મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.9

આકારજાતમ્ ઉદિતં શુદ્ધં હરિહરાદ્ય્ અપિ ।
અવિદ્યૈવેત્ય્ અહં શ્રુત્વા બ્રહ્મન્ ભ્રમમ્ ઇવાગતઃ ॥

સંવેદ્યેનાપરામૃષ્ટં શાન્તં સર્વાત્મકં ચ યત્ ।
તત્ સચ્ ચિદ્ અપિ ચાભાસમ્ અસ્તીહ કલનોજ્ઝિતમ્ ॥

સમુદેતિ તતસ્ તસ્માત્ કલા કલનરૂપિણી ।
જલાદ્ આવર્તરૂપેવ સ્ફુરદ્રૂપતયોદિતા ॥

સૂક્ષ્મા મધ્યા તથા સ્થૂલા ચેતિ સા કલ્પ્યતે ત્રિધા ।
પશ્ચાન્ મનસ્ત્વં યાતેન સ્વેનૈવ વપુષા પુનઃ ॥

તિસૃષ્વ્ અવસ્થાસ્વ્ એતાસુ ભેદતઃ કલ્પિતાભિધા ।
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ સૈષૈવ પ્રકૃતિસ્ સ્ફુટા ॥

અવિદ્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ ગુણત્રિતયધર્મિણીમ્ ।
એષૈવ સંસૃતિર્ જન્તોર્ અસ્યાઃ પારં પરં પદમ્ ॥

અત્રૈતે યે ત્રયઃ પ્રોક્તા ગુણાસ્ તે ઽપિ ત્રિધા સ્મૃતાઃ ।
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ પ્રત્યેકં ભિદ્યતે ગુણઃ ॥

નવધૈવ વિભક્તેયમ્ અવિદ્યા ગુણભેદતઃ ।
યાવત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદં દૃશ્યમ્ અનયૈવ તદ્ આશ્રિતમ્ ॥

ઋષયો મુનયસ્ સિદ્ધા નાગા વિદ્યાધરાસ્ સુરાઃ ।
ઇતિ ભાગમ્ અવિદ્યાયાસ્ સાત્ત્વિકં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

સાત્ત્વિકસ્યાસ્ય ભાગસ્ય નાગા વિદ્યાધરાસ્ તમઃ ।
રજસ્ તુ મુનયસ્ સાધ્યાસ્ સત્ત્વં દેવા હરાદયઃ ॥

સત્ત્વજાતે દેવયોનાવ્ અવિદ્યાપ્રકૃતેર્ ગુણે ।
નિર્મલં પદમ્ આયાતં સત્ત્વં હરિહરાદયઃ ॥

સાત્ત્વિકઃ પ્રકૃતેર્ ભાગો રામ તજ્જ્ઞો હિ યો ભવેત્ ।
ન પ્રમુહ્યત્ય્ અસૌ ભૂયસ્ તેનાસૌ મુક્ત ઉચ્યતે ॥

તેન રુદ્રાદયો હ્ય્ એતે સત્ત્વભાગા મહામતે ।
તિષ્ઠન્તિ મુક્તપુરુષા યાવદ્દેહં જગત્સ્થિતૌ ॥

યાવદ્દેહં મહાત્માનો જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ ।
વિદેહમુક્તા દેહાન્તે સ્થાસ્યન્તિ પરમેશ્વરાઃ ॥

ભાગ એષ ત્વ્ અવિદ્યાયા એવ વિદ્યાત્વમ્ આગતઃ ।
બીજં ફલત્વમ્ આયાતિ ફલમ્ આયાતિ બીજતામ્ ॥

ઉદેત્ય્ અવિદ્યા વિદ્યાયાસ્ સલિલાદ્ ઇવ બુદ્બુદઃ ।
વિદ્યાયાં લીયતે ઽવિદ્યા પયસીવ હિ બુદ્બુદઃ ॥

પયસ્તરઙ્ગયોર્ દ્વિત્વભાવનાદ્ એવ ભિન્નતા ।
વિદ્યાવિદ્યાદૃશોર્ ભેદભાવનાદ્ એવ ભિન્નતા ॥

પયસ્તરઙ્ગયોર્ ઐક્યં યથૈવ પરમાર્થતઃ ।
વિદ્યાવિદ્યાદૃશોર્ ઐક્યં તથૈવ પરમાર્થતઃ ॥

નાવિદ્યાત્વં ન વિદ્યાત્વમ્ ઇહ કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
વિદ્યાવિદ્યાદૃશૌ ત્યક્ત્વા યદ્ અસ્તીહ તદ્ અસ્તિ હિ ॥

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદવશાદ્ એતે રઘૂદ્વહ ।
વિદ્યાવિદ્યાદૃશૌ ન સ્તશ્ શેષે બદ્ધપદો ભવ ॥

નાવિદ્યાસ્તિ ન વિદ્યાસ્તિ કૃતં કલ્પનયાનયા ।
કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ નકિઞ્ચિદ્ યચ્ ચિત્સંવિદ્ ઇતિ તત્ સ્થિતમ્ ॥

તદ્ એવાવિદિતાભાસં સદ્ અવિદ્યેત્ય્ ઉદાહૃતં ।
વિદિતં સત્ તદ્ એવેદમ્ અવિદ્યાક્ષયસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

વિદ્યાભાવાદ્ અવિદ્યાખ્યા મિથ્યૈવોદેતિ કલ્પના ।
મિથસ્ સત્તૈતયોર્ અન્તે છાયાતાપદૃશોર્ ઇવ ॥

અવિદ્યાયાં તુ લીનાયાં ક્ષણાદ્ દ્વે એવ કલ્પને ।
એતે રાઘવ લીયેતે અવાચ્યં પરિશિષ્યતે ॥

અવિદ્યાસઙ્ક્ષયાત્ ક્ષીણે વિદ્યાપક્ષે ઽપિ રાઘવ ।
યચ્ છિષ્ટં તન્ નકિઞ્ચિદ્ વા કિઞ્ચિદ્ વાપીદમ્ આતતમ્ ॥

તત્રેદં દૃશ્યતે સર્વં ન ચ કિઞ્ચન દૃશ્યતે ।
વટસ્ સ્વવટધાનાયામ્ ઇવ પુષ્પફલાદિમાન્ ॥

તત્ સર્વશક્તિ કચિતં સર્વશક્તિસમુદ્ગકમ્ ।
નભસો ઽપ્ય્ અધિકં શૂન્યમ્ અવેદ્યં ચ ચિદાત્મકમ્ ॥

સૂર્યકાન્તે યથા વહ્નિર્ યથા ક્ષીરે ઘૃતં તથા ।
તત્રેદં સંસ્થિતં સર્વં દેશકાલક્રમોદયમ્ ॥

યથા સ્ફુલિઙ્ગા અનલાદ્ યથા ભાસો દિવાકરાત્ ।
તસ્માત્ તથેમા નિર્યાન્તિ સ્ફુરન્ત્યસ્ સંવિદસ્ સ્થિતાઃ ॥

યથામ્ભોધિસ્ તરઙ્ગાણાં યથામલમણિસ્ ત્વિષામ્ ।
કોશો નિત્યમ્ અનન્તાનાં તથા તત્ સંવિદાં ત્વિષામ્ ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વવસ્તૂનાં તદ્ અવસ્થિતમ્ ।
સર્વદૈવાવિનાશાત્મ કુમ્ભાનાં ગગનં યથા ॥

યથા મણેર્ અયસ્સ્પન્દેષ્વ્ અયસ્કાન્તસ્ય કર્તૃતા ।
અકર્તુર્ એવ હિ તથા કર્તૃતા તસ્ય કલ્પ્યતે ॥

મણિસન્નિધિમાત્રેણ યથાયસ્ સ્પન્દતે જડમ્ ।
તત્સત્તયા તથૈવાયં દેહશ્ ચોપત્ય્ અચિદ્વપુઃ ॥

તત્ર સ્થિતં જગદ્ ઇદં જગદેકબીજે ચિન્નામ્નિ સંવિદ્ ઇતિ કલ્પિતકલ્પને ચ ।
લોલોર્મિજાલમ્ ઇવ વારિણિ ચિત્સ્વરૂપં ખાદ્ અપ્ય્ અરૂપવતિ યત્ર નકિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ॥