મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.159

અદ્વૈતૈક્યં વિમનનં શાન્તમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ।
યથા પુસ્તમયં સૈન્યં તથા શિવમયં જગત્ ॥

મનોઽહઙ્કારબુદ્ધ્યાદિ ચૈવમ્ એવ ચ તન્મયમ્ ।
કાલાકારક્રિયાશબ્દશક્તિસન્દર્ભસંયુતમ્ ॥

શિવપઙ્કમયા એવ રૂપાલોકમનẖક્રમાઃ ।
તન્મયત્વાદ્ અનન્તત્વાદ્ અતẖ કિં કેન ચેત્યતે ॥

માનમેયપ્રમાણાદિ દેશકાલૌ દિગાદિ ચ ।
ભાવાભાવવિવર્તાદિ શિવપઙ્કમયાત્મકમ્ ॥

અહં મમેત્ય્ અતસ્ સારાન્ નેતરત્ પરમામ્બરાત્ ।
અસંસક્તમતિસ્ તિષ્ઠ જ્ઞશ્ શિલોદરમૌનવત્ ॥

અહં મમેત્ય્ અસદ્રૂપં જ્ઞસ્યાભાવયતḫ પ્રભો ।
અસઙ્ગં કર્મણાં ત્યાગાદ્ અનુષ્ઠાનાચ્ ચ કિં શુભમ્ ॥

પૃચ્છામિ યદ્ અહં ત્વં તત્ કથયાશુ મમાનઘ ।
યદિ જાનાસિ તત્ત્વેન કર્મ તાવત્ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

વિસ્તારẖ કર્મણાં કીદૃઙ્ મૂલં તસ્ય ચ કિં ભવેત્ ।
નાશનીયં ચ નિપુણં કથં કથય નાશ્યતે ॥

યન્ નાશનીયં નિપુણં તન્ નૂનં પ્રવિનાશ્યતે ।
મૂલકાષેણ ભગવન્ ન શાખાદિવિકર્તનૈઃ ॥

શુભાશુભં નાશનીયં સ્વકર્મ ખલુ ધીમતા ।
મૂલકાષવિનાશેન તચ્ ચ નષ્ટં ભવત્ય્ અલમ્ ॥

કર્મવૃક્ષસ્ય વક્ષ્યામિ બ્રહ્મન્ મૂલાનિ મે શૃણુ ।
યન્ નિકાષેણ નિર્મૂલો ન સ ભૂયḫ પ્રરોહતિ ॥

દેહસ્ તાવદ્ અયં બ્રહ્મન્ કર્મવૃક્ષસ્ સમુત્થિતઃ ।
રૂઢસ્ સંસારવિપિને વિચિત્રાઙ્ગલતાન્વિતઃ ॥

કર્મબીજતરોર્ અસ્ય સુખદુẖખફલાવલેઃ ।
જાગ્રદ્વસન્તકાલસ્ય સુષુપ્તશિશિરસ્થિતેઃ ॥

પાવનાચારકલિકાગુચ્છકોત્કરકારિણઃ ।
ક્ષણતારુણ્યકાન્તસ્ય જરાકુસુમહાસિનઃ ॥

મુહૂર્તં પ્રતિ કલ્લોલમર્કટધ્વંસિતાકૃતેઃ ।
નિદ્રાહેમન્તજઠરલીનસ્વપ્નદલોદ્ગતેઃ ॥

સ્વવાર્દ્ધકશરચ્છાન્તિશીર્ણેહાપર્ણસન્તતેઃ ।
જગજ્જઙ્ગલજાતસ્ય કલત્રોપતૃણાવલેઃ ॥

પેલવાવયવા હસ્તપાદગુલ્ફાદયો ઽરુણાઃ ।
પત્ત્રાણિ તનુવૃન્તાનિ સુરેખાનિ ચલાનિ ચ ॥

અરુણાḫ પવનાલોલા મૃદ્વ્યો મસૃણમૂર્તયઃ ।
સ્નાય્વસ્થિદિગ્ધાસ્ સરસા અઙ્ગુલ્યો બાલપલ્લવાઃ ॥

મૃદ્વ્યો મસૃણતીક્ષ્ણાગ્રા વૃન્તરૂઢાḫ પુનḫ પુનઃ ।
દ્વિતીયેન્દુકરાકારાẖ કલિકા નખશુક્તયઃ ॥

કર્મણḫ પરિફુલ્લસ્ય દેહરૂપતયેતિ હિ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ મૂલાનિ દૃઢાનિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ ॥

સિરાસ્થિગ્રન્થિનદ્ધાનિ પઙ્કમગ્નાત્મકાનિ ચ ।
વાસનારસપીનાનિ નિજરક્તરસાનિ ચ ॥

ગુલ્ફવન્તિ દૃઢાઙ્ગાનિ સુત્વઞ્ચિ મસૃણાનિ ચ ।
તેષામ્ અપિ ચ મૂલાનિ વિદ્ધિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ હિ ॥

સુદૂરમ્ અપિ યાતાનિ પઞ્ચસ્તમ્ભાનિ તાનિ તુ ।
વાસનાપઙ્કમગ્નાનિ રસવન્તિ મહાન્તિ ચ ॥

તેષાં મૂલં બૃહત્ સ્તમ્ભં મનો વ્યાપ્તજગત્ત્રયમ્ ।
પઞ્ચસ્રોતસ્સિરાકૃષ્ટમુક્તાનન્તરસદ્રવમ્ ॥

તસ્ય મૂલં વિદુર્ જીવં ચેત્યોન્મુખચિદાત્મકમ્ ।
જીવસ્ય ચેતનં મૂલં સર્વમૂલૈકકારણમ્ ॥

ચિતેસ્ તુ બ્રહ્મ મૂલં યત્ તસ્ય મૂલં ન વિદ્યતે ।
અનાખ્યત્વાદ્ અનન્તત્વાચ્ છુદ્ધત્વાત્ સત્યરૂપિણઃ ॥

સર્વેષાં કર્મણામ્ એવં વેદનં બીજમ્ ઉત્તમમ્ ।
સ્વરૂપં ચેતયિત્વાન્તસ્ તતસ્ સ્પન્દḫ પ્રવર્તતે ॥

મુને ચેતનમ્ એવાદ્યં કર્મણાં બીજમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્મિન્ સતિ મહાશાખો જાયતે દેહશલ્મલિઃ ॥

એતચ્ ચેતનશબ્દાર્થં ભાવનાવલિતં યદિ ।
તત્ કર્મબીજતામ્ એતિ નો ચેત્ સાધ્યં પરં પદમ્ ॥

ચિતિશ્ ચેતનશબ્દાર્થભાવનાવલિતા યદિ ।
તત્ કર્મબીજતામ્ એતિ નો ચેત્ સાધ્યં પરં પદમ્ ॥

તસ્માદ્ વેદનમ્ એવેહ કર્મ કારણમ્ આકૃતેઃ ।
એતત્ તત્ કર્મણાં બીજં ત્વયૈવોક્તં મુનીશ્વર ॥

અસ્ય રાઘવ સૂક્ષ્મસ્ય કર્મણો વેદનાત્મનઃ ।
કસ્ ત્યાગẖ કિમ્ અનુષ્ઠાનં યાવદ્દેહમ્ ઇદં સ્થિતમ્ ॥

યચ્ ચેત્યતે તુ તેનાશુ બહિર્ અન્તશ્ ચ ભૂયતે ।
સત્યાકારમ્ અસત્યં વા ભવત્વ્ આહિતવિભ્રમમ્ ॥

ન ચેત્યતે ચેત્ તદ્ અલં ભ્રમાદ્ અસ્માદ્ વિમુચ્યતે ।
ભ્રમસ્ સત્યો ઽસ્ત્વ્ અસત્યો વા કિં વિચારણયાનયા ॥

એતચ્ ચેતનમ્ એવાન્તર્ વિકસત્ય્ ઉદ્ભવભ્રમૈઃ ।
વાસનેચ્છામનẖકર્મસઙ્કલ્પાદ્યભિધાત્મભિઃ ॥

પ્રબુદ્ધસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય દેહિનો દેહગેહકે ।
આદેહં વિદ્યતે વિત્ત્વં ત્યાગસ્ ત્વ્ અસ્ય ન વિદ્યતે ।
જીવતાં તસ્ય સન્ત્યાગẖ કથં નામોપપદ્યતે ॥

કેવલં કર્મશબ્દાર્થભાવનાભાવને સતિ ।
કર્મ કર્મત્વમ્ ઉત્સૃજ્ય સ્વયમ્ એવ ભવત્ય્ અજમ્ ॥

અસમ્ભવતિ સન્ત્યાગે કર્મણો યẖ કરોતિ હિ ।
ઇદંકર્તવ્યતાત્યાગં ન કિઞ્ચિત્ તેન તત્ કૃતમ્ ॥

બોધાદ્ ઇદન્તાસંવિત્તેસ્ સ્વયં વિલયનં તુ યત્ ।
જગતસ્ તં વિદુસ્ ત્યાગમ્ અસઙ્ગં મોક્ષમ્ એવ ચ ॥

વેદનં સતિ સંવેદ્યે સર્ગાદાવ્ એવ વેદ્યદૃક્ ।
નોત્પન્ના વિદ્યતે નૈવ તસ્માત્ કિં ક્વેવ વેદનમ્ ॥

વેદ્યોન્મુખત્વં સન્ત્યજ્ય રૂપં યદ્ વેદનસ્ય વૈ ।
ન વેદનં તન્ નો કર્મ તચ્ છાન્તં બ્રહ્મ કથ્યતે ॥

ચેતનં પ્રોચ્યતે કર્મ સંસૃત્યા પ્રવિકાસિતમ્ ।
અચેતનં વિદુર્ મોક્ષં જ્ઞં ચેત્ય્ એવોપદેશધીઃ ॥

ત્યાગો હિ કર્મણાં તસ્માદ્ આદેહં નોપપદ્યતે ।
યૈસ્ તુ સન્ત્યજ્યતે કર્મ તન્મૂલં તૈર્ ન મુચ્યતે ॥

મૂલં સ્વકર્મણસ્ સંવિન્ મનસો વાસનાત્મનઃ ।
સા ચાદેહં સમુચ્છેત્તુમ્ ઋતે બોધાન્ ન શક્યતે ॥

રામ કેવલમ્ એષાન્તẖ કર્મમૂલકલા પરા ।
સૂક્ષ્મા સંવિદ્ અસંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન નિકૃન્ત્યતે ॥

યેન સંવિદ્ અસંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન નિવાર્યતે ।
તેન સંસૃતિવૃક્ષસ્ય મૂલકાષો વિતન્યતે ॥

અચેતનાકાશમ્ અજં યદ્ એકં તત્રૈવમ્ અસ્તિ ત્વ્ ઇદમ્ અર્થહીનમ્ ।
તદ્ વ્યોમરૂપં યત એતદ્ એવં નિરામયં ચેતનસારમ્ આહુઃ ॥