મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.33

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તમ્ અત્રાસૌ ગૌરી ભગવતી ગિરમ્ ।
મામ્ ઉવાચ જગન્માતા માતેવ તનયં પ્રિયમ્ ॥

ભગવન્ ભવતા બ્રૂહિ ભૂરિસૌભાગ્યભાગિની ।
પતિવ્રતાનાં પ્રથમા ક્વ કૃતારુન્ધતી પ્રિયા ॥

ઉત્તિષ્ઠાનય તામ્ અસ્માદ્ આશ્રમાન્ મચ્છ્રમાપહાત્ ।
તયા સહ કથાશ્ ચિત્રાઃ કરોમ્ય્ એકવયસ્યયા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તત્ર પાર્વત્યા મયા સા ગૃહિણી સ્વયમ્ ।
ગત્વોદ્દેશં તમ્ એવાશુ સમાનીતા સમાશયા ॥

અરુન્ધત્યા સમં કૃત્વા લલનાચારમ્ અક્ષતમ્ ।
સ્વકાર્યૈકપરા ગૌરી બભૂવ પરિનિર્વૃતા ॥

અહમ્ અસ્મિન્ ક્ષણે બુદ્ધ્યા રામ ચિન્તિતવાન્ ઇદમ્ ।
અવ્યગ્રો મત્પ્રસન્નશ્ ચ લબ્ધો ઽયં ભગવાન્ મયા ॥

કમ્ એનં પરમેશાનં સર્વજ્ઞાનમહાર્ણવમ્ ।
પરિપૃચ્છામિ સન્દેહમ્ ઇન્દુભૂષિતશેખરમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સ ગુરુર્ ઇદં પૃષ્ટો મયાનઘ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તે સર્વં યદ્ ઉક્તં ચન્દ્રમૌલિના ॥

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ સર્વકારણકારણ ।
ભવત્પ્રસાદેનેદં મે ધાર્ષ્ટ્યમ્ અભ્યાગતં સ્ફુટમ્ ॥

પૃચ્છામિ ત્વા મહાદેવ યદ્ અહં તત્ ત્વમ્ આશુ મે ।
બ્રૂહિ પ્રસન્નયા બુદ્ધ્યા ત્યક્તોદ્વેગમ્ અનામય ॥

સર્વપાપક્ષયકરં સર્વકલ્યાણવર્ધનમ્ ।
દેવાર્ચનવિધાનં મે સત્યં બ્રૂહિ મહેશ્વર ॥

શૃણુ બ્રહ્મન્ વરમ્ ઇદં દેવાર્ચનમ્ અનુત્તમમ્ ।
વદામિ મુચ્યસે યેન કૃતેન સકૃદ્ એવ હિ ॥

કચ્ચિત્ વેત્સિ મહાદેવો દેવઃ કસ્ સ્યાદ્ ઇતિ દ્વિજ ।
ન દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષો ન ચ દેવસ્ ત્રિલોચનઃ ॥

ન દેવઃ કમલોદ્ભૂતો ન દેવસ્ ત્રિદશેશ્વરઃ ।
ન દેવઃ પવનો નાર્કો નાનલો ન નિશાકરઃ ॥

ન બ્રાહ્મણો નાવનિપો નાહં ન ત્વં દ્વિજોત્તમ ।
ન દેવો દેહરૂપો ઽસ્તિ ન દેવશ્ ચિત્રરૂપધૃત્ ॥

ન દેવઃ કલનારૂપી નાપિ દેવો ભવેન્ મતિઃ ।
અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં વેદનં દેવ ઉચ્યતે ॥

આકારાદિપરિચ્છિન્નમ્ ઇતિ વસ્તુનિ તત્ કુતઃ ।
અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં વેદનં ચિચ્છિવં વિદુઃ ॥

તદ્ એવ દેવશબ્દેન કથ્યતે તત્ પ્રપૂજયેત્ ।
તદ્ એવાસ્તિ યતસ્ સર્વં સત્તાસત્તાત્મરૂપધૃત્ ॥

અજ્ઞાતશિવતત્ત્વાનામ્ આકારાદ્યર્ચનં કૃતમ્ ।
યોજનાધ્વન્ય્ અશક્તસ્ય ક્રોશાધ્વા પરિકલ્પ્યતે ॥

ઇયત્તાદિપરિચ્છિન્નં રુદ્રાદેઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।
અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં ફલમ્ આનન્દ આત્મનઃ ॥

અકૃત્રિમફલં ત્યક્ત્વા યઃ કૃત્રિમફલં વ્રજેત્ ।
સ ત્યક્તમન્દારવનઃ કારઞ્જં યાતિ કાનનમ્ ॥

બોધસ્ સામ્યં શમ ઇતિ પુષ્પાણ્ય્ અગ્ર્યાણિ તત્ર વૈ ।
શિવં ચિન્માત્રમ્ અકલમ્ આત્માનમ્ અમલં વિદુઃ ॥

શમબોધાદિભિઃ પુષ્પૈર્ દેવ આત્મા યદ્ અર્ચ્યતે ।
તત્ તદ્દેવાર્ચનં વિદ્ધિ નાકારાર્ચનમ્ અર્ચનમ્ ॥

આત્મસંવિત્તિરૂપં તુ ત્યક્ત્વા દેવાર્ચનં જનાઃ ।
કૃત્રિમાર્ચાસુ યે સક્તાશ્ ચિરં ક્લેશં ભજન્તિ તે ॥

જ્ઞાતજ્ઞેયા હિ યે સન્તો બાલક્રીડોપમં ન તે ।
આત્મધ્યાનાદ્ ઋતે બ્રહ્મન્ કુર્વતે દેવપૂજનમ્ ॥

આત્મૈવ દેવો ભગવાઞ્ શિવઃ પરમકારણમ્ ।
જ્ઞાનાર્ચનેનાવિરતં પૂજનીયસ્ સ સર્વદા ॥

ત્વમ્ એતચ્ ચેતનાકાશમ્ આત્માનં જીવમ્ અવ્યયમ્ ।
સ્વભાવં વિદ્ધિ ન ત્વ્ અન્યત્ પૂજ્યપૂજાત્મપૂજનમ્ ॥

ચેતનાકાશમાત્રાત્મ યથા જગદ્ ઇદં પ્રભો ।
યથા ચ ચેતનસ્યૈવ જીવાદિત્વં તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

ચિદ્વ્યોમૈવ કિલાસ્તીહ પારાવારવિવર્જિતમ્ ।
સર્વત્રાસમ્ભવચ્ચેત્યં યત્ કલ્પાન્તેષુ શિષ્યતે ॥

તદ્ યત્ સ્વયં પ્રકચતિ તસ્ય સ્વકચનસ્ય તુ ।
સ્વયં સંવિદિતં નામ તેનેદં જગદ્ ઇત્ય્ અલમ્ ॥

ઇત્ય્ એવં સ્વપ્નપુરવજ્ જગદ્ ભાતિ ચિદાત્મકમ્ ।
એવં ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ જગદ્ અચ્છં ન ભિત્તિમત્ ॥

અત્યન્તાસમ્ભવચ્ચેત્યદૃષ્ટિ ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ ।
ચિત્ત્વાત્ કચતિ સર્ગાદૌ યત્ તજ્ જગદ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

તસ્માત્ સ્વપ્નપુરાકારં યદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ ।
તત્ર ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મન્ય્ અન્યતા નામ કા કુતઃ ॥

ચિન્માત્રમ્ એવ ગિરયશ્ ચિન્માત્રં જગદમ્બરમ્ ।
ચિન્માત્રમ્ આત્મા જીવશ્ ચ ચિન્માત્રં ભૂતસન્તતિઃ ॥

ચિદ્વ્યોમમાત્રાદ્ ઇતરત્ સર્ગાદૌ સર્ગવેદને ।
ભિન્નં સ્વપ્નપુરે ચાઙ્ગ કિં સમ્ભવતિ કથ્યતામ્ ॥

આકાશં પરમાકાશં બ્રહ્માકાશં જગચ્ ચિતિઃ ।
ઇતિ પર્યાયનામાનિ તરુપાદપવૃક્ષવત્ ॥

એતચ્ ચ સ્વપ્નસઙ્કલ્પમાયાદિષ્વ્ અનુભૂયતે ।
તદા કિલ ચિદાકાશમ્ એવ ભાતિ જગત્તયા ॥

યથૈતત્ સંવિદાકાશં સ્વપ્ને ભાતિ જગદ્વપુઃ ।
તથેદં જાગ્રદાખ્યે ઽપિ સ્વપ્ને ભાતિ તદ્ એવ નઃ ॥

યથા સ્વપ્નપુરે ચિત્ખં વર્જયિત્વેતરત્ ક્વચિત્ ।
ન કિઞ્ચિત્ સમ્ભવત્ય્ અઙ્ગ જગત્ય્ એવમ્ ઇહાદિતઃ ॥

યતો ન સમ્ભવત્ય્ અન્યચ્ ચેદં કિઞ્ચિત્ તતો ઽખિલમ્ ।
ચિત્ત્વં સચેત્યમ્ અપ્ય્ એતદ્ અચેત્યં સજ્ જગત્ સ્થિતમ્ ॥

યથા ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ સ્વપ્ને ઘટપટાદિકમ્ ।
સર્ગાદાવ્ એવ સર્ગો ઽયં તથા ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ ॥

શુદ્ધસંવિત્તિમાત્રત્વાદ્ ઋતે ઽન્યત્ સ્વપ્નપત્તને ।
યથા ન વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ તથાસ્મિન્ ભુવનત્રયે ॥

યાઃ કાશ્ચન દૃશો યે યે ભાવાભાવાઃ કિલાગમાઃ ।
સદેશકાલચિત્તાસ્ તત્ સર્વં ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ ॥

સ એષ દેવઃ કથિતો યઃ પરઃ પરમાર્થતઃ ।
યસ્ ત્વં યો ઽહમ્ અશેષં વા જગદ્ એવ ચ યો ઽખિલમ્ ॥

સર્વસ્ય ભૂતજાતસ્ય જગતો ઽન્યસ્ય તે મમ ।
દેહો હિ ચેતનાકાશં પરમાત્મૈવ નેતરત્ ॥

સઙ્કલ્પને સ્વપ્નપુરે શરીરં ચિદ્વ્યોમતો ઽન્યન્ ન યથાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
તથેહ સર્ગે પ્રથમૈકસર્ગાન્ મુને પ્રભૃત્ય્ અસ્તિ ન રૂપમ્ અન્યત્ ॥