Nirukta · अध्याय 11

श्येनो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``आदाय.श्येनो.अभरत्.सोमम्.सहस्रम्.सवाम्.अयुतंश्.च.साकम्।
अत्रा.पुरन्धिर्.अजहाद्.अरातीर्.मदे.सोमस्य.मूरा.अमूरह्।ऽऽ.
आदाय.श्येनस्.अहरत्.सोमम्।
सहस्रम्.सवान.युतंश्.च.सह।
सहस्रम्.सहस्र.साव्यम्.अभिप्रेत्य।
तत्र.अयुतम्.सोम.भक्षाह्।
तत्.सम्बन्धेन.अयुतम्.दक्षिणा.इति.वा।
तत्र.पुरन्धिर्.अजहाद्.अमित्रान्।
अदानान्.इति.वा।
मदे.सोमस्य.मूरा.अमूरः.इति।
ऐन्द्रे.च.सूक्ते.सोम.पान2न.च.स्तुतह्।
तस्माद्.इन्द्रम्.मन्यन्ते।
ओसधिः.सोमः.सुनोतेह्।
यद्.एनम्.अभिसुन्वन्ति।
बहुलम्.अस्य.नैघण्टुकम्.वृत्तम्।
आश्चर्यम्.इव.प्राधान्येन।
तास्य.पावमानीसु.निदर्शनाय.उदाहरिष्यामह्।

स्वादिस्थया.मदिस्थया.पवस्व.सोम.धारया।
इन्द्राय.पातवे.सुतह्।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्याख्याता।
अथ.एषा.अपरा.भवति.चन्द्रमसो.वा.एतस्य.वा।

``सोमम्.मन्यते.पपिवान्.यत्.सम्पिंसन्त्य्.ओसधिम्।
सोमम्.यम्.ब्रह्मानो.विदुर्.न.तस्य.अश्नाति.कश्चन।ऽऽ.
सोमम्.मन्यते.पपिवान्.यत्.सम्पिंसन्त्य्.ओसधिम्।
इति.वृथासुतम्.असोमम्.आह।
सोमम्.यम्.ब्रह्मानो.विदुर्.इति.न.तस्य.अश्नाति.कश्चन.अयज्वा.इत्य्.अधियज्ञम्।
अथ.अधिदैवतम्।
सोमम्.मन्यते.पपिवान्.यत्.सम्पिंसन्त्य्.ओसधिम्.इति.यजुस्.सुतम्.असोमम्.आह।
सोमम्.यम्.ब्रह्मानो.विदुश्.चन्द्रमसम्।
न.तस्य.अश्नाति.कश्चन.अदेव.इति।
अथ.एषा.अपरा.भवति.चन्द्रमसो.वा।
एतस्य.वा।

``यत्.त्वा.देव.प्र.पिबन्ति.तत.आ.प्यायसे.पुनह्।
वायुः.सोमस्य.रक्षिता.समानाम्.मास.आकृतिह्।ऽऽ.
यत्.त्वा.देव.प्रपिबन्ति.तत.आप्यायसे.पुनर्.इति.नाराशंसान्.अभिप्रेत्य।
[आप्यायिताः.सोमा.आज्य.आदिसु.शस्त्रेषु.नाराशंसा.उच्यन्ते..ष्क्]
पूर्व.पक्ष.अपर.पक्षाव्.इति.वा।
वायुः.सोमस्य.रक्षिता।
वायुम्.अस्य.रक्षितारम्.आह।
साहचर्याद्.रस.हरनाद्.वा।
समानाम्.संवत्सरानाम्.मास.आकृतिह्,.सोमस्.रूप.विशेषैर्.ओसधिश्.चन्द्रमा.वा।
चन्द्रमस्1।
चायन्.द्रमति।
चान्द्रम्.मानम्.अस्य.इति.वा।
चन्द्रश्.चन्दतेः.कान्ति.कर्मणह्।
चन्दनम्.इत्य्.अप्य्.अस्य.भवति।
चारु.द्रवति।
चिरम्.द्रवति।
चमेर्.वा.पूर्वम्।
चारु.रुचेर्.विपरीतस्य।
तस्य.एषा.भवति।

``नवोनवो.भवति.जायमानो.अह्नाम्.केतुर्.उससाम्.एत्य्.अग्रम्।
भागम्.देवेभ्यो.वि.दधात्य्.आयन्.प्र.चन्द्रमास्.तिरते.दीर्घम्.आयुह्।ऽऽ.
नवो.नवस्.भवति.जायमान.इति.पूर्व.पक्ष.आदिम्.अभिप्रेत्य।
अहर्6प्.केतुर्.उससाम्.एत्य्.अग्रम्.इत्य्.अपर.पक्ष.अन्तम्.अभिप्रेत्य।
आदित्य.दैवतो.द्वितीयः.पाद.इत्य्.एके।.[आदित्य.देवतः.ष्क्]
भागम्.देव4भ्यो.विदधात्य्.आयन्न्.इत्य्.अर्ध.मास.इज्याम्.अभिप्रेत्य।
प्रवर्धयते.चन्द्रमस्1.दीर्घम्.आयुस्1।
मृत्युर्.मारयति.इति.सतह्।
मृतंश्.च्यावयति.इति.वा.शत.बल.अल्क्षो.मौद्गल्यह्।
तस्य.एषा.भवति।

``परम्.मृत्यो.परेहि.पन्थाम्.यस्.ते.स्व.इतरो.देवयानात्।
चक्षुस्मते.शृण्वते.ते.ब्रवीमि.मा.नः.प्रजाम्.रीरिसो.मोत.वीरान्।ऽऽ.
(परम्.मृत्यस्,.ध्रुवम्.मृत्यस्,.ध्रुवम्.परेहि.मृत्य8,.कथितम्.तेन.मृत्य8।
मृतंश्.च्यावयते.भवति.मृत्य8।)
मदेर्.वा.मुदेर्.वा।
तेषाम्.एषा.भवति।
(``त्वेसम्.इत्था.सर्मरनम्.शिमीवतोर्.इन्द्राविस्नू.सुतपा.वाम्.उरुस्यति।
या.मर्थाय.प्रतिधीयमानम्.इत्.कृशानोर्.अस्तुरसनाम्.रुस्यथह्।ऽऽ.)

इत्.सा.निगद.व्याख्या।
विश्वानरो.व्याख्यातह्।
तस्य.एषा.भवति।

``प्र.वो.महे.मन्दमानाय.अन्धसस्.अर्चा.विश्वानराय.विश्वाभुवे।
इन्द्रस्य.यस्य.सुमखम्.सहो.महि.श्रवो.नृम्नंश्.च.रोदसी.सपर्यतह्।ऽऽ.
प्रार्चत.यूयम्.स्तुतिम्.महते,.अन्धसस्.अन्नस्यऽदातृ4,.मन्दमानाय.मोदमानाय,.स्तूयमानाय.शब्दायमानाय.इति.वा,.विश्वानराय.सर्वम्.विभूताय।
इन्द्रस्य.यस्य.प्रीति7.सुमहद्.बलम्,.महत्.च.श्रवनियम्.यशस्,.नृम्नंश्.च.बलम्.नॄण्.नतम्।
द्यावा.पृथिवी.औ.वः.परिचरत.इति।
कम्.अन्यम्.मध्यमाद्.एवम्.अवक्ष्यति।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।
उद्.उज्योतिर्.अमृतम्.विश्वजन्यम्.विश्वानरः.सविता.देवो.अश्रेत्।ऽऽ.

उदशिश्रियत्.ज्योतिष्.अमृतम्.सर्व.जन्यम्.विश्वानरः.सविता.देव.इति।
धाता.सर्वस्य.विधाता।
तस्य.एषा.भवति।

``धाता.ददातु.दाशुसे.प्राचीम्.जीवातुम्.अक्षिताम्।
वयम्.देवस्य.धीमहि.सुमतिम्.सत्य.धर्मनह्।ऽऽ.
धाता.ददातु.दत्तवते.प्रवृद्धाम्.जीविकाम्.अनुपक्षीनाम्।
वयम्.देवस्य.धीमहि.सुमतिम्,.अक्ल्यानीम्.मतिम्.सत्य.धर्मनह्।
विधाता.धाता.व्याख्यातह्।
तस्य.एष.निपातो.भवति.बहु.देवतायाम्.ऋचि।
[देवता.अन्तरैः.सह.स्तुति.सम्निपातो.बहु.देवतायाम्.ऋचि..ष्क्]

``सोमस्य.राज्ञो.वरुणस्य.धर्मनि.बृहस्पतेर्.अनुमति.आ.उ.शर्मनि।
तव.अहम्.अद्य.मघवन्न्.उपस्तुतौ.धातर्.विधातः.कलशाम्.अभक्षयम्।ऽऽ.
इत्य्.एताभिर्.देवताभिर्.अभिप्रसूतः.सोम.कलशान्.अभक्षयम्.इति।
कलशह्ः.कस्मात्।
कला.अस्मिन्.शेरते.मात्राह्।
कलिश्.च.कलाश्.च.किरतेर्.विकीर्ण.मात्राह्।

अथ.अतो.मध्य.स्थाना.देव.गनाह्।
तेषाम्.मरुतः.प्रथम.आगामिनो.भवति।

``आ.विद्युन्मद्भिर्.मरुतः.स्वर्कै.रथेभिर्.यात.ऋष्टिमद्भिर्.अश्वपर्णैह्।
आ.वर्षिस्थया.न.इसा.वयो.न.पप्तता.सुमायाह्।(111,14)
विद्युन्मद्भिर्.मरुतः.स्वर्कैह्।
स्वञ्चनैर्.इति.वा।
स्वर्चनैर्.इति.वा।
स्वर्चिभिर्.इति.वा।
रथैर्.आयात।
ऋष्टिमद्भिर्.अश्व.पर्णैर्.अश्व.पतनैह्।
वर्षिस्तेन.च.नस्.अन्नेन.वय.इव.आपतत।
सुमायाः.कल्याण.कर्माणो.वा।
कल्याण.प्रज्ञा.वा।
रुद्रा.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``आ.रुद्रास.इन्द्रवन्तः.सजोससो.हिरन्य.रथाः.सुविताय.गन्तन।
इयम्.वो.अस्मत्.प्रति.हर्यते.मतिस्.तृस्नजे.न.दिव.उत्सा.उदन्यवे।ऽऽ.
आगच्छत.रुद्रा.इन्द्रेन.सह.जोसनाः.सुविताय.कर्मने।
इयम्.वस्.अस्मद्.अपि.प्रतिकामयते.मतिस्.त्र्ष्नज.इव.दिव.उत्सा.उदन्यु4.इति।
तृस्नज्.तृस्यतेर्.उदन्युर्.उदन्यतेह्।
ऋभव.उरु.भान्ति.इति.वा`ऋतेन.भान्ति.इति.वा.ऋतेन.भवन्ति.इति.वा।
तेषाम्.एषा.भवति।

``विस्त्वी.शमी.तरनित्वेन.वाघतो.मर्तासः.सन्तो.अमृतत्वम्.आनशुह्।
सौधन्वना.ऋभवः.सूर.चक्षसः.संवत्सरे.समपृच्यन्त.धीतिभिह्।ऽऽ.
कृत्वा.कर्माणि.क्षिप्रत्वेन.वोधाप्.मेधाविनो.वा।
मर्तासः.सन्तस्.अमृतत्वम्.आनशिरे.सौधन्वना.ऋभु1प्।
सूर.ख्याना.वा,.सूर.प्रज्ञा.वा।
संवत्सरे.समपृच्यन्त.धीतिभिः.कर्मभिह्।
ऋभुर्.विभ्वन्.वाज.इति.सुधन्वन.आङ्गिरसस्यत्रयः.पुत्रा.बभुवुह्।
तेषाम्.प्रथम.उत्तमाभ्याम्.बहुवत्.निगमा.भवन्ति,.न.मध्यमेन।
तद्.एतद्.ऋभोश्.च.बहु.वचनेन.चमसस्य.च.संस्तवेन.बहूनि.दशतयीसु.सूक्तानि.भवन्ति।
आदित्य.रश्मि1प्.अप्य्.ऋभु1प्.उच्यन्ते।
``अगोह्यस्य.यद्.असस्तना.ग्र्हे.तद्.अद्य.इदम्.ऋभु1प्.न.अनु.गच्छथ।ऽऽ
अगोह्य.आदित्यो.अगूहनीयस्.तस्य.यद्.अस्वपथ.गृहे।
यावत्.तत्र.भवथ.न.तावद्.इह.भवथ.इति।
अङ्गिरसो.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``विरूपास.इदृसयस्त.इद्.गम्भीरवेपसह्।
ते.अङ्गिरसः.सूनवस्.ते.अग्नेः.परि.जज्ञिरे।ऽऽ.
बहु.रूपा.ऋषयह्।
ते.गम्भीर.कर्माणो.वा.गम्भीर.प्रज्ञा.वा।
तेऽअङ्गिरसः.पुत्राह्।
तेऽअग्नेर्.अधिजज्ञिर.इत्य्.अग्नि.जन्म।
पिताप्.व्याख्याताह्।
तेषाम्.एषा.भवति।

``उदीरताम्.अवर.तुपरास.उन्मध्यमाः.पितरः.सोम्यासह्।
असुम्.य.ईयुर्.अवृका.ऋतज्ञास्.ते.नस्.अवन्तु.पिताप्.हवेषु।ऽऽ.
उदीरताम्.अवर.उदीरताम्.पर.उदीरताम्.मध्यमाः.पिताप्.सोम्याह्,.सोम.सम्पादिनस्.तेऽअसुम्.ये.प्रानम्.अन्वीयुह्।
अवृका.अनमित्राह्,.सत्यज्ञा.वा.यज्ञज्ञा.वा।
ते.न.आगच्छन्तु.पिताप्.ह्वानेषु।
माध्यमिको.यम.इत्य्.आहुस्.तस्मात्.माध्यमिकान्.पितॄण्.मन्यन्ते।
अङ्गिरसो.व्याख्याताह्।
पिताप्.व्याख्याताह्।
भ्र्गु1प्.व्याख्याताह्।
अथर्वानो.अथनवन्तह्।
थर्वतिश्.चर्ति.कर्मा,.तत्.प्रतिषेधह्।
तेषाम्.एषा.साधारना.भवति।

``अङ्गिरसो.नः.पितरो.नगग्वा.अथर्वानो.भृगवः.सोम्यासह्।
तेषाम्.वयम्.सुमतौ.यज्ञियानाम्.अपि.भद्रे.सौमनसे.स्याम।ऽऽ.
अङ्गिरसो.नः.पिता,.नव.गतयो,.नव.नीत.गतयो.वा।
अथर्वानो.भृगु1प्.सोम्याह्,.सोम.सम्पादिनह्।
तेषाम्.वयम्.सुमति7.कल्याणि.आम्.मति7.यज्ञियानाम्।
अपि.च.एषाम्.भद्र8.भन्दनीये.भजनवति.वा.कल्याणे.मनसि.स्याम.इति।
माध्यमिलो.देव.गन.इति.नैरुक्ताह्।
पित्र्1प्.इत्य्.आख्यानम्।
अथ.अप्य्.ऋषयः.स्तुयन्ते।

``सूर्यस्य.इव.वक्षथो.ज्योतिर्.एषाम्.समुद्रस्येव.महिमा.गभीरह्।
वातस्य.इव.प्रजवो.नान्येन.स्तोमो.वसिथा.अन्वेतवे.वह्।ऽऽ.इति.यथा।
आप्त्या.आप्नोतेह्।
तेषाम्.एष.निपातस्.भवत्य्.ऐन्द्रि.आम्.ऋचि।

``स्तुसेय्यम्.परुवर्पसम्.ऋभ्वमिनतमम्.आप्त्यम्.आप्त्यानाम्।
आ.दर्षते.शव्सा.सप्त.दानून्.प्र.साक्शते.प्रतिमानानि.भूरि।
स्तोतव्यम्.बहु.रूपम्.उरु.भूतम्.ईश्वरतमम्.आप्तव्यम्.आप्तव्यानाम्।
यः.शवसा.बलेन.सप्त.दातॄण्.इति.वा।
सप्त.दानवान्.इति.वा।
प्रसाक्षते.प्रतिमानानि.बहूनि।
साक्षतिर्.आप्नोति.कर्मणा।

अथ.अतो.मध्यस्थानाः.स्त्रियह्।
तासाम्.अदितिः.प्रथम.आगामिनी.भवति।
अदितिर्.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``दक्षस्य.वादिते.जन्मनि.व्रते.राजाना.मित्रावरुना.विवाससि।
अतूर्त.पन्थाः.पुरुरथो.अर्यमा.सप्तहोता.विसुरूपेषु.जन्मसु।ऽऽ.
दक्षस्य.वा.दिति8.जन्मनि.व्रते.कर्मनि.राजानौ.मित्रा.वरुणौ.परिचरसि।
विवासतिः.परिचर्यानाम्।ऽऽ.हविस्माम्.आ.विवासतिऽऽ.इति।
आशास्तेर्.वा।
अतूर्त.पन्था.अत्वरमान.पन्थाह्।
बहु.रथस्.अर्यमा.आदित्यस्.अरीन्.नियच्छति।
सप्त.होता,.सप्त.अस्मै.रश्मयो.रसान्.अभिसम्नामयन्ति।
सप्त.एनम्.ऋषयः.स्तुवन्ति.इति.वा।
विसम.रूपेषु.जन्मसु.कर्मसु.उदयेषु।
आदित्यो.दक्ष.इत्य्.आहुर्.आदित्य.मध्ये.च.स्तुतह्।
अदितिर्.दाक्षायनीइ।
तत्.कथम्.उपपद्येत.समान.जन्मानौ.स्याताम्.इति।
अपि.वा.देव.धर्मेन.इतरेतर.जन्मानौ..स्याताम्.इतरेतर.प्रकृती।
अग्निर्.अप्य्.अदितिर्.उच्यते।
तस्य.एषा.भवति।

``यस्मै.त्वम्.सुद्रविनो.ददाशस्.अनागास्.त्वम्.अदिते.सर्वताता।
यम्.भद्रेन.शवसा.चोदयासि.प्रजावता.राधसा.ते.स्याम।ऽऽ.
यस्मै.त्वम्.सुद्रविनो.ददास्य्.अनागास्त्वम्.अनपराधत्वम्.अदिति8.सर्वासु.कर्म.ततिसु।
आग.आण्.पूर्वाद्.गमेह्।
एनस्.एतेह्।
किल्बिसम्.किल्भिदम्,.सुकृत.कर्मणो.भयम्।
कीर्तिम्.अस्य.भिनत्ति.इति.वा।
यम्.भद्रेन.शवसा.बलेन.चोदयसि,.प्रजावता.च.राधसा.धनेन,.ते.वयम्.इह.स्याम.इति।
सरमा.सरनात्।
तस्या.एषा.भवति।

``किम्.इच्छन्ती.सरमा.प्रेदम्.आनड्.दूरे.ह्य्.अध्वा.जगुरिः.पराचैह्।
कास्मेहितिः.का.परितक्म्य्.आसीत्.कथम्.रसाया.अतरः.पयांसि।ऽऽ.
किम्.इच्छन्ती.सरमा.इदम्.प्रानट्।
दूरे.ह्य्.अध्वा।
जगुरिर्.जङ्गम्यतेह्।
पराञ्चनैर्.अचितह्।
का.तेऽअस्मास्व्.अर्थ.हितिर्.आसीत्।
किम्.परितकनम्.।
परितक्म्या.रात्रिह्,.परित.एनाम्.तक्म।
तक्म.इत्य्.उस्न.नाम,.तकत.इति.सतह्।
कथम्.रसाया.अतरः.पयस्2प्.इति।
रसा.नदी,.रसतेः.शब्द.कर्मणह्।
कथम्.रसानि.तान्य्.उदकानि.इति.वा।
देव.शुनी.इन्द्रेन.प्रहिता.पनिभिर्.असुरैः.समूद.इत्य्.आख्यानम्।
सरस्वती.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``पावका.नः.सरस्वती.वाजेभिर्.वाजिनीवती।
यज्ञम्.वस्तु.धियावसुह्।ऽऽ.
पावका.नः.सरस्वती।
अन्न्नैर्.अन्नवती।
यज्ञम्.वस्तु.धियावसुः.कर्म.वसुह्।
तस्य.एषा.अपरा.भवति।

``महो.अर्णः.सरस्वती.प्र.चेतयति.केतुना।
धियो.विश्वा.वि.राजति।ऽऽ.
महद्.अर्णः.सरस्वती.प्रचेतयति.प्रज्ञापयति.केतुना.कर्मणा.प्रज्ञया.वा।
इमानि.च.सर्वाणि.प्रज्ञानान्य्.अभिविराजति।
वाच्.अर्थेषु.विधीयते।
तस्मात्.माध्यमिकाम्.वाचम्.मन्यन्ते।
वाच्.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``यद्.वाच्.वदन्त्य्.अविचेतनानि.रास्त्री.देवानाम्.निससाद.मन्द्रा।
चतस्र.ऊर्जम्.दुदुहे.पयांसि.क्व.स्विद्.अस्याः.परमम्.जगाम।ऽऽ.
यद्.वाच्.वदन्त्य्.अविचेतनान्य्.अविज्ञातानि,.रास्त्री.देवानाम्.निससाद.मन्द्रा.मदना,.चतस्रो.अनु.दिश.ऊर्जम्.दुदुहे.पयस्2प्।
क्व.स्विद्.अस्याः.परमम्.जगाम.इति।
यत्.पृथिवीम्.गच्छति.इति.वा,.यद्.आदित्य.रश्मयः.हरन्ति.इति.वा।
तस्या.एषा.अपरा.भवति।

``देवीम्.वाचम्.अजनयन्त.देवास्.ताम्.विश्व.रूपाः.पशवो.वदन्ति।
सा.नो.मन्द्रेसम्.ऊर्जम्.दुहाना.धेनुर्.वाग्.अस्मान्.उप.सुस्तुतैतु।ऽऽ.
देवीम्.वाचम्.अजनयन्त.देवाह्।
ताम्.सर्व.रूपाः.पशु1प्.वदन्ति।
व्यक्त.वाचश्.च.अव्यक्त.वाचश्.च।
सा.नो.मदना.अन्नंश्.च.रसंश्.च.दुहाना.धेनुर्.वाच्.अस्मान्.उपैतु.सुस्तुता।
अनुमती.राका.इति.देव.पत्नी.आव्.इति.नैरुक्ताह्।
पौर्णमास्याव्.इति.याज्ञिकाह्।
``या.पूर्वा.पौर्णमासी.सा.अनुमतिर्.या.उत्तरा.सा.राका।ऽऽ.इति.विज्ञायते।
अनुमतिर्.अनुमननात्।
तस्या.एषा.भवति।

``अन्व्.इद्.अनुमते.त्वम्.मन्यासै.शंश्.च.नस्.कृधि।
क्रत्वे.दक्षाय.नो.हिनु.प्र.न.आयूंसि.तारिसह्।ऽऽ.
अनुमन्यस्व.अनुमति7.त्वम्।
सुखंश्.च.नः.कुरु.अन्नंश्.च.नस्.अपत्याय.धेहि,.प्रवर्धय.च.न.आयुस्2।
राका.रातेर्.दान.कर्मणह्।
तस्या.एषा.भवति।
``राकाम्.अहम्.सुहवाम्.सुस्तुती.हुवे.शृणोतु.नः.सुभगा.बोधतु.त्मना।
सीव्यत्व्.अपः.सूच्याच्.छिद्यमानया.ददातु.वीरम्.शतदायम्.उक्थ्यम्।ऽऽ.(11,..30)

राकाम्.अहम्.सुह्वानाम्..सुस्तुति.आ.ह्वये।
शृणोतु.नः.सुभगा।
बोधत्व्.आत्मना।
सीव्यत्व्.अपस्.प्रजनन.कर्म,.सूचि.आ.अच्छिद्यमानया।
सूची.सीव्यतेह्।
ददातु.वीरम्.शत.प्रदम्.उक्थ्यम्.वक्तव्य.प्रशंसम्।
सिनीवाली.कुहूर्.इति.देव.पत्नी.आव्.इति.नैरुक्ताह्।
अमावास्य1द्.इति.याज्ञिकाह्।
``या.पूर्व.अमावास्या.सा.सिनीवाली,.या.उत्तरा.सा.कुहूह्।ऽऽ.इति.विज्ञायते।
सिनीइवाली।
सिनम्.अन्नम्.भवति,.सिनाति.भूतानि।
वालम्.पर्व.वृणोतेस्.तस्मिन्न्.अन्नवती।
वालिनी.वा।
वालेन.एव.अस्याम्.अनुत्वात्.चन्द्रमस्1.सेवितव्यो.भवति.इति.वा।
तस्या.एषा.भवति।

``सिनीवालि.पृथुस्तुके.या.देवानाम्.असि.स्वसा।
जुसस्व.हव्यम्.आहुतम्.प्रजाम्.देवि.दिदिद्धि.नह्।ऽऽ.
सिनीवालि.पृथु.जघना8।
स्तुकः.स्त्यायतेः.संघातह्।
पृथु.केश.स्तुका8,.पृथु.स्तुता8.वा।
या.त्वम्.देवानाम्.असि.स्वसा।
स्वसा.सु.असा।
स्वेषु.सीदति.इति.वा।
जुसस्व.हव्यम्.अदनम्।
प्रजांश्.च.देवि.दिश.नह्।
कुहूर्.गूहतेह्।
क्व.अभूद्.इति.वा।
क्व.सती.हूयत.इति.वा।
क्व.आहुतम्.हविस्.जुहोति.इति.वा।
तस्या.एषा.भवति।

``कुहूम्.अहम्.सुवृतम्.विद्मनापसमस्मिन्.यज्ञे.सुहवाम्.जोहवीमि।
सा.नो.ददातु.श्रवनम्.पितॄणाम्.तस्यै.ते.देवि.हविसा.विधेम।ऽऽ.
कुहूम्.अहम्.सुकृतम्.विदित.कर्माणम्.अस्मिन्.यज्ञे.सुह्वानाम्.आह्वये।(11,32)
सा.नो.ददातु.श्रवनम्.पितॄणाम्.तस्मय्.ते.देवि.हविसा.विधेम।(11,32)
पित्र्यम्.धनम्.इति.वा।(11,32)
पित्र्यम्.यशस्.इति.वा।(11,32)
तस्यै.ते.देवि.हविसा.विधेम.इति.व्याख्यातम्।
यमी.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``अन्यम्.ऊ.सु.त्वम्.यमी.अन्य.उ.त्वाम्.परि.स्वजाते.लिबुजेव.वृक्षम्।
तस्य.वा.त्वम्.मन.इच्छा.स.वा.तवाधा.कृणुस्व.संविदम्.सुभद्राम्।ऽऽ.
अन्यम्.एव.हि.त्वम्.यमी.अन्यस्.त्वाम्.परिस्वङ्क्ष्यते,.लिब्जा.इव.वृक्षम्।
तस्य.वा.त्वम्.मनस्.इच्छ,.स.वा.तव।
अधानेन.क्रुस्व.संविदम्,.सुभद्राम्.कल्याण.भद्राम्।
यमी.यमंश्.चकमे.ताम्.प्रत्याचचक्ष.इत्य्.आख्यानम्।

उर्वशी.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``विद्युन्.न.या.पतन्ती.दविद्योद्.भरन्ती.मे.अप्या.काम्यानि।
जनिस्तो.अपो.नर्यः.सुजातः.प्रोर्वशी.तिरत.दीर्घम्.आयुह्।
विद्युद्.इव.या.पतन्ती.अद्योतत.हरन्ती.मे.अप्या.काम्यान्य्.उदकान्य्.अन्तरिक्ष.लोकस्य।
यदा.नुनम्.अयम्.जायेत.अद्भ्यो.अध्यप.इति।
नर्यो.मनुष्यो.नृभ्यो.हितस्,.नर.अपत्यम्.इति.वा।.
सुजातः.सुजाततरह्।
अथ.उर्वशी.प्रवर्धयते.दीर्घम्.आयुस्2।
पृथिवी.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``बऌ.इत्था.पर्वतानाम्.खिद्रम्.बिभर्षि.पृथिवि।
प्रया.भूमिम्.प्रवत्व्.अति.मह्ना.जिनोसि.महिनि।ऽऽ.
सत्यम्.त्वम्.पर्वतानाम्.मेघानाम्.खेदनंश्.छेदनम्.भेदनम्.बलम्.अमुत्र.धारयसि.पृथिवी8।
प्रजिन्वसि.या.भूमिम्.प्रवनवति.महत्त्वेन.महति.इत्य्.उदकवति.इति.वा।
इन्द्रानी.इन्द्रस्य.पत्नी।
तस्या.एषा.भवति।

``इन्द्रानीम्.आसु.नारिसु.सुभगाम्.अहम्.अश्रवम्।
न.ह्य्.अस्या.अपरंश्.चन.जरसा.मरते.पतिर्.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.
इन्द्रानीम्.आसु.नारिसु.सुभगाम्.अहम्.अशृणवम्।
न.ह्य्.अस्या.अपराम्.अपि.समाम्.जरया.ंरियते.पतिः.।
सर्वस्माद्.इन्द्र.य.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूमह्।
तस्या.एषा.अपरा.भवति।

``न.अहम्.इन्द्रानि.रारन.सख्युर्.वृकापपेर्.ऋते।
यस्येदम्.अप्यम्.हविः.प्रियम्.देवेषु.गच्छति.विश्वस्माद्.इन्द्र.उत्तरह्।ऽऽ.
न.अहम्.इन्द्रानि.रमे.सख्युर्.वृसाकपेर्.ऋते,.यस्य.इदम्.अप्यम्.हविस्.अप्सु.शृतम्.अद्भिर्.संस्कृतम्.इति.वा.प्रियम्.देवेषु.निगच्छति।
सर्वस्माद्.य.इन्द्र.उत्तरस्.तम्.एतद्.ब्रूमह्।(10,39)
गौरी.रोचतेर्.ज्वलति.कर्मणह्।
अयम्.अपि.इतरो.गौरो.वर्ण.एतस्माद्.एव।
प्रशस्यो.भवति।
तस्या.एषा.भवति।

``गौरीर्.मिमाय.सलिनानि.तक्षत्य्.एक.पदी.द्विपदी.सा.चतुस्पदी।
अस्तापदी.नव.पदी.बभूवुसी.सहस्र.अक्षरा.परमे.व्योमन्।ऽऽ.
गौरीर्.निर्मिमाय.सलिलानि.तक्षती.कुर्वत्य्.एक.पदी.मध्यमेन,.द्वि.पदी.मध्यमेन.च.आदित्येन.च,.चतुस्पदी.दिश्.भिर्.अस्तापदी.दिश्भिश्.च.अवान्तर.दिश्.भिश्.च,.नव.पदी.दिश्.भिश्.च.अवान्तर.दिश्.भिश्.च.आदित्येन.च।
सहस्र.अक्षरा.बहु.उदका,.परमे.व्यवने।
तस्या.एषा.अपरा.भवैति।

``तस्याः.समुद्रा.अधि.वि.क्षरन्ति.तेन.जीवन्ति.प्रदिशश्.चतस्रह्।
ततः.क्षरत्य्.अक्षरम्.तद्.विश्वम्.उप.जीवति।ऽऽ.
तस्याः.समुद्रा.अधिविक्षरन्ति।
वर्षन्ति.मेघाह्।
तेन.जीवन्ति.दिश्.आश्रयानि.भूतानि।
ततः.क्षरत्य्.अक्षरम्.उदकम्।
तत्.सर्वाणि.भूतान्य्.उपजीवन्ति।
गौर्.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``गौर्.अमीमेद्.अनु.वत्सम्.मिसन्तम्.मूर्धानम्.हिन्नकृणोन्.मातवा.उ।
सृक्वानम्.घर्मम्.अभि.वावशाना.मिमाति.मायुम्.पयते.पयोभिह्।ऽऽ.
गौर्.अन्वमीमेद्.वत्सम्.निमिसन्तम्.अनिमिसन्तम्.आदित्यम्.इति.वा।
मूर्धन्2.अस्य.अभिहिन्न्.अकरोत्.मननाय।
सृक्वानम्.सरनम्.घर्मम्.हरनम्.अभिवावशाना.मिमाति.मायुम्,.प्रप्यायते.पयस्.भिह्।
मायुम्.आधित्यम्.इति.वा।
वाच्.एषा.माध्यमिका।
घर्म.धुक्.इति.याज्ञिकाह्।
धेनुर्.धयतेर्.धिनोतेर्.वा।
तस्य.एषा.भवति।

``उप.ह्वये.सुदुघाम्.धेनुम्.एताम्.सुहस्तो.गोधुक्.उत.दोहद्.एनाम्।
श्रेस्थम्.सवम्.सविता.साविसन्.नोऽअभीद्धो.घर्मस्.तद्.उ.सु.प्र.वोचम्।ऽऽ.
उपह्वये.सुदोहनाम्.धेनुम्.एताम्.,.कल्याण.हस्तो.गो.धुक्.अपि.च.दोग्ध्य्.एनाम्।
श्रेस्थम्.सवम्.सविता.सुनोतु.न.इति।
एस.हि.श्रेस्थः.सर्वेषाम्.सवानाम्.यद्.उदकम्.यद्.वा.पयो.यजुस्मत्।
अभीद्धो.घर्मस्.तम्.सु.प्रब्रवीमि।
वाच्.एषा.माध्यमिका।
घर्म.धुक्.इति.याज्ञिकाह्।
अघ्न्या.अहन्तव्या.भवति।
अघ.घ्नी.इति.वा।
तस्य.एषा.भवति।
``सूयवसाद्.भगवती.हि.भूया.अथो.वयम्.भगवन्तः.स्याम।

अद्धि.तृणम्.अघ्न्ये.विश्वदानीम्.पिब.शुद्धम्.उदकम्.आचरन्ती।ऽऽ.
सुयवसादिनी.भगवती.हि.भव।
अथ.इदानीम्.वयम्.भगवन्तः.स्याम।
अद्धि.तृणम्.अघ्न्या8,.सर्वदा.पिब.च.शुद्धम्.उदकम्.आचरन्ती।
तस्या.एषा.अपरा.भवति।

``हिङ्कृण्वती.वसुपत्नी.वसूनाम्.वत्सम्.इच्छन्ती.मनसाभ्यागात्।
दुहाम्.अश्विभ्याम्.पयो.अघ्या.इयम्.सा.वर्धताम्.महते.सौभगाय।ऽऽ.इति.सा.निगद.व्ह्याख्याता।
पथ्या.स्वस्तिह्।
पन्था.अन्तरिक्षम्.तन्.निवासात्।
तस्या.एषा.भवति।

``स्वस्तिर्.इद्धि.प्रपथे.श्रेस्था.रेक्नस्वत्यभि.या.वामम्.एति।
सा.नो.अमा.सो.अरने.नि.पातु.स्वावेशा.भवतु.देवगोपा।ऽऽ.
स्वस्तिर्.एव.हि.प्रपथे.स्रेस्था.रेक्नस्वती.धनवत्य्.अभिएति.या.वसूनि.वननीयानि।
सा.नस्.अमा.गृहे.सा.निरमने.सा.निर्गमने.पातु।
स्वावेशा.भवतु।
देवी.गोप्त्री.देवान्.गोपायत्व्.इति।
देवा.एनाम्.गोपायन्त्व्.इति.वा।
उसो.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``अपोसा.अनसः.सरत्सम्पिस्ताद्.अह.बिभ्युसी.नि.यत्.सी.शिश्नथद्.वृसा।ऽऽ.
अपासरद्.उसो.अनसः.सम्पिस्तात्.मेघाद्.बिभ्युसी।
अनो.वायुर्.अनित्तेर्.अपि.वा.उपमा.अर्थे.स्याद्.अनस.इव.शकताद्.इव।
अनस्.शकतम्.आनद्धम्.अस्मिंश्.चीवरम्।
अनितेर्.वा.स्यात्.जीवन.कर्मणह्।
उपजीवन्त्य्.एतत्।
मेघो.अप्य्.अनस्.एतस्माद्.एव।
यन्.निरशिश्नथद्.वृशन्.वर्षिता.मध्यमह्।
तस्या.एषा.अपरा.भवति।

``एतद्.अस्या.अनः.शये.सुसम्पिस्तम्.विपाश्या।
ससार.सीम्.परावतह्।ऽऽ.
एतद्.अस्या.अनस्.आशेते.सुसम्पिस्तम्.इतरद्.इव।
विपाशि.विमुक्त.पाशि।
ससार्.उसस्.परावतः.प्रेरितवतः.परागताद्.वा।
इळा.व्याख्याता।
तस्या.एषा.भवति।

``अभि.न.इळा.यूथस्य.माता.स्मन्.नदीभिर्.उर्वस्शी.वा.गृणातु।
उर्वशी.वा.बृहद्.दिवा.गृणान.अभ्यूर्ण्वाना.प्रभृथस्यायोह्।ऽऽ.``.सिसक्तु.न.ऊर्जव्यस्य.पुस्तेह्।ऽऽ.
अभिगृणातु.न.इळा.यूथस्य.माता.सर्वस्य.माता,.स्मद्.अभि.नदीभिर्.उर्वशी.वा.गृणातु।
उर्वशी.वा.बृहत्.दिवा.महद्.दिवा.गृणान.अभ्यूर्ण्वाना,.प्रभृथस्य.प्रभृतस्य.आयोर्.अयनस्य.मनुष्यस्य.ज्योतिषो.वा.उदकस्य.वा.सेवताम्.नस्.अन्नस्य.पुस्तेह्।
रोदसी.रुद्रस्य.पत्नी।
तस्या.एषा.भवति।

``रथम्.नु.मारुतम्.वयम्.श्रवस्य्.उमा.हुवामहे।
आ.यस्मिन्.तस्थौ.सुरानानि.बिभ्रती.सचा.मरुत्सु.रोदसी।ऽऽ.
रथम्.क्षिप्रम्.मारुतम्.मेघम्.वयम्.श्रवनीयम्.आह्वयामह.आ.यस्मिन्.तस्तहु.सुरमनीयान्य्.उदकानि.बिभ्रती.सचा.मरुद्भिः.सह.रोदसी.रोदसी।