूय.तस्य.सङ्क्षय3.पुनर्.इमम्.लोकम्.प्रतिपद्यते।

अथ.ये.हिंसाम्.आश्रित्य.विद्याम्.उत्सृज्य.महत्.तपस्.तेपिरे.चिरेन.वेद.उक्तानि.वा.कर्माणि.कुर्वन्ति.ते.धूमम्.अभिसम्भवन्ति।
धूमाद्.रात्रिम्,.रात्रेर्.अपक्षीयमान.पक्षम्।
अपक्षियमान.पक्षाद्.दक्षिण.अयनम्,.दक्षिण.अयनात्.पितृ.लोकम्,.पितृ.लोकात्.चन्द्रमसम्,.चन्द्रमसो.वायुम्,.वायु5.वृष्टिम्,.वृष्टेर्.ओसधि1प्.च.एतत्.भूत्वा.तस्य.सङ्क्षये.पुनर्.एव.इमंल्.लोकम्.प्रतिपद्यते।

अथ.ये.हिंसाम्.उत्सृज्य.विद्याम्.आश्रित्य.महत्.तपस्.तेपिरे.ज्ञान.उक्तानि.वा.कर्माणि.कुर्वन्ति.तेऽअर्चिस्.अभिसम्भवन्त्य्,.अर्चिसस्.अहर्.अहर्5.आपूर्यमान.पक्षम्.आपूर्यमान.पक्षाद्.उदक्.अयनम्.उदक्.अयनाद्.देव.लोकम्,.देव.लोकाद्.आदित्यम्.आदित्याद्.वैद्युतम्,.वैद्युतात्.मानसम्।
मानसः.पुरुषो.भूत्वा.ब्रह्म.लोकम्.अभिसम्भवन्ति।
ते.न.पुनर्.आवर्तन्ते।
शिस्ता.दन्द.शूका.य.इदम्.न.जानन्ति।
तस्माद्.इदम्.वेदितव्यम्।
अथ.अप्य्.आह।

``न.तम्.विदाथ.य.इमा.जजान.अन्यद्.युस्माकम्.अन्तरम्.बभूव।
नीहारेन.प्रावृता.जल्प्या.च.सु.तृप.उक्थ.शासश्.चरन्ति।ऽऽ.
न.तम्.विद्या3.विदुसो.यम्.एवम्.विद्वांसो.वदन्त्य्.अक्षरम्.ब्रह्मनस्पतिम्।
अन्यद्युस्माकम्.अन्यतरम्.अन्यद्.एषाम्.अन्तरम्.बभूव.इति।
नीहारेन.प्रावृतास्.तमसा.जल्प्या.च.असु.तृप.उख.शासः.प्रानम्.सूर्यम्.यत्.पथ.गामिनश्.चरन्ति।
अविद्वांसः.क्षेत्रज्ञम्.अनुप्रवदन्ति।
अथ.अहो.विद्वांसः.क्षेत्रज्ञो.अनुकल्पते।
तस्य.तपसा.स्ह.अप्रमादम्.एत्य्.अथ.अप्तव्यो.भवति।
तेन.असंततम्.इच्छेत्।
तेन.सख्यम्.इच्छेत्।
एस.हि.सखा.श्रेस्थः.संजानाति.भूतम्.भवद्.भविष्यद्.इति।
ज्ञाता.कस्मात्.जायतेह्।
सखा.कस्मात्.सख्यतेह्।
सह.भूत.इन्द्रियैः.शेरते।
महा.भूतानि.स.इन्द्रियानि.प्रज्ञा3.कर्म.कारयति.इति.वा।
तस्य.यद्.आपः.प्रतिस्था।
शीलम्.उपशम.आत्मा.ब्रह्म.इति.स.ब्रह्म.भूतो.भवति।
साक्षि.मात्रो.व्यवतिष्ठतेऽअबन्धो.ज्ञान.कृतह्।
अथ.आत्मनो.महतः.प्रथमम्.भूत.नामधेयान्य्.अनुक्रमिष्यामह्।

हंसह्।
घर्मह्।
यज्ञह्।
वेनह्।मेघह्।
कृमिह्।
भूमिह्।
विभुह्।
प्रभुह्।
शम्भुह्।
राभुह्।
वर्ध.कर्मा।
सोमह्।
भूतम्।
भुवनम्।
भविष्यत्।
आपह्।
महत्।
व्योम।
यशस्1।
महस्1।
स्वर्णीकम्।
स्मृतीकम्।
स्वृतीकम्।
सतीकम्।
सतीनम्।
गहनम्।
गभीरम्।
गह्वरम्।
कम्।
अन्नम्।
हविस्1।
सद्म।
सदनम्।
ऋतम्।
योनिह्।
ऋतस्य.योनिह्।
सत्यम्।
नीरम्।
हविस्1।
रयिह्।
सत्।
पूर्णम्।
सर्वम्।
अक्षितम्।
बर्हिस्1।
नाम।
सर्पिस्1।
अपस्1।
पवित्रम्।
अमृतम्।
इन्दुह्।
इन्दुह्।
हेम।
स्वर्1।
सर्गाह्।
शम्बरम्।
अम्बरम्।
वियत्।
व्योम।
बर्बिस्1।
धन्व।
अन्तरिक्षम्।
आकाशम्।
आपह्।
पृथिवी।
भूह्।
स्वयम्भूह्।
अध्व।
पुस्करम्।
सगरम्।
समुद्रह्।
तपस्1।
तेजस्1।
सिन्धुह्।
अर्णवह्।
नाभिह्।
ऊधह्।
व्र्क्षह्।
तत्।
यत्।
किम्।
ब्रह्म।
वरेन्यम्।
हंसह्।
आत्मा।
भवन्ति।
वधन्ति।
अध्वानम्।
यद्.वाहिस्थि.आ।
शरीरानि।
अव्ययंश्.च.संस्क्रुते।
यज्ञह्।
आत्मा।
भवति।यद्.एनम्.तन्वते।
अथ.एतम्.माहान्तम्.आत्मानम्.एतानि.सूक्तान्य्.एता.ऋचस्.अनुप्रवदन्ति।

``सोमः.पवते.जनिता.मतीनाम्.जनिता.दिवो.जनिता.पृथिवी.आह्।
जनिताग्नेर्.जनिता.सूर्यस्य.जनितेन्द्रस्य.जनितोत.विस्नोह्।ऽऽ.
सोमः.पवते.जनयिता.मतीनाम्.जनयिता.दिवो.जनयिता.पृथिविएर्.जनयिता.अग्नेर्.जनयिता.सूर्यस्य.जनयीता.इन्द्रस्य.जनयिता.उत.विस्नोह्।
सोमः.पवते।
सोमः.सूर्यः.प्रसवनात्.जनिता.मतीनाम्.प्रकाश.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
दिवो.द्योतन.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
पृथिविएः.प्रथन.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
अग्नेर्.गति.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
सूर्यस्य.स्वीकरण.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
इन्द्रस्य.ऐश्वर्य.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
विस्नोर्.व्याप्ति.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
सोम.आत्मा.प्य्.एतस्माद्.एव.इद्न्रियानाम्.जनिता.इत्य्.अर्थह्।
अपि.वा.सर्वाभिर्.विभूतिभिर्.विभूतत.आत्मा।
इत्य्.आत्म.गतिम्.आचष्टे।

``ब्रह्मा.देवानाम्.पदवीः.कवीनाम्.ऋषिर्.विप्रानाम्.महिसो.मृगानाम्।
श्येनो.गृध्रानाम्.स्वधितिर्.वनानाम्.सोमः.पवित्रम्.अत्येति.रेभन्।ऽऽ.
ब्रह्मा.देवानाम्.इति।
एस.हि.ब्रह्मा.भवति.देवानाम्.देवन.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
पदवीः.कवीनाम्.इति।
एस.हि.पदम्.वेत्ति.कवीनाम्.कवीयमानानाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
ऋषिर्.विप्रानाम्.इति।
एष.हि.ऋषिनो.भवति.विप्रानाम्.व्यापन.कर्माणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
महिसो.मृगानाम्.इति।
एष.हि.महान्.भवति.मृगानाम्.मार्गन.कर्मणाम्.आदित्य.रस्मीनाम्।
श्येनो.गृध्रानाम्.इति।
श्येन.आदित्यो.भवति.श्यायतेर्.गति.कर्मणह्।
गृध्र.आदित्यो.भवति.गृध्यतेः.स्थान.कर्मणह्।
यत.एतस्मिंस्.तिष्ठति।
स्वधितिर्.वनानाम्.इति।
एस्ह.हि.स्वयम्.कर्माण्य्.आदित्यो.धत्ते.वनानाम्.वनन.कर्मणाम्.आदित्य.रश्मीनाम्।
सोमः.पवित्रम्.अत्येति.रेभन्न्.इति।
एस्ह.हि.पवित्रम्.रश्मीनाम्.अत्येति.स्तूयमानह्।
एस.एव.एतत्.सर्वम्.अक्षरम्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
ब्रह्मा.देवानाम्.इति।
अयम्.अपि.ब्रह्मा.भवति.देवानाम्.देवन.कर्मणाम्.इन्द्रियानाम्।
पदवीः.कवीनाम्.इति।
अयम्.अपि.पदम्.वेत्ति.कवीनाम्.कवीयमानानाम्.इन्द्रियानाम्।
ऋषिर्.विप्रानाम्.इति।
अयम्.अप्य्.ऋषिनो.भवति.विप्रानाम.व्यापन.कर्मणाम्.इन्द्रियानाम्।
महिसो.मृगानाम्.इति।
अयम्.अपि.महान्.भवति.मृगानाम्.मार्गन.कर्मणाम्.इन्द्रियानाम्।
श्येनो.गृध्रानाम्.इति।
श्येन.आत्मा.भवति.श्यायतेर्.ज्ञान.कर्मणह्।
गृध्रानि.इन्द्रियानि,.गृध्यतेर्.ज्ञान.कर्मणो.यत.एतस्मिंस्.तिष्ठति।
स्वधितिर्.वनानाम्.इति।
अयम्.अपि.स्वयम्.कर्माण्य्.आत्मनि.धत्ते.वनानाम्.वनन.कर्मणाम्.इन्द्रियानाम्।
सोमः.पवित्रम्.अत्येति.रेभन्न्.इति।
अयम्.अपि.पवित्रम्.इन्द्रियान्य्.अत्येति।
स्तूयमानस्.अयम्.एव.एतत्.सर्वम्.अनुभवति।
आत्म.गतिम्.आचष्टे।

``तिस्रो.वाच.ईरयति.प्र.वह्निर्.ऋतस्य.धीतिम्.ब्रह्मणो.मनीषाम्।
गावो.यन्ति.गोपतिम्.पृच्छमानाः.सोमम्.यन्ति.मतयो.वावशानाह्।(ऋव्.10,97,34)ऽऽ
वह्निर्.आदित्यो.भवति।
स.तिस्रो.वाचः.प्रेरयत्य्.ऋचो.यजूंषि.सामानि।
ऋतस्य.आदित्यस्य.कर्माणि.ब्रह्मणो.मतानि।
एष.एव.एतत्.सर्वम्.अक्षरम्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
वह्निर्.आत्मा.भवति।
स.तिर्सो.वाच.ईरयति.प्रेरयति.विद्यामतिबुद्धिमताम्।
ऋतस्य.आत्मनः.कर्माणि.ब्रह्मणो.मतानि।
अयम्.एव.एतत्.सर्वम्.अनुभवति।
आत्मगतिम्.आचष्टे।

``सोमम्.गावो.धेनवो.वावशानाः.सोमम्.विप्रा.मतिभिः.पृच्छमानाह्।
सोमः.सुतः.पूयते.अज्यमानः.सोमे.अर्कास्त्रिष्टुभिः.सम्.नवन्ते।(ऋव्.9,97,35)ऽऽ
एत.एव.सोमम्.गावो.धेनवो.रश्मयो.वावश्यमानाः.कामयमाना.आदित्यम्.यन्ति।
एवम्.एव.सोमम्.विप्रा.रश्मयो.मतिभिः.पृच्छमनाः.कामयमाना.आदित्यम्.यन्ति।
एवम्.एव.सोमः.सुतः.पूयते.अज्यमानह्।
एतम्.एव.अर्काश्.च.त्रिष्टुभश्.च.सम्नवन्ते।
तत.एतस्मिन्न्.आदित्य.एकम्.भवन्ति।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
एत.एव.सोमम्.गावो.धेनव.इन्द्रियाणि.वा.अवश्यमानानि.कामयमानान्य्.आत्मानम्.यन्ति।
एवम्.एव.सोमम्.विप्रा.इन्द्रियाणि.मतिभिः.पृच्छमानानि.कामयमानान्य्.आत्मानम्.यन्ति।
एवम्.एव.सोमः.सुतः.पूयते.अज्यमानह्।
इमम्.एवात्मा.च.सप्त.ऋषयश्.च.सम्नवन्ते।
तानि.इमान्य्.एतस्मिन्न्.आत्मन्य्.एकम्.भवन्ति।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``अक्रान्.समुद्रः.प्रथमे.विधर्मन्.जनयन्.प्रजा.भुवनस्य.राजा।
वृषा.पवित्रे.अधि.सानो.अव्ये.बृहत्.सोमो..वावृधे.सुवान.इन्दुह्।(ऋव्.9,97,40)ऽऽ
अत्यक्रमीत्.समुद्र.आदित्यः.परमे.व्यवने.वर्षकर्मणा.जनयन्.प्रजा.भुवनस्य.राजा.सर्वस्य.राजा।
वृषा.पवित्रे.अधि.सानो.अव्ये.बृहत्.सोमो.वावृधे.सुवान.इन्दुह्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
अत्यक्रमीत्.समुद्र.आत्मा.परमे.व्यवने.ज्ञानकर्मणा.जनयन्.प्रजा.भुवनस्य.राजा.सर्वस्य.राजा।
वृषा.पवित्रे.अधि.सानो.अव्ये.महत्.सोमो.वावृधे.सुवान.इन्दुह्।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``महत्तत्.सोमो.महिषश्चकारापाम्.यद्गर्भो.अवृणीत.देवान्।
अदधाद्.इन्द्रे.पवमान.ओजो.अजनयत्.सूर्ये.ज्योतिर्.इन्दुह्।(ऋव्.9,97,41)ऽऽ
महत्.तत्.सोमो.महिषश्चकारापाम्.यद्गर्भो.अवृणीत।
देवानाम्.आधिपत्यम्.अदधाद्.इन्द्रे.पवमान.ओजो.अजनयत्.सूर्ये.ज्योतिर्.इन्दुर्.आदित्यह्।
इन्दुर्.आत्मा।

``विधुम्.दद्राणम्.समने.बहूनाम्.युवानम्.सन्तम्.पलितो.जगार।
देवस्य.पश्य.काव्यम्.महित्वाद्या.ममार.स.ह्यः.समान।(ऋव्.10,55,5)ऽऽ
विधुम्.विधमन.शीलम्.दद्राणम्.दमनशीलम्.युवानंश्.चन्द्रमसम्.पलित.आदित्यो.गिरति।
सद्यो.ंरियते.स.दिवा.समुदिता।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
विधुम्.विधमन.शीलम्.दद्राणम्.दमन.शीलम्.युवानम्.महान्तम्.पलित.आत्मा.गिरति।
रात्रौ.ंरियते।
रात्रिः.समुदिता।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``साकंजानाम्.सप्तथमाहुरेकजम्.षळिद्यमा.ऋषयो.देवजा.इति।
तेषाम्.इष्टानि.विहितानि.धामशः.स्थात्रे.रेजन्ते.विकृतानि.रूपशह्।(ऋव्.1,164,15)ऽऽ
सहजातानाम्.षण्णाम्.ऋषीणाम्.आदित्यः.सप्तमह्।
तेषाम्.इष्टानि.वा.कान्तानि.वा.क्रान्तानि.वा.गतानि.वा.मताअनि.वा.नतानि.वा.अद्भिः.सह.सम्मोदन्ते।
यत्रैतानि.सप्त.ऋषीणानि.ज्योतींषि.तेभ्यः.पर.आदित्यह्।
तान्य्.एतस्मिन्न्.एकम्.भवन्ति।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
सहजातानाम्.षण्णाम्.इन्द्रियाणाम्.आत्मा.सप्तमह्।
तेषाम्.इष्टानि.वा.कान्तानि.वा.क्रान्तानि.वा.गतानि.वा.मतानि.वा.नतानि.वा.अन्नेन.सह.सम्मोदन्ते।
यत्र.इमानि.सप्त.ऋषीणानि.इन्द्रियाणि।
एभ्यः.पर.आत्मा।
तान्य्.एतस्मिन्न्.एकम्.भवन्ति।
एत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``स्त्रियः.सतीस्.ताम्.उ.मे.पुंस.आहुः.पश्यद्.अक्षण्वान्.न.वि.चेतद्.अन्धह्।
कविर्.यः.पुत्रः.स.ईमा.चिकेत.यस्.ता.विजानात्.स.पितुष्.पिता.असत्।(ऋव्.1,164,16)ऽऽ
स्त्रिय.एव.एताः.शब्द.स्पर्श.रूप.रस.गन्ध.हारिण्यह्।
ता.अमुम्.पुंशब्देन.निराहारः.प्राण.इति.पश्यन्.कष्टान्.न.विजानात्य्.अन्धह्।
कविर्.यः.पुत्रः.स.इमा.जानाति।
यः.स.इमा.जानाति.स.पितुष्.पितासत्।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``सप्तार्ध.गर्भा.भुवनस्य.रेतो.विष्णोस्.तिष्ठन्ति.प्रदिशा.विधर्मणि।
ते.धीतिभिर्.मनसा.ते.विपश्चितः.परिभुवः.परि.भवन्ति.विश्वतह्।(ऋव्.1,164,36)ऽऽ
सप्त.एतान्.आदित्यरश्मीन्.अयम्.आदित्यो.गिरति.मध्यस्थान.ऊर्ध्व.शब्दह्।
यान्य्.अस्मिंस्.तिष्ठन्ति.तानि.धीतिभिश्.च.मनसा.च.विपर्ययन्ति।
परिभुवः.परिभवन्ति.सर्वाणि.कर्माणि.वर्षकर्मणा।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
सप्त.इमानि.इन्द्रियाण्य्.अयम्.आत्मा.गिरति.मध्यस्थान.ऊर्ध्वशब्दह्।
यान्य्.अस्मिंस्.तिष्ठन्ति.तानि.धीतिभिश्.च.मनसा.च.विपर्ययन्ति।
परिभुवः.परिभवन्ति.सर्वाणि.इन्द्रियाणि.ज्ञानकर्मणा।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``न.वि.जानामि.यदि.वेदम्.अस्मि.नण्यः.सम्नद्धो.मनसा.चरामि।
यदा.मागन्.प्रथमजा.ऋतस्य.आद्.इद्.वाचो.अश्नुवे.भागम्.अस्याह्।(ऋव्.1,164,37)ऽऽ
न.विजानामि.यदि.वेदम्.अस्मि।
निण्यः.प्रसम्नद्धो.मनसा.चरामि।
न.हि.विजानन्.बुद्धिम्.अतः.पुष्टिः.पुत्रः.परिवेदयन्ते.अयम्.आदित्यो.अयम्.आत्मा।

``अपान्.प्रान्.एतिस्वधया.गृभीतो.अमर्त्यो.मर्त्येना.सयोनिह्।
ता.शश्वन्ता.विषूचीना.वियन्ता.न्य.न्यंश्.चिक्युर्.न.नि.चिक्युर्.अन्यम्।(ऋव्.1,164,38)ऽऽ
अपाञ्चयति.प्राञ्चयति.स्वधया.गृभीतो.अमर्त्य.आदित्यो.मर्त्येन.चन्द्रमसा.सह।
तौ.शश्वद्.गामिनौ.विश्व.गामिनौ.बहुगामिनौ.वा।
पश्यत्य्.आदित्यम्.न.चन्द्रमसम्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
अपाञ्चयति.प्राञ्चयति.स्वधया.गृभीतो.अमर्त्य.आत्मा.मर्त्येन.मनसा.सह।
तौ.शश्वद्.गामिनौविश्व.गामिनौ.बहुगामिनौ.वा।
पश्यत्य्.आत्मानम्.न.मनह्।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``तद्.इद्.आस.भुवनेषु.ज्येष्ठम्.यतो.जज्ञ.उग्रस्.त्वेषनृम्न्णह्।
सद्यो.जज्ञानो.नि.रिणाति.शत्रून्.अनु.यम्.विश्वे.मदन्त्य्.ऊमाह्।(ऋव्.10,120,1)ऽऽ
तद्.भवति.भूतेषु.भुवनेषु.ज्येष्ठम्.आदित्यम्.यतो.जज्ञ.उग्रस्.त्वेष.नृम्णो.दीप्तिनृम्णह्।
सद्यो.जज्ञानो.निरिणाति.शत्रून्.इति।
निरिणातिः.प्रीतिकर्मा.दीप्रिकर्मा.वा.अनुमदन्ति.यम्.विश्व.ऊमाह्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
तद्.भवति.भूतेषु.भुवनेषु.ज्येष्ठम्.अव्यक्तम्.यतो.जायत.उग्रस्.त्वेष.नृम्णो.ज्ञाननृम्णह्।
सद्यो.जज्ञानो.निरिणाति.शत्रून्.इति।
निरिणातिः.प्रीतिकर्मा.दीप्तिकर्मा.वा।
अनुमदन्ति.यम्.सर्व.ऊमाह्।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``को.अद्य.युङ्क्ते.धुरि.गा.ऋतस्य.शिमीवतो.भामिनो.दुर्हृणायून्।
आसन्न्.इषून्.हृत्स्व्.असो.मयोभून्.य.एषाम्.भृत्याम्.ऋणधत्.स.जीवात्।(ऋव्.1,84,16)ऽऽ
क.आदित्यो.धुरि.गा.युङ्क्ते.रश्मीन्.कर्मवतो.भानुमतो.दुराधर्षान्.असून्यसुनवन्ति.इषूनिषुणन्वन्ति.मयोभूनि.सुखभूनि।
य.इमम्.सम्भृतम्.वेद.कथम्.स.जीवति।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
क.आत्मा.धुरि.गा.युङ्क्त.इन्द्रियाणि.कर्मवन्ति.भानुमन्ति.दुराधर्षान्.असून्यसुनवन्ति.इषूनिषुणवन्ति.मयोभूनि.सुखभूनि।
य.इमानि.सम्भृतानि.वेद.चिरम्.स.जीवति।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``क.ईषते.तुज्यते.को.बिभाय.को.मंसते.सन्तम्.इन्द्रम्.को.अन्ति।
कस्.तोकाय.क.इभाय.उत.राये.अधि.ब्रवत्.तन्वे.को.जनाय।(ऋव्.1,84,17)ऽऽ
क.एव.गच्छति.को.ददाति.को.बिभेति.को.मंसते.सन्तम्.इन्द्रम्।
कस्.तोकाय.अपत्याय.महते.च.नो.रणाय.रमणीयाय.दर्शनीयाय।

``को.अग्निम्.ईॠए.हविषा.घृतेन.स्रुचा.यजाता.ऋतुभिर्.ध्रुवेभिह्।
कस्मै.देवा.आ.वहान्.आशु.होम.को.मंसते.वीति.होत्रः.सुदेवह्।(ऋव्.1,84,18)ऽऽ
क.आदित्यम्.पूजयति.हविषा.च.घृतेन.च.स्रुचा.यजाता.ऋतुभिर्.ध्रुवोभिर्.इति।
कस्मै.देवा.आवहान्.आशु.होम.अर्थान्।
को.मंसते.वीतिहोत्रः.सुदेवः.कल्याण.देवह्।
इत्य्.अधिदैवतम्।
अथ.अध्यात्मम्।
क.आत्माअनम्.पूजयति.हविषा.च.घृतेन.च.स्रुचा.यजाता.ऋतुभिर्.ध्रुवेभिर्.इति।
कस्मै.देवा.आवहान्.आशु.होम.अर्थान्।
को.मंसते.वीतिहोत्रः.सुप्रज्ञः.कल्याणप्रज्ञह्।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``त्वम्.अङ्ग.प्र.शंसिषो.देवः.शविष्ठ.मर्त्यम्।
न.त्वद्.अन्यो.मघवन्न्.अस्ति.मर्डिता.इन्द्र.ब्रवीमि.ते.वचह्।(ऋव्.1,84,19)ऽऽ
त्वम्.अङ्ग.प्रशंसीर्.देवः.शविष्ठ.मर्त्यम्।
न.त्वद्.अन्यो.अस्ति.मघवन्.पाता.वा.पालयिता.वा.जेता.वा.सुखयिता.वा।
इन्द्र.ब्रवामि.ते.वच.इति.स्तुतिसम्युक्तम्।

``हंसः.शुचिषद्.वसुर्.अन्तरिक्षसद्.होता.वेदिषद्.अतिथिर्.दुरोणसत्।
नृषद्.वरसद्.ऋतसद्.व्योमसद्.अब्जा.गोजा.ऋतजा.अद्रिजा.ऋतम्।(ऋव्.4,40,5)ऽऽ
हंस.इति।
हंसाः.सूर्यरश्मयह्।
परम.आत्मा.परम्.ज्योतिह्।
पृथिवी.व्याप्ता.इति।
व्याप्तम्.सर्वम्.व्याप्तम्.वननकर्मणान्.अभ्यासेन.आदित्य.मण्डलेन.इति।
त्ययति.इति.लोको.त्ययति.इति।
हंसयन्.त्ययति.इति।
हंसाः.परमहंसाह्।
परम.आत्मा.सूर्य.रश्मिभिः.प्रभूतगभीरवसति.इति।
त्रिभिर्.वसति.इति.वा।
रश्मिर्.वसति.इति.वा।
वह्निर्.वसति.इति.वा.सुवर्णरेताः.पूषा.गर्भा.रिभेति.रिभन्ता.वनकुऋइलानि.कुऋअन्ता.रिभन्ता.अन्तरिक्षा.चरत्पथान्तरिक्षा.चरद्.इति.दिवि.भुवि.गमनम्.वा.सुभानुः.सुप्रभूतो.होता.आदित्यस्य.गता.भवन्त्य्.अतिथिर्.दुरोणसत्.सर्वे.दुरोणसद्.द्रवम्.सर्वे.रसा.विकर्षयति।
रश्मिर्.विकर्षयति।
वह्निर्.विकर्षयति।
वननम्.भवति।
अश्वगोजा.अद्रिगोजा.धरित्रिगोजाः.सर्वे.गोजा.ऋतजा.बहुशब्दा.भवन्ति।
निगमो.निगमव्यति.भवन्त्य्.एष.निर्वचनाय।

``द्वा.सुपर्णा.सयुजा.सखाया.समानम्.वृक्षम्.परिषस्वजाते।
तयोर्.अन्यः.पिप्पलम्.स्वाद्व्.अत्त्य्.अनश्नन्न्.अन्यो.अभि.चाकशीति।(ऋव्.1,164,20)ऽऽ
द्वौ.द्वौ.प्रतिष्ठितौ.सुकृतौ.धर्मकर्तारौ।
दुष्कृतम्.पापम्.परिसारकम्.इत्य्.आचक्षते।
सुपर्णा.सयुजा.सखाय.इत्य्.आत्मानम्.दुरात्मानम्.परम.आत्मानम्.प्रत्युत्तिष्ठति।
शरीर.एव.तज्.जायते।
वृक्षम्.रक्ष.शरीरम्.वृक्षम्.पक्षौ.प्रतिष्ठापयति।
तयोर्.अन्यद्.भुक्त्वा.अन्नम्.अनश्नन्न्.अन्याम्.सरूपताम्.सलोकताम्.अश्नुते.य.एवम्.विद्वाअन्।
अनश्नन्न्.अन्यो.अभिचाकशीति।
इत्य्.आत्मगतिम्.आचष्टे।

``आ.याहीन्द्र.पथिभिर्.ईळितेभिर्.यज्ञम्.इमम्.नो.भागधेयम्.जुषस्व।
तृप्ताम्.जहुर्मातुलस्येव.योषा.भागस्ते.पैतृष्वसेयी.वपाम्.इव।ऽऽ
आगमिष्यन्ति.शक्रो.देवतास्तास्त्रिभिर्.तीर्थेभिः.शक्रप्रतरैर्.ईळितेभिस्.त्रिभिस्.तीर्थैर्.यज्ञम्.इमम्.नो.यज्ञ.भागम्.अग्नीषोम.भागाव्.इन्द्रो.जुषस्व।
तृप्ताम्.एवम्.मातुलयोगकन्याभागम्.सर्तृकेव.सा.या.देवतास्.तास्.तत्स्थाने.शक्रम्.निदर्शनम्।

``विप्रम्.विप्रासो.अवसे.देवम्.मर्तास.ऊतये।
अग्निम्.गीर्भिर्.हवामहे।(ऋव्.8,11,6)ऽऽ
विप्रम्.विप्रासो.अवसे.विदुह्।
वेद.विन्दतेर्.वेदितव्यम्।
विमलशरीरेण.वायुना।
विप्रस्.तु.हृत्पद्मनिलयस्थितम्.अकारसंहितम्.उकारम्.पूरयेन्.मकारनिलयम्.गतम्.विप्रम्.प्राणेषु.बिन्दुसिक्तम्.विकसितम्.वह्नितेजह्प्रभम्.कनकपद्मेष्व्.अमृतशरीरम्.अमृतजातस्थितम्.अमृतवाचाम्.ऋतमुखे.वदन्ति।
अग्निम्.गीर्भिर्.हवामहे।
अग्निम्.सम्बोधयेत्.``अग्निः.सर्वा.देवताह्ऽऽ.इति।
तस्य.उत्तरा.भूयसे.निर्वचनाय।

``जातवेदसे.सुनवाम.सोमम्.अरातीयतो.नि.दहाति.वेदह्।
स.नः.पर्षद्.अति.दुर्गाणि.विश्वा.नावा.इव.सिन्धुम्.दुरिता.अत्य्.अग्निह्।(ऋव्.1,99,1)
जातवेदस.इति।
जातम्.इदम्.सर्वम्.सचराचरम्.स्थित्य्.उत्पत्तिप्रलयन्यायेनाच्छाय.सुनवाम.सोमम्.इति.प्रसवेन.अभिषवाय.सोमम्.राजानम्.अमृतम्.अरातीयतो.यज्ञ.अर्थम्.इति.स्मो.निश्चये.निदहाति.दहति.भस्मीकरोति.सोमो.ददद्.इत्य्.अर्थह्।
स.नः.पर्षदति.दुर्गाणि.दुर्गमनानि.स्थानानि.नावेव.सिन्धुम्.यथा.कश्चित्.कर्णधारो.नावेव.सिन्धोः.स्यन्दनान्.नदीम्.जलदुर्गाम्.महाकूलाम्.तारयति.दुरितात्य्.अग्निर्.इति.दुरितानि.तारयति।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``इदम्.ते.अन्याभिर्.असमानम्.अद्भिर्.याः.काश्.च.सिन्धुम्.प्र.वहन्ति.नद्यह्।
सर्पो.जीर्णाम्.इव.त्वचम्.जहाति.पापम्.सशिरस्को.भ्युपेत्य।ऽऽ
इदम्.ते.अन्याभिर्.असमानाभिर्.याः.काश्.च.सिन्धुम्.पतिम्.कृत्वा.नद्यो.वहन्ति।
सर्पो.जीर्णाम्.इव.सर्पस्.त्वचम्.त्यजति।
पापम्.त्यजन्ति।
आप.आप्नोतेह्।
तासाम्.एषा.भवति।

``त्र्यम्बकम्.यजामहे.सुगन्धिम्.पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकम्.इव.बन्धनान्.मृत्योर्.मुक्षीय.मामृतात्।(ऋव्.7,59,12)ऽऽ
त्र्यम्बको.रुद्रस्.तम्.त्र्यम्बकम्.यजामहे.सुगन्धिम्।
सुगन्धिम्.सुष्ठुगन्धिम्।
पुष्टिवर्धनम्.पुष्टिकारकम्.इव।
उर्वारुकम्.इव.फलम्.बन्धनाद्.आरोधनान्.मृत्योः.सकाशान्.मुञ्चस्व.माम्।
कस्माद्.इति।
एषाम्.इतरेषापरा.भवति।

``शतम्.जीव.शरदो.वर्धमानः.शतम्.हेमन्तान्.शतम्.उ.वसन्तान्।
शतम्.इन्द्राग्नी.सविता.बृहस्पतिः.शतायुषा.हविषेमम्.पुनर्दुह्।(ऋव्.10,161,4)ऽऽ
शतम्.जीव.शरदो.वर्धमान.इत्य्.अपि.निगमो.भवति।
शतम्.इति.शतम्.दीर्घम्.आयुह्।
मरुत.एना.वर्धयन्ति।
शतम्.एनम्.एव.शत.आत्मेव.शतात्मानम्.भवति।
शतम्.अनन्तम्.भवति।
शतम्.ऐश्वर्यम्.भवति।
शतम्.इति.शतम्.दीर्घम्.आयुह्।

``मा.ते.राधांसि.मा.त.ऊतयो.वसो.अस्मान्.कदाचना.दभन्।
विश्वा.च.न.उप.मिमीहि.मानुष.वसूनि.चर्षणिभ्य.आ।(ऋव्.1,84,20)ऽऽ
मा.च.ते.धामानि.मा.च.ते.कदा.च.नः.सरिषुह्।
सर्वाणि.प्रज्ञानान्य्.उपमानाय.मनुष्यहितह्।
अयम्.आदित्यो.अयम्.आत्मा।
अथ.एतद्.अनुप्रवदन्ति।
अथ.एतम्.महान्तम्.आत्मानम्.एषा.ऋग्गणः.प्रवदति.वैश्वकर्मणे।
``देवानाम्.नु.वयम्.जानाऽऽ
``न.असद्.आसीन्.न.उ.सद्.आसीत्.तदानीम्ऽऽ.इति.च।
सा.एषा.आत्मजिज्ञासा।
सैषा.सर्वभूतजिज्ञासा।
ब्रह्मणः.सारिष्टम्.सरूपताम्.सलोकताम्.गमयति.य.एवम्.वेद।
नमो.ब्रह्मणे।
नमो.महते.भूताय।
नमः.पारस्कराय।
नमो.यास्काय।
ब्रह्म.शुक्लमसीय।
ब्रह्म.शुक्लमसीय।