मोक्षोपाय · अध्याय 6.9

आकारजातम् उदितं शुद्धं हरिहराद्य् अपि ।
अविद्यैवेत्य् अहं श्रुत्वा ब्रह्मन् भ्रमम् इवागतः ॥

संवेद्येनापरामृष्टं शान्तं सर्वात्मकं च यत् ।
तत् सच् चिद् अपि चाभासम् अस्तीह कलनोज्झितम् ॥

समुदेति ततस् तस्मात् कला कलनरूपिणी ।
जलाद् आवर्तरूपेव स्फुरद्रूपतयोदिता ॥

सूक्ष्मा मध्या तथा स्थूला चेति सा कल्प्यते त्रिधा ।
पश्चान् मनस्त्वं यातेन स्वेनैव वपुषा पुनः ॥

तिसृष्व् अवस्थास्व् एतासु भेदतः कल्पिताभिधा ।
सत्त्वं रजस् तम इति सैषैव प्रकृतिस् स्फुटा ॥

अविद्यां प्रकृतिं विद्धि गुणत्रितयधर्मिणीम् ।
एषैव संसृतिर् जन्तोर् अस्याः पारं परं पदम् ॥

अत्रैते ये त्रयः प्रोक्ता गुणास् ते ऽपि त्रिधा स्मृताः ।
सत्त्वं रजस् तम इति प्रत्येकं भिद्यते गुणः ॥

नवधैव विभक्तेयम् अविद्या गुणभेदतः ।
यावत् किञ्चिद् इदं दृश्यम् अनयैव तद् आश्रितम् ॥

ऋषयो मुनयस् सिद्धा नागा विद्याधरास् सुराः ।
इति भागम् अविद्यायास् सात्त्विकं विद्धि राघव ॥

सात्त्विकस्यास्य भागस्य नागा विद्याधरास् तमः ।
रजस् तु मुनयस् साध्यास् सत्त्वं देवा हरादयः ॥

सत्त्वजाते देवयोनाव् अविद्याप्रकृतेर् गुणे ।
निर्मलं पदम् आयातं सत्त्वं हरिहरादयः ॥

सात्त्विकः प्रकृतेर् भागो राम तज्ज्ञो हि यो भवेत् ।
न प्रमुह्यत्य् असौ भूयस् तेनासौ मुक्त उच्यते ॥

तेन रुद्रादयो ह्य् एते सत्त्वभागा महामते ।
तिष्ठन्ति मुक्तपुरुषा यावद्देहं जगत्स्थितौ ॥

यावद्देहं महात्मानो जीवन्मुक्ता व्यवस्थिताः ।
विदेहमुक्ता देहान्ते स्थास्यन्ति परमेश्वराः ॥

भाग एष त्व् अविद्याया एव विद्यात्वम् आगतः ।
बीजं फलत्वम् आयाति फलम् आयाति बीजताम् ॥

उदेत्य् अविद्या विद्यायास् सलिलाद् इव बुद्बुदः ।
विद्यायां लीयते ऽविद्या पयसीव हि बुद्बुदः ॥

पयस्तरङ्गयोर् द्वित्वभावनाद् एव भिन्नता ।
विद्याविद्यादृशोर् भेदभावनाद् एव भिन्नता ॥

पयस्तरङ्गयोर् ऐक्यं यथैव परमार्थतः ।
विद्याविद्यादृशोर् ऐक्यं तथैव परमार्थतः ॥

नाविद्यात्वं न विद्यात्वम् इह किञ्चन विद्यते ।
विद्याविद्यादृशौ त्यक्त्वा यद् अस्तीह तद् अस्ति हि ॥

प्रतियोगिव्यवच्छेदवशाद् एते रघूद्वह ।
विद्याविद्यादृशौ न स्तश् शेषे बद्धपदो भव ॥

नाविद्यास्ति न विद्यास्ति कृतं कल्पनयानया ।
किञ्चिद् अस्ति नकिञ्चिद् यच् चित्संविद् इति तत् स्थितम् ॥

तद् एवाविदिताभासं सद् अविद्येत्य् उदाहृतं ।
विदितं सत् तद् एवेदम् अविद्याक्षयसञ्ज्ञितम् ॥

विद्याभावाद् अविद्याख्या मिथ्यैवोदेति कल्पना ।
मिथस् सत्तैतयोर् अन्ते छायातापदृशोर् इव ॥

अविद्यायां तु लीनायां क्षणाद् द्वे एव कल्पने ।
एते राघव लीयेते अवाच्यं परिशिष्यते ॥

अविद्यासङ्क्षयात् क्षीणे विद्यापक्षे ऽपि राघव ।
यच् छिष्टं तन् नकिञ्चिद् वा किञ्चिद् वापीदम् आततम् ॥

तत्रेदं दृश्यते सर्वं न च किञ्चन दृश्यते ।
वटस् स्ववटधानायाम् इव पुष्पफलादिमान् ॥

तत् सर्वशक्ति कचितं सर्वशक्तिसमुद्गकम् ।
नभसो ऽप्य् अधिकं शून्यम् अवेद्यं च चिदात्मकम् ॥

सूर्यकान्ते यथा वह्निर् यथा क्षीरे घृतं तथा ।
तत्रेदं संस्थितं सर्वं देशकालक्रमोदयम् ॥

यथा स्फुलिङ्गा अनलाद् यथा भासो दिवाकरात् ।
तस्मात् तथेमा निर्यान्ति स्फुरन्त्यस् संविदस् स्थिताः ॥

यथाम्भोधिस् तरङ्गाणां यथामलमणिस् त्विषाम् ।
कोशो नित्यम् अनन्तानां तथा तत् संविदां त्विषाम् ॥

सबाह्याभ्यन्तरं सर्ववस्तूनां तद् अवस्थितम् ।
सर्वदैवाविनाशात्म कुम्भानां गगनं यथा ॥

यथा मणेर् अयस्स्पन्देष्व् अयस्कान्तस्य कर्तृता ।
अकर्तुर् एव हि तथा कर्तृता तस्य कल्प्यते ॥

मणिसन्निधिमात्रेण यथायस् स्पन्दते जडम् ।
तत्सत्तया तथैवायं देहश् चोपत्य् अचिद्वपुः ॥

तत्र स्थितं जगद् इदं जगदेकबीजे चिन्नाम्नि संविद् इति कल्पितकल्पने च ।
लोलोर्मिजालम् इव वारिणि चित्स्वरूपं खाद् अप्य् अरूपवति यत्र नकिञ्चिद् अस्ति ॥