मोक्षोपायटीका · अध्याय 1.17

आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परितापवान् ।
देहः स्फुरति संसारे सो ऽपि दुःखाय केवलम् ॥

अज्ञो ऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः ।
युक्त्या भव्यो ऽप्य् अभव्यो मे न जडो नापि चेतनः ॥

जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितदुराशयः ।
न विवेकी न मूढात्मा मोहम् एव प्रयच्छति ॥

स्तोकेनानन्दाम् आयाति स्तोकेनायाति खिन्नताम् ।
नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः ॥

आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना ।
विकासिस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणम् अलङ्कृतः ॥

भुजशाखौघनमितो श्4: °मि(मा)*तो* द्विजानुस्तम्भसुस्थितः न्11: °आन्नु° ।
लोचनालिवनाक्रान्तः शिरःपीठबृहत्फलः ॥

स्रवदस्रुरसस्रोता श्1, श्3: °अस्र°; न्10: °अस्रु° हस्तपादसुपल्लवः ।
गुल्फवान् कार्यसङ्घातविहङ्गमततास्पदम् ॥

सच्छायो देहवृक्षो ऽयं जीवपान्थगणास्पदम् ।
कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के ॥

भारसन्तारणार्थेन गृहीतायाम् पुनः पुनः ।
नावि देहलतायां च कस्य स्याद् आत्मभावना ॥

देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले ।
तनूरुहासङ्ख्यतरौ विश्वासं को ऽधिगच्छति ॥

चर्मस्नाय्वस्थिवलिते श्4: °आस्थि° शरीरपटहे दृढे ।
मार्जारवद् अहं नान्तस् तिष्ठाम्य् अविरतध्वनौ ॥

संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः न्11, श्4: विल्ल° ।
चिन्तामञ्जरिकाकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः ॥

तृष्णाभुजङ्गमीदेहः कोपकाककृतालयः ।
स्मितपुष्पो द्रुमः श्रीमाञ् शुभाशुभमहाफलः ॥

सुस्कन्धो दोर्लताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः ।
पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः ॥

सर्वेन्द्रियखगाधारः सुजानुः सुत्वग् उन्नतः ।
सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः ॥

मूर्ध्नि सञ्जनितादीर्घशिरोरुहतृणावलिः ।
अहङ्कारजरद्गृद्धकुलायसुषिरोदरः ॥

उच्छिन्नवासनाजालमूलत्वाद् दुर्बलाकृतिः ।
व्यायामविरमः कायवृक्षो ऽयं न सुखाय मे ॥

कलेवरम् अहङ्कारगृहस्थस्य महागृहम् ।
लुठत्व् अभ्येतु न्11: °ए*तु* वा स्थैर्यं किम् अनेन मुने हि मे ॥

पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशुं वल्गत्तृष्णागृहाङ्गनम् ।
रजोरञ्जितसर्वाङ्गं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

काष्ठास्थिकाष्ठसङ्घट्टपरिसङ्कटकोटरम् ।
अन्त्रदामभिर् आबद्धं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

प्रसृतस्नायुतन्त्रीकं रक्ताम्बुकृतकर्दमम् श्4: °आनु° ।
जरामक्कोलधवलं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

चित्रकृत्यभृतानन्तचेष्टावष्टब्धसंस्थिति न्11: °स्थिति(ः); श्4: °स्थितिः ।
मिथ्यामोहमहास्थूणं न्11: °स्थू(न्)*ल्*अं; श्4: °स्थूनं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

दुःखार्भककृताक्रन्दं सुखशय्यामनोहरम् ।
दुरीहादग्धदासीकं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

मलाढ्यविषयिव्यूहभाण्डोपस्करसङ्कटम् न्11, श्4: माला° ।
अज्ञानक्षारवलितं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजानूच्चस्तम्भमस्तकम् श्4: °गुग्गु° ।
दीर्घदोर्दारुसुदृढं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

प्रकटाक्षगवाक्षान्तः क्रीडत्प्रज्ञागृहाङ्गनम् ।
चिन्तादुहितृकम् ब्रह्मन् नेष्टं देहगृहम् मम ॥

मूर्धजच्छादनच्छन्नकर्णश्रीचन्द्रशालिकम् ।
आदीर्घाङ्गुलिनिर्यूहं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

सर्वाङ्गकुड्यसञ्जातघनरोमयवाङ्कुरम् ।
संशून्यपीठपिठिरं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

नखोर्णनाभनिलयैः शारम् आरणितान्तरम् श्4: °रनि° ।
भाङ्कारकारिपवनं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

प्रवेशनिर्गमव्यग्रवातवेगम् अनारतम् ।
वितताक्षगवाक्षं च नेष्टं देहगृहम् मम ॥

जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् ।
दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

त्वक्सुधालेपमसृणं यन्त्रसञ्चारचञ्चलम् ।
मनोमन्दाखुनोत्खातं नेष्टं देहगृहम् मम ॥

स्मितदीपप्रभाभासि क्षणम् आनन्दसुन्दरम् ।
क्षणं व्याप्तम् प्रभापूरैर् सो औछ् श्1, श्3, न्10 नेष्टं देहगृहम् मम ॥

समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् ।
सर्वाधिसारङ्गवनं नेष्टम् मम कलेवरम् ॥

अक्षर्क्षक्षोभविषमा शून्या निःसारकोटरा ।
तमोगहनहृत्कुञ्जा नेष्टा देहाटवी मम ॥

देहालयं धारयितुं न शक्तो ऽस्मि मुनीश्वर ।
पङ्कमग्नं समुद्धर्तुं गजम् अल्पबलो यथा ॥

किं श्रिया किं च कायेन किम् मानेन किम् ईहया ।
दिनैः कतिपयैर् एव कालः सर्वं निकृन्तति श्4: °कृतन्ति ॥

रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरम् मुने ।
नाशैकधर्मिणो ब्रूहि केव कायस्य रम्यता ॥

मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये ।
तेषु तात कृतघ्नेषु केवास्था श्4: कैवा° वत धीमतः ॥

मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः न्11: °आबु° ।
न सन्त्यजति मां यावत् तावद् एनं त्यजाम्य् अहम् ॥

पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः ।
जर्जरस् तनुवृत्तश् च नेष्टो ऽयं न्11: नैष्टो *यं*; श्4: नैष्टो कटुनीरसः ॥

भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालम् बालपल्लवपेलवम् ।
तनुताम् एत्य् अयत्नेन विनाशम् अनुधावति ॥

तान्य् एव सुखदुःखानि भावाभावमयान्य् असौ ।
भूयो ऽप्य् अनुभवन् कायः प्राकृतो हि न लज्जते ॥

सुचिरम् प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् ।
नोच्छ्रायम् एति न स्थैर्यं कायः किम् इति पाल्यते ॥

जराकाले जराम् एति मृत्युकाले तथा मृतिम् ।
समम् एव विशेषज्ञ कायो भोगिदरिद्रयोः ॥

संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे ।
सुप्तस् श्4: °प्नस् तिष्ठति मुक्तेहो मूको ऽयं कायकच्छपः ॥

दहनैकार्थयोग्यानि न्11: रह° कायकाष्ठानि भूरिशः ।
संसाराब्धाव् इवोह्यन्ते कञ्चित् श्4: कश्° तेषु नरं विदुः ॥

दीर्घदौरात्म्यचलया निपातफलयानया ।
न देहलतया कार्यं किञ्चिद् अस्ति विवेकिनः ॥

मज्जन् कर्दमकोशेषु झगित्य् एवं जरां गतः ।
न ज्ञायते यात्य् अचिरात् क्व कथं देहदर्दुरः ॥

निःसारसकलारम्भाः कायाश् चपलवायवः ।
रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित् ॥

वायोर् दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः ।
आगच्छतश् च भगवन् न शरीरशरस्य नः ॥

बद्धाशा ये शरीरेषु बद्धाशा ये जगत्स्थितौ ।
तान् मोहमदिरोन्मत्तान् न्11: °म(च्)इरो°, श्4: °मचिरो° धिग् धिग् अस्तु पुनः पुनः ॥

नाहं देहस्य नो देहो मम नायम् अहं तथा ।
इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः ॥

मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः ।
शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम् ॥

शरीरसङ्गशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया ।
अहङ्कारचमत्कृत्या छलेन च्छलिता वयम् ॥

प्रज्ञा वराकी सर्वैव कायबद्धास्थयानया ।
मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टम् एकिका ॥

न किञ्चिद् अपि यस्यास्ति न्11: अपि आस्ति; श्4: अपि---स्ति; श्1, श्3: यस्यास्ति; न्10: यस्यास्य सत्यं तेन हतात्मना ।
चित्रं दग्धशरीरेण जनता विप्रलभ्यते ॥

दिनैः कतिपयैर् एव निर्झराम्बुकणो यथा ।
पतत्य् अयम् अयत्नेन जर्जरः कायपल्लवः ॥

कायो ऽयम् अचिरापायो बुद्बुदो ऽम्बुनिधाव् इव ।
व्यर्थं कार्यपरावर्ते परिस्फुरति निष्फलः ॥

मिथ्याज्ञानविकारे ऽस्मिन् स्वप्नसम्भ्रमपत्तने ।
काये स्फुटतरापाये क्षणम् आस्था न मे द्विज ॥

तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च ।
स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसिति विग्रहे ॥

सततभङ्गुरकार्यपरम्परा- विजयि जातजयं शठवृत्तिषु ।
सकलदोषम् इदं कुकलेवरं तृणम् इवाहम् उपोज्झ्य सुखं स्थितः ॥