મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.17

આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગહનો વિકારી પરિતાપવાન્ ।
દેહઃ સ્ફુરતિ સંસારે સો ઽપિ દુઃખાય કેવલમ્ ॥

અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞસદૃશો વલિતાત્મચમત્કૃતિઃ ।
યુક્ત્યા ભવ્યો ઽપ્ય્ અભવ્યો મે ન જડો નાપિ ચેતનઃ ॥

જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતદુરાશયઃ ।
ન વિવેકી ન મૂઢાત્મા મોહમ્ એવ પ્રયચ્છતિ ॥

સ્તોકેનાનન્દામ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખિન્નતામ્ ।
નાસ્તિ દેહસમઃ શોચ્યો નીચો ગુણબહિષ્કૃતઃ ॥

આગમાપાયિના નિત્યં દન્તકેસરશાલિના ।
વિકાસિસ્મિતપુષ્પેણ પ્રતિક્ષણમ્ અલઙ્કૃતઃ ॥

ભુજશાખૌઘનમિતો શ્4: °મિ(મા)*તો* દ્વિજાનુસ્તમ્ભસુસ્થિતઃ ન્11: °આન્નુ° ।
લોચનાલિવનાક્રાન્તઃ શિરઃપીઠબૃહત્ફલઃ ॥

સ્રવદસ્રુરસસ્રોતા શ્1, શ્3: °અસ્ર°; ન્10: °અસ્રુ° હસ્તપાદસુપલ્લવઃ ।
ગુલ્ફવાન્ કાર્યસઙ્ઘાતવિહઙ્ગમતતાસ્પદમ્ ॥

સચ્છાયો દેહવૃક્ષો ઽયં જીવપાન્થગણાસ્પદમ્ ।
કસ્યાત્મીયઃ કસ્ય પર આસ્થાનાસ્થે કિલાત્ર કે ॥

ભારસન્તારણાર્થેન ગૃહીતાયામ્ પુનઃ પુનઃ ।
નાવિ દેહલતાયાં ચ કસ્ય સ્યાદ્ આત્મભાવના ॥

દેહનામ્નિ વને શૂન્યે બહુગર્તસમાકુલે ।
તનૂરુહાસઙ્ખ્યતરૌ વિશ્વાસં કો ઽધિગચ્છતિ ॥

ચર્મસ્નાય્વસ્થિવલિતે શ્4: °આસ્થિ° શરીરપટહે દૃઢે ।
માર્જારવદ્ અહં નાન્તસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અવિરતધ્વનૌ ॥

સંસારારણ્યસંરૂઢો વિલસચ્ચિત્તમર્કટઃ ન્11, શ્4: વિલ્લ° ।
ચિન્તામઞ્જરિકાકારો દીર્ઘદુઃખઘુણક્ષતઃ ॥

તૃષ્ણાભુજઙ્ગમીદેહઃ કોપકાકકૃતાલયઃ ।
સ્મિતપુષ્પો દ્રુમઃ શ્રીમાઞ્ શુભાશુભમહાફલઃ ॥

સુસ્કન્ધો દોર્લતાજાલો હસ્તસ્તબકસુન્દરઃ ।
પવનસ્પન્દિતાશેષસ્વાઙ્ગાવયવપલ્લવઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયખગાધારઃ સુજાનુઃ સુત્વગ્ ઉન્નતઃ ।
સરસચ્છાયયા યુક્તઃ કામપાન્થનિષેવિતઃ ॥

મૂર્ધ્નિ સઞ્જનિતાદીર્ઘશિરોરુહતૃણાવલિઃ ।
અહઙ્કારજરદ્ગૃદ્ધકુલાયસુષિરોદરઃ ॥

ઉચ્છિન્નવાસનાજાલમૂલત્વાદ્ દુર્બલાકૃતિઃ ।
વ્યાયામવિરમઃ કાયવૃક્ષો ઽયં ન સુખાય મે ॥

કલેવરમ્ અહઙ્કારગૃહસ્થસ્ય મહાગૃહમ્ ।
લુઠત્વ્ અભ્યેતુ ન્11: °એ*તુ* વા સ્થૈર્યં કિમ્ અનેન મુને હિ મે ॥

પઙ્ક્તિબદ્ધેન્દ્રિયપશું વલ્ગત્તૃષ્ણાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
રજોરઞ્જિતસર્વાઙ્ગં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

કાષ્ઠાસ્થિકાષ્ઠસઙ્ઘટ્ટપરિસઙ્કટકોટરમ્ ।
અન્ત્રદામભિર્ આબદ્ધં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

પ્રસૃતસ્નાયુતન્ત્રીકં રક્તામ્બુકૃતકર્દમમ્ શ્4: °આનુ° ।
જરામક્કોલધવલં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

ચિત્રકૃત્યભૃતાનન્તચેષ્ટાવષ્ટબ્ધસંસ્થિતિ ન્11: °સ્થિતિ(ઃ); શ્4: °સ્થિતિઃ ।
મિથ્યામોહમહાસ્થૂણં ન્11: °સ્થૂ(ન્)*લ્*અં; શ્4: °સ્થૂનં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

દુઃખાર્ભકકૃતાક્રન્દં સુખશય્યામનોહરમ્ ।
દુરીહાદગ્ધદાસીકં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

મલાઢ્યવિષયિવ્યૂહભાણ્ડોપસ્કરસઙ્કટમ્ ન્11, શ્4: માલા° ।
અજ્ઞાનક્ષારવલિતં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજાનૂચ્ચસ્તમ્ભમસ્તકમ્ શ્4: °ગુગ્ગુ° ।
દીર્ઘદોર્દારુસુદૃઢં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

પ્રકટાક્ષગવાક્ષાન્તઃ ક્રીડત્પ્રજ્ઞાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
ચિન્તાદુહિતૃકમ્ બ્રહ્મન્ નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

મૂર્ધજચ્છાદનચ્છન્નકર્ણશ્રીચન્દ્રશાલિકમ્ ।
આદીર્ઘાઙ્ગુલિનિર્યૂહં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

સર્વાઙ્ગકુડ્યસઞ્જાતઘનરોમયવાઙ્કુરમ્ ।
સંશૂન્યપીઠપિઠિરં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

નખોર્ણનાભનિલયૈઃ શારમ્ આરણિતાન્તરમ્ શ્4: °રનિ° ।
ભાઙ્કારકારિપવનં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

પ્રવેશનિર્ગમવ્યગ્રવાતવેગમ્ અનારતમ્ ।
વિતતાક્ષગવાક્ષં ચ નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

જિહ્વામર્કટિકાક્રાન્તવદનદ્વારભીષણમ્ ।
દૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

ત્વક્સુધાલેપમસૃણં યન્ત્રસઞ્ચારચઞ્ચલમ્ ।
મનોમન્દાખુનોત્ખાતં નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

સ્મિતદીપપ્રભાભાસિ ક્ષણમ્ આનન્દસુન્દરમ્ ।
ક્ષણં વ્યાપ્તમ્ પ્રભાપૂરૈર્ સો ઔછ્ શ્1, શ્3, ન્10 નેષ્ટં દેહગૃહમ્ મમ ॥

સમસ્તરોગાયતનં વલીપલિતપત્તનમ્ ।
સર્વાધિસારઙ્ગવનં નેષ્ટમ્ મમ કલેવરમ્ ॥

અક્ષર્ક્ષક્ષોભવિષમા શૂન્યા નિઃસારકોટરા ।
તમોગહનહૃત્કુઞ્જા નેષ્ટા દેહાટવી મમ ॥

દેહાલયં ધારયિતું ન શક્તો ઽસ્મિ મુનીશ્વર ।
પઙ્કમગ્નં સમુદ્ધર્તું ગજમ્ અલ્પબલો યથા ॥

કિં શ્રિયા કિં ચ કાયેન કિમ્ માનેન કિમ્ ઈહયા ।
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ કાલઃ સર્વં નિકૃન્તતિ શ્4: °કૃતન્તિ ॥

રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરમ્ મુને ।
નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કેવ કાયસ્ય રમ્યતા ॥

મરણાવસરે કાયા જીવં નાનુસરન્તિ યે ।
તેષુ તાત કૃતઘ્નેષુ કેવાસ્થા શ્4: કૈવા° વત ધીમતઃ ॥

મત્તેભકર્ણાગ્રચલઃ કાયો લમ્બામ્બુભઙ્ગુરઃ ન્11: °આબુ° ।
ન સન્ત્યજતિ માં યાવત્ તાવદ્ એનં ત્યજામ્ય્ અહમ્ ॥

પવનસ્પન્દતરલઃ પેલવઃ કાયપલ્લવઃ ।
જર્જરસ્ તનુવૃત્તશ્ ચ નેષ્ટો ઽયં ન્11: નૈષ્ટો *યં*; શ્4: નૈષ્ટો કટુનીરસઃ ॥

ભુક્ત્વા પીત્વા ચિરં કાલમ્ બાલપલ્લવપેલવમ્ ।
તનુતામ્ એત્ય્ અયત્નેન વિનાશમ્ અનુધાવતિ ॥

તાન્ય્ એવ સુખદુઃખાનિ ભાવાભાવમયાન્ય્ અસૌ ।
ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ કાયઃ પ્રાકૃતો હિ ન લજ્જતે ॥

સુચિરમ્ પ્રભુતાં કૃત્વા સંસેવ્ય વિભવશ્રિયમ્ ।
નોચ્છ્રાયમ્ એતિ ન સ્થૈર્યં કાયઃ કિમ્ ઇતિ પાલ્યતે ॥

જરાકાલે જરામ્ એતિ મૃત્યુકાલે તથા મૃતિમ્ ।
સમમ્ એવ વિશેષજ્ઞ કાયો ભોગિદરિદ્રયોઃ ॥

સંસારામ્ભોધિજઠરે તૃષ્ણાકુહરકાન્તરે ।
સુપ્તસ્ શ્4: °પ્નસ્ તિષ્ઠતિ મુક્તેહો મૂકો ઽયં કાયકચ્છપઃ ॥

દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ ન્11: રહ° કાયકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ ।
સંસારાબ્ધાવ્ ઇવોહ્યન્તે કઞ્ચિત્ શ્4: કશ્° તેષુ નરં વિદુઃ ॥

દીર્ઘદૌરાત્મ્યચલયા નિપાતફલયાનયા ।
ન દેહલતયા કાર્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ વિવેકિનઃ ॥

મજ્જન્ કર્દમકોશેષુ ઝગિત્ય્ એવં જરાં ગતઃ ।
ન જ્ઞાયતે યાત્ય્ અચિરાત્ ક્વ કથં દેહદર્દુરઃ ॥

નિઃસારસકલારમ્ભાઃ કાયાશ્ ચપલવાયવઃ ।
રજોમાર્ગેણ ગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે નેહ કેનચિત્ ॥

વાયોર્ દીપસ્ય મનસો ગચ્છતો જ્ઞાયતે ગતિઃ ।
આગચ્છતશ્ ચ ભગવન્ ન શરીરશરસ્ય નઃ ॥

બદ્ધાશા યે શરીરેષુ બદ્ધાશા યે જગત્સ્થિતૌ ।
તાન્ મોહમદિરોન્મત્તાન્ ન્11: °મ(ચ્)ઇરો°, શ્4: °મચિરો° ધિગ્ ધિગ્ અસ્તુ પુનઃ પુનઃ ॥

નાહં દેહસ્ય નો દેહો મમ નાયમ્ અહં તથા ।
ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તા યે તે મુને પુરુષોત્તમાઃ ॥

માનાવમાનબહુલા બહુલાભમનોરમાઃ ।
શરીરમાત્રબદ્ધાસ્થં ઘ્નન્તિ દોષદૃશો નરમ્ ॥

શરીરસઙ્ગશાયિન્યા પિશાચ્યા પેશલાઙ્ગયા ।
અહઙ્કારચમત્કૃત્યા છલેન ચ્છલિતા વયમ્ ॥

પ્રજ્ઞા વરાકી સર્વૈવ કાયબદ્ધાસ્થયાનયા ।
મિથ્યાજ્ઞાનકુરાક્ષસ્યા છલિતા કષ્ટમ્ એકિકા ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અપિ યસ્યાસ્તિ ન્11: અપિ આસ્તિ; શ્4: અપિ---સ્તિ; શ્1, શ્3: યસ્યાસ્તિ; ન્10: યસ્યાસ્ય સત્યં તેન હતાત્મના ।
ચિત્રં દગ્ધશરીરેણ જનતા વિપ્રલભ્યતે ॥

દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ નિર્ઝરામ્બુકણો યથા ।
પતત્ય્ અયમ્ અયત્નેન જર્જરઃ કાયપલ્લવઃ ॥

કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ ।
વ્યર્થં કાર્યપરાવર્તે પરિસ્ફુરતિ નિષ્ફલઃ ॥

મિથ્યાજ્ઞાનવિકારે ઽસ્મિન્ સ્વપ્નસમ્ભ્રમપત્તને ।
કાયે સ્ફુટતરાપાયે ક્ષણમ્ આસ્થા ન મે દ્વિજ ॥

તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ ।
સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતિ વિગ્રહે ॥

સતતભઙ્ગુરકાર્યપરમ્પરા- વિજયિ જાતજયં શઠવૃત્તિષુ ।
સકલદોષમ્ ઇદં કુકલેવરં તૃણમ્ ઇવાહમ્ ઉપોજ્ઝ્ય સુખં સ્થિતઃ ॥