मोक्षोपाय · अध्याय 6.33

इत्य् उक्तवन्तम् अत्रासौ गौरी भगवती गिरम् ।
माम् उवाच जगन्माता मातेव तनयं प्रियम् ॥

भगवन् भवता ब्रूहि भूरिसौभाग्यभागिनी ।
पतिव्रतानां प्रथमा क्व कृतारुन्धती प्रिया ॥

उत्तिष्ठानय ताम् अस्माद् आश्रमान् मच्छ्रमापहात् ।
तया सह कथाश् चित्राः करोम्य् एकवयस्यया ॥

इत्य् उक्ते तत्र पार्वत्या मया सा गृहिणी स्वयम् ।
गत्वोद्देशं तम् एवाशु समानीता समाशया ॥

अरुन्धत्या समं कृत्वा ललनाचारम् अक्षतम् ।
स्वकार्यैकपरा गौरी बभूव परिनिर्वृता ॥

अहम् अस्मिन् क्षणे बुद्ध्या राम चिन्तितवान् इदम् ।
अव्यग्रो मत्प्रसन्नश् च लब्धो ऽयं भगवान् मया ॥

कम् एनं परमेशानं सर्वज्ञानमहार्णवम् ।
परिपृच्छामि सन्देहम् इन्दुभूषितशेखरम् ॥

इति सञ्चिन्त्य स गुरुर् इदं पृष्टो मयानघ ।
शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं यद् उक्तं चन्द्रमौलिना ॥

भगवन् भूतभव्येश सर्वकारणकारण ।
भवत्प्रसादेनेदं मे धार्ष्ट्यम् अभ्यागतं स्फुटम् ॥

पृच्छामि त्वा महादेव यद् अहं तत् त्वम् आशु मे ।
ब्रूहि प्रसन्नया बुद्ध्या त्यक्तोद्वेगम् अनामय ॥

सर्वपापक्षयकरं सर्वकल्याणवर्धनम् ।
देवार्चनविधानं मे सत्यं ब्रूहि महेश्वर ॥

शृणु ब्रह्मन् वरम् इदं देवार्चनम् अनुत्तमम् ।
वदामि मुच्यसे येन कृतेन सकृद् एव हि ॥

कच्चित् वेत्सि महादेवो देवः कस् स्याद् इति द्विज ।
न देवः पुण्डरीकाक्षो न च देवस् त्रिलोचनः ॥

न देवः कमलोद्भूतो न देवस् त्रिदशेश्वरः ।
न देवः पवनो नार्को नानलो न निशाकरः ॥

न ब्राह्मणो नावनिपो नाहं न त्वं द्विजोत्तम ।
न देवो देहरूपो ऽस्ति न देवश् चित्ररूपधृत् ॥

न देवः कलनारूपी नापि देवो भवेन् मतिः ।
अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं देव उच्यते ॥

आकारादिपरिच्छिन्नम् इति वस्तुनि तत् कुतः ।
अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं वेदनं चिच्छिवं विदुः ॥

तद् एव देवशब्देन कथ्यते तत् प्रपूजयेत् ।
तद् एवास्ति यतस् सर्वं सत्तासत्तात्मरूपधृत् ॥

अज्ञातशिवतत्त्वानाम् आकाराद्यर्चनं कृतम् ।
योजनाध्वन्य् अशक्तस्य क्रोशाध्वा परिकल्प्यते ॥

इयत्तादिपरिच्छिन्नं रुद्रादेः प्राप्यते फलम् ।
अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं फलम् आनन्द आत्मनः ॥

अकृत्रिमफलं त्यक्त्वा यः कृत्रिमफलं व्रजेत् ।
स त्यक्तमन्दारवनः कारञ्जं याति काननम् ॥

बोधस् साम्यं शम इति पुष्पाण्य् अग्र्याणि तत्र वै ।
शिवं चिन्मात्रम् अकलम् आत्मानम् अमलं विदुः ॥

शमबोधादिभिः पुष्पैर् देव आत्मा यद् अर्च्यते ।
तत् तद्देवार्चनं विद्धि नाकारार्चनम् अर्चनम् ॥

आत्मसंवित्तिरूपं तु त्यक्त्वा देवार्चनं जनाः ।
कृत्रिमार्चासु ये सक्ताश् चिरं क्लेशं भजन्ति ते ॥

ज्ञातज्ञेया हि ये सन्तो बालक्रीडोपमं न ते ।
आत्मध्यानाद् ऋते ब्रह्मन् कुर्वते देवपूजनम् ॥

आत्मैव देवो भगवाञ् शिवः परमकारणम् ।
ज्ञानार्चनेनाविरतं पूजनीयस् स सर्वदा ॥

त्वम् एतच् चेतनाकाशम् आत्मानं जीवम् अव्ययम् ।
स्वभावं विद्धि न त्व् अन्यत् पूज्यपूजात्मपूजनम् ॥

चेतनाकाशमात्रात्म यथा जगद् इदं प्रभो ।
यथा च चेतनस्यैव जीवादित्वं तद् उच्यताम् ॥

चिद्व्योमैव किलास्तीह पारावारविवर्जितम् ।
सर्वत्रासम्भवच्चेत्यं यत् कल्पान्तेषु शिष्यते ॥

तद् यत् स्वयं प्रकचति तस्य स्वकचनस्य तु ।
स्वयं संविदितं नाम तेनेदं जगद् इत्य् अलम् ॥

इत्य् एवं स्वप्नपुरवज् जगद् भाति चिदात्मकम् ।
एवं चिद्व्योममात्रात्म जगद् अच्छं न भित्तिमत् ॥

अत्यन्तासम्भवच्चेत्यदृष्टि चिद्व्योममात्रकम् ।
चित्त्वात् कचति सर्गादौ यत् तज् जगद् इति स्मृतम् ॥

तस्मात् स्वप्नपुराकारं यद् इदं भासते जगत् ।
तत्र चिद्व्योममात्रात्मन्य् अन्यता नाम का कुतः ॥

चिन्मात्रम् एव गिरयश् चिन्मात्रं जगदम्बरम् ।
चिन्मात्रम् आत्मा जीवश् च चिन्मात्रं भूतसन्ततिः ॥

चिद्व्योममात्राद् इतरत् सर्गादौ सर्गवेदने ।
भिन्नं स्वप्नपुरे चाङ्ग किं सम्भवति कथ्यताम् ॥

आकाशं परमाकाशं ब्रह्माकाशं जगच् चितिः ।
इति पर्यायनामानि तरुपादपवृक्षवत् ॥

एतच् च स्वप्नसङ्कल्पमायादिष्व् अनुभूयते ।
तदा किल चिदाकाशम् एव भाति जगत्तया ॥

यथैतत् संविदाकाशं स्वप्ने भाति जगद्वपुः ।
तथेदं जाग्रदाख्ये ऽपि स्वप्ने भाति तद् एव नः ॥

यथा स्वप्नपुरे चित्खं वर्जयित्वेतरत् क्वचित् ।
न किञ्चित् सम्भवत्य् अङ्ग जगत्य् एवम् इहादितः ॥

यतो न सम्भवत्य् अन्यच् चेदं किञ्चित् ततो ऽखिलम् ।
चित्त्वं सचेत्यम् अप्य् एतद् अचेत्यं सज् जगत् स्थितम् ॥

यथा चिद्व्योममात्रात्म स्वप्ने घटपटादिकम् ।
सर्गादाव् एव सर्गो ऽयं तथा चिद्व्योममात्रकम् ॥

शुद्धसंवित्तिमात्रत्वाद् ऋते ऽन्यत् स्वप्नपत्तने ।
यथा न विद्यते किञ्चित् तथास्मिन् भुवनत्रये ॥

याः काश्चन दृशो ये ये भावाभावाः किलागमाः ।
सदेशकालचित्तास् तत् सर्वं चिद्व्योममात्रकम् ॥

स एष देवः कथितो यः परः परमार्थतः ।
यस् त्वं यो ऽहम् अशेषं वा जगद् एव च यो ऽखिलम् ॥

सर्वस्य भूतजातस्य जगतो ऽन्यस्य ते मम ।
देहो हि चेतनाकाशं परमात्मैव नेतरत् ॥

सङ्कल्पने स्वप्नपुरे शरीरं चिद्व्योमतो ऽन्यन् न यथास्ति किञ्चित् ।
तथेह सर्गे प्रथमैकसर्गान् मुने प्रभृत्य् अस्ति न रूपम् अन्यत् ॥