मोक्षोपाय · अध्याय 6.159

अद्वैतैक्यं विमननं शान्तम् आत्मन्य् अवस्थितम् ।
यथा पुस्तमयं सैन्यं तथा शिवमयं जगत् ॥

मनोऽहङ्कारबुद्ध्यादि चैवम् एव च तन्मयम् ।
कालाकारक्रियाशब्दशक्तिसन्दर्भसंयुतम् ॥

शिवपङ्कमया एव रूपालोकमनẖक्रमाः ।
तन्मयत्वाद् अनन्तत्वाद् अतẖ किं केन चेत्यते ॥

मानमेयप्रमाणादि देशकालौ दिगादि च ।
भावाभावविवर्तादि शिवपङ्कमयात्मकम् ॥

अहं ममेत्य् अतस् सारान् नेतरत् परमाम्बरात् ।
असंसक्तमतिस् तिष्ठ ज्ञश् शिलोदरमौनवत् ॥

अहं ममेत्य् असद्रूपं ज्ञस्याभावयतḫ प्रभो ।
असङ्गं कर्मणां त्यागाद् अनुष्ठानाच् च किं शुभम् ॥

पृच्छामि यद् अहं त्वं तत् कथयाशु ममानघ ।
यदि जानासि तत्त्वेन कर्म तावत् किम् उच्यते ॥

विस्तारẖ कर्मणां कीदृङ् मूलं तस्य च किं भवेत् ।
नाशनीयं च निपुणं कथं कथय नाश्यते ॥

यन् नाशनीयं निपुणं तन् नूनं प्रविनाश्यते ।
मूलकाषेण भगवन् न शाखादिविकर्तनैः ॥

शुभाशुभं नाशनीयं स्वकर्म खलु धीमता ।
मूलकाषविनाशेन तच् च नष्टं भवत्य् अलम् ॥

कर्मवृक्षस्य वक्ष्यामि ब्रह्मन् मूलानि मे शृणु ।
यन् निकाषेण निर्मूलो न स भूयḫ प्ररोहति ॥

देहस् तावद् अयं ब्रह्मन् कर्मवृक्षस् समुत्थितः ।
रूढस् संसारविपिने विचित्राङ्गलतान्वितः ॥

कर्मबीजतरोर् अस्य सुखदुẖखफलावलेः ।
जाग्रद्वसन्तकालस्य सुषुप्तशिशिरस्थितेः ॥

पावनाचारकलिकागुच्छकोत्करकारिणः ।
क्षणतारुण्यकान्तस्य जराकुसुमहासिनः ॥

मुहूर्तं प्रति कल्लोलमर्कटध्वंसिताकृतेः ।
निद्राहेमन्तजठरलीनस्वप्नदलोद्गतेः ॥

स्ववार्द्धकशरच्छान्तिशीर्णेहापर्णसन्ततेः ।
जगज्जङ्गलजातस्य कलत्रोपतृणावलेः ॥

पेलवावयवा हस्तपादगुल्फादयो ऽरुणाः ।
पत्त्राणि तनुवृन्तानि सुरेखानि चलानि च ॥

अरुणाḫ पवनालोला मृद्व्यो मसृणमूर्तयः ।
स्नाय्वस्थिदिग्धास् सरसा अङ्गुल्यो बालपल्लवाः ॥

मृद्व्यो मसृणतीक्ष्णाग्रा वृन्तरूढाḫ पुनḫ पुनः ।
द्वितीयेन्दुकराकाराẖ कलिका नखशुक्तयः ॥

कर्मणḫ परिफुल्लस्य देहरूपतयेति हि ।
कर्मेन्द्रियाणि मूलानि दृढानि ग्रन्थिमन्ति च ॥

सिरास्थिग्रन्थिनद्धानि पङ्कमग्नात्मकानि च ।
वासनारसपीनानि निजरक्तरसानि च ॥

गुल्फवन्ति दृढाङ्गानि सुत्वञ्चि मसृणानि च ।
तेषाम् अपि च मूलानि विद्धि बुद्धीन्द्रियाणि हि ॥

सुदूरम् अपि यातानि पञ्चस्तम्भानि तानि तु ।
वासनापङ्कमग्नानि रसवन्ति महान्ति च ॥

तेषां मूलं बृहत् स्तम्भं मनो व्याप्तजगत्त्रयम् ।
पञ्चस्रोतस्सिराकृष्टमुक्तानन्तरसद्रवम् ॥

तस्य मूलं विदुर् जीवं चेत्योन्मुखचिदात्मकम् ।
जीवस्य चेतनं मूलं सर्वमूलैककारणम् ॥

चितेस् तु ब्रह्म मूलं यत् तस्य मूलं न विद्यते ।
अनाख्यत्वाद् अनन्तत्वाच् छुद्धत्वात् सत्यरूपिणः ॥

सर्वेषां कर्मणाम् एवं वेदनं बीजम् उत्तमम् ।
स्वरूपं चेतयित्वान्तस् ततस् स्पन्दḫ प्रवर्तते ॥

मुने चेतनम् एवाद्यं कर्मणां बीजम् उच्यते ।
तस्मिन् सति महाशाखो जायते देहशल्मलिः ॥

एतच् चेतनशब्दार्थं भावनावलितं यदि ।
तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम् ॥

चितिश् चेतनशब्दार्थभावनावलिता यदि ।
तत् कर्मबीजताम् एति नो चेत् साध्यं परं पदम् ॥

तस्माद् वेदनम् एवेह कर्म कारणम् आकृतेः ।
एतत् तत् कर्मणां बीजं त्वयैवोक्तं मुनीश्वर ॥

अस्य राघव सूक्ष्मस्य कर्मणो वेदनात्मनः ।
कस् त्यागẖ किम् अनुष्ठानं यावद्देहम् इदं स्थितम् ॥

यच् चेत्यते तु तेनाशु बहिर् अन्तश् च भूयते ।
सत्याकारम् असत्यं वा भवत्व् आहितविभ्रमम् ॥

न चेत्यते चेत् तद् अलं भ्रमाद् अस्माद् विमुच्यते ।
भ्रमस् सत्यो ऽस्त्व् असत्यो वा किं विचारणयानया ॥

एतच् चेतनम् एवान्तर् विकसत्य् उद्भवभ्रमैः ।
वासनेच्छामनẖकर्मसङ्कल्पाद्यभिधात्मभिः ॥

प्रबुद्धस्याप्रबुद्धस्य देहिनो देहगेहके ।
आदेहं विद्यते वित्त्वं त्यागस् त्व् अस्य न विद्यते ।
जीवतां तस्य सन्त्यागẖ कथं नामोपपद्यते ॥

केवलं कर्मशब्दार्थभावनाभावने सति ।
कर्म कर्मत्वम् उत्सृज्य स्वयम् एव भवत्य् अजम् ॥

असम्भवति सन्त्यागे कर्मणो यẖ करोति हि ।
इदंकर्तव्यतात्यागं न किञ्चित् तेन तत् कृतम् ॥

बोधाद् इदन्तासंवित्तेस् स्वयं विलयनं तु यत् ।
जगतस् तं विदुस् त्यागम् असङ्गं मोक्षम् एव च ॥

वेदनं सति संवेद्ये सर्गादाव् एव वेद्यदृक् ।
नोत्पन्ना विद्यते नैव तस्मात् किं क्वेव वेदनम् ॥

वेद्योन्मुखत्वं सन्त्यज्य रूपं यद् वेदनस्य वै ।
न वेदनं तन् नो कर्म तच् छान्तं ब्रह्म कथ्यते ॥

चेतनं प्रोच्यते कर्म संसृत्या प्रविकासितम् ।
अचेतनं विदुर् मोक्षं ज्ञं चेत्य् एवोपदेशधीः ॥

त्यागो हि कर्मणां तस्माद् आदेहं नोपपद्यते ।
यैस् तु सन्त्यज्यते कर्म तन्मूलं तैर् न मुच्यते ॥

मूलं स्वकर्मणस् संविन् मनसो वासनात्मनः ।
सा चादेहं समुच्छेत्तुम् ऋते बोधान् न शक्यते ॥

राम केवलम् एषान्तẖ कर्ममूलकला परा ।
सूक्ष्मा संविद् असंवित्त्या स्वयत्नेन निकृन्त्यते ॥

येन संविद् असंवित्त्या स्वयत्नेन निवार्यते ।
तेन संसृतिवृक्षस्य मूलकाषो वितन्यते ॥

अचेतनाकाशम् अजं यद् एकं तत्रैवम् अस्ति त्व् इदम् अर्थहीनम् ।
तद् व्योमरूपं यत एतद् एवं निरामयं चेतनसारम् आहुः ॥