महायानसूत्रालंकार (अन्य संस्करण) · अध्याय 11

महायानसूत्रालंकारे अधिमुक्त्यधिकारो दशमः
एकादशो ऽधिकारः
धर्मपर्येष्ट्यधिकारे आलम्बनपर्येष्टौ चत्वारः श्लोकाः
पिटकत्रयं द्वयं वा [च?] संग्रहतः कारणैर्नवभिरिष्टम् ।
वासनबोधनशमनप्रतिवेधैस्तद्विमोचयति

सूत्राभिधर्मविनयाश्चतुर्विधार्था मताः समासेन ।
तेषां ज्ञानाद्धीमान्सर्वाकारज्ञतामेति

आश्रयतो लक्षणतो धर्मादर्थाच्च सूचनात्सूत्रम् ।
अभिमुखतो ऽथाभीक्ष्ण्यादभिभवगतितो ऽभिधर्मश्च

आपत्तेरूत्थानाद्व्युत्थानान्निःसृतेश्चविनयत्वम् ।
पुद्गलतः प्रज्ञप्तेः प्रविभागविनिश्चयाच्चैव

आलम्बनं मतो धर्मः आध्यात्मं बाह्यकं[द्वयम्?] ।
[लाभो द्वयोर्द्वयार्थेन द्वयोश्चानुपलम्भतः]

मनोजल्पैर्यथोक्तार्थप्रसन्नस्य प्रधारणात् ।
अर्थख्यानस्य जल्पाच्च नाम्नि स्थानाच्च चेतसः

धर्मालम्बनलाभः स्यात्त्रिभिर्ज्ञानैः श्रुतादिभिः ।
त्रिविधालम्बनलाभश्च पूर्वोक्तस्तत्समाश्रितः

त्रिधातुकः कृत्यकरः ससंबाधाश्रयो ऽपरः ।
अधिमुक्तिनिवेशी च तीव्रच्छन्दकरो ऽपरः

हीनपूर्णाश्रयो द्वेधा सजल्पो ऽजल्प एव च ।
ज्ञानेन संप्रयुक्तश्च योगोपनिषदात्मकः

संभिन्नालम्बनश्चासौ विभिन्नालम्बनः स च ।
पञ्चधा सप्तधा चैव परिज्ञा पञ्चधा ऽस्य च

चत्वारः सप्तत्रिंशच्च आकारा भावनागताः ।
मार्गद्वयस्वभावो ऽसौ द्व्युनुशंसः प्रतीच्छकः

प्रयोगी वशवर्ती च परीत्तो विपुलात्मकः ।
योगिनां हि मनस्कार एष सर्वात्मको मतः

तत्वं यत्सततं द्वयेन रहितं, भ्रान्तेश्च संनिश्रयः शक्यं नैव च सर्वथाभिलपितुं यञ्चाप्रपञ्चात्मकम् ।
ज्ञेयं हेयमथो विशोध्यममलं यच्च प्रकृत्या मतम् यस्याकाशसुवर्णवारिसदृशी क्लेशाद्विशुद्धिर्मता

न खलु जगति तस्माद्विद्यते किंचिदन्यज्जगदपि तदशेषं तत्र संमूढबुद्धि ।
कथमयमभिरूढो लोकमोहप्रकारो यदसदभिनिविष्टः सत्समन्ताद्विहाय

यथा माया तथाऽभूतपरिकल्पो निरुच्यते ।
यथा मायाकृतं तद्वत् द्वयभ्रान्तिर्निरुच्यते

यथा[ऽ]तस्मित्र तद्भावः परमार्थस्तथेष्यते ।
यथा तस्योपलब्धिस्तु तथा संवृतिसत्यता

तदभावे यथा व्यक्तिस्तन्निमित्तस्य लभ्यते ।
तथाश्रयपरावृत्तावसत्कल्पस्य लभ्यते

तन्निमित्ते यथा लोको ह्यभ्रान्तः कामतश्चरेत् ।
परावृत्तावपर्यस्तः कामचारी तथा पतिः [यतिः]

तदाकृतिश्च तत्रास्ति तद्भावश्च न विद्यते ।
तस्मादस्तित्वनास्तित्वं मायादिषु विधीयते

न भावस्तत्र चाभावो नाभावो भाव एव च ।
भावाभावाविशेषश्च मायादिषु विधीयते

तथा द्वयाभ[भास?]तात्रास्ति तद्भावश्च न विद्यते ।
तस्मादस्तित्वनास्तित्वं रूपादिषु विधीयते

न भावस्तत्र चाभावो नाभावो भाव एव च ।
भावाभावाविशेषश्च रूपादिषु विधीयते

समारोपापवादाभ[न्त?]प्रतिषेधार्थमिष्यते ।
हीनयानेन यानस्य प्रतिषेधार्थमेव च

भ्रान्तेर्निमित्तं भ्रान्तिश्च रूपविज्ञप्तिरिष्यते ।
अरूपिणी च विज्ञप्तिरभावात्स्यान्न चेतरा

मायाहस्त्याकृतिग्राहभ्रान्तेर्द्वयमुदाहृतम् ।
द्वयं तत्र यथा नास्ति द्वयं चैवोपलभ्यते

बिम्बसंकलिकाग्राहभ्रान्तेर्द्वयमुदाहृतम् ।
द्वयं तत्र यथा नास्ति द्वयं चैवोपलभ्यते

तथा भावात्तथाऽभावाद् भावाभाव[वा?]विशेषतः ।
सदसन्तो ऽथ मायाभा ये धर्मा भ्रान्तिलक्षणाः

तथा ऽभावात्तथा ऽ भावात्तथा ऽभावादलक्षणाः ।
मायोपमाश्च निर्दिष्टा ये धर्माः प्रातिपक्षिकाः

मायाराजेव चान्येन मायाराज्ञा पराजितः ।
ये सर्वधर्मान् पश्यन्ति निर्मारास्ते जिनात्मजाः

मायास्वप्नमरीचिबिम्बसदृशाः प्रोद्भासश्रुत्कोमपा विज्ञेयोदकचन्द्रबिम्बसदृशा निर्माणतुल्याः पुनः ।
षट् षट् द्वौ च पुनश्च षट् द्वयमता एकैकशश्च त्रयः संस्काराः खलु तत्र तत्र कथिता बुद्धैर्विबुद्धोत्तमैः

अभूतकल्पो न भूतो नाभूतो ऽकल्प एव च ।
न कल्पो नापि चाकल्पः सर्वं ज्ञेयं निरुच्यते

स्वधातुतो द्वयाभासाः साविद्याक्लेशवृत्तयः ।
विकल्पाः संप्रवर्तन्ते द्वयद्रव्यविवर्जिताः

आलम्बनविशेषाप्तिः स्वधातुस्थानयोगतः ।
त एव ह्यद्वयाभासा वर्तन्ते चर्मकाण्डवत्

चित्तं द्वयप्रभासं रागाद्याभासमिष्यते तद्वत् ।
श्रद्धाद्याभासं न तदन्यो धर्मः क्लिष्टकुशलो ऽस्ति

यथा द्वयप्रतिभासादन्यो न द्वयलक्षणः ।
इति चित्तं चित्राभासं चित्राकारं प्रवर्तते

लक्ष्यं च लक्षणं चैव लक्षणा च प्रभेदतः ।
अनुग्रहार्थं सत्त्वानां संबुद्धैः संप्रकाशिता

सदृष्टिकं च यच्चित्तं तत्रावस्थाविकारिता ।
लक्ष्यमेतत्समासेन ह्यप्रमाणं प्रभेदतः

यथाजल्पार्थसंज्ञाया निमित्तं तस्य वासना ।
तस्मादप्यर्थविख्यानं परिकल्पितलक्षणं

यथा नामार्थमर्थस्य नाम्नः प्रख्यानता च या ।
असं[सत्?] कल्पनिमित्तं हि परिकल्पितलक्षणम्

त्रिविधत्रिविधाभासो ग्राह्यग्राहकलक्षणः ।
अभूतपरिकल्पो हि परतन्त्रस्य लक्षणम्

अभावभावता या च भावाभावसमानता ।
अशान्तशान्ता ऽकल्पा च परिनिष्पन्नलक्षणम्

निष्प[ष्य]न्दधर्ममालम्ब्य योनिशो मनसिक्रिया ।
चित्तस्य धातौ स्थानं च सदसत्तार्थपश्यना

समतागमनं तस्मिन्नार्यगोत्रं हि निर्मलम् ।
समं विशिष्टमन्यूनानधिकं लक्षणा मता

पदार्थदेहनिर्भासपरावृत्तिरनास्रवः ।
धातुर्बीजपरावृत्तेः स च सर्वत्रगाश्रयः

चतुर्धा वशिता वृत्तेर्मनसश्चोद्ग्रहश्च च ।
विकल्पस्याविकल्पे हि क्षेत्रे ज्ञाने ऽथ कर्मणि

अचलादित्रिभूमौ च वशिता सा चतुर्विधा ।
द्विधैकस्यां तदन्यस्यामेकैका वशिता मता

विदित्वा नैरात्म्यं द्विविधमिह धीमान्भवगतं समं तच्च ज्ञात्वा प्रविशति स तत्वं ग्रहणतः ।
ततस्तत्र स्थानान्मनस इह न ख्याति तदपि तदख्यानं मुक्तिः परम उपलम्भस्य विगमः

आधारे संभारादाधाने सति हि नाममात्रंपश्यन् ।
पश्यति हि नाममात्रं तत्पश्यंस्तच्च नैव पश्यति भूयः

चित्तमेतत्सदौष्ठुल्यमात्मदर्शनपाशितम् ।
प्रवर्तते निवृत्तिस्तु तदध्यात्मस्थितेर्मता

स्वयं स्वेनात्मना ऽभावात्स्वभावे चानवस्थितेः ।
ग्राहवत्तदा[द]भावाच्च निःस्वभावत्वमिष्यते

[निःस्वभावतया सिद्धा उत्तरोत्तरनिश्रयाः ।
अनुत्पादो ऽनिरोधश्चादिशन्तिः परिनिर्वृतिः]

आदौ तत्वे ऽन्यत्वे स्वलक्षणे स्वयमथान्यथाभावे ।
संक्लेशे ऽथ विशेषे क्षान्तिरनुत्पत्तिधर्मोक्ता

धर्म नैरात्म्यमुक्तीनां तुल्यत्वात् गोत्रभेदतः ।
द्व्याशयाप्तेश्च निर्माणात्पर्यन्तादेकयानता

आकर्षणार्थमेकेषामन्यसंधारणाय च ।
देशितानियतानां हि संबुद्धैरेकयानता

श्रावको ऽनियतो द्वेधा दृष्टादृष्टार्थयानतः ।
दृष्टार्थो वीतरागश्चावीतरागो ऽप्यसौ मृदुः

तौ च लब्धार्यमार्गस्य भवेषु परिणामनात् ।
अचिन्त्यपरिणामिक्या उपपत्त्या समन्वितौ

प्रणिधानवशादेक उपपत्तिं प्रपद्यते ।
एको ऽनागामितायोगान्निर्माणैः प्रतिपद्यते

निर्वाणाभिरतत्वाच्च तौ धन्धगतिकौ मतौ ।
पुनः पुनः स्वचित्तस्य समुदाचारयोगतः

सो ऽकृतार्थो ह्यबुद्धे च जातो ध्यानार्थमुद्यतः ।
निर्माणार्थी तदाश्रित्य परां बोधिमवाप्नुते

विद्यास्थाने पञ्चविधे योगमकृत्वा सर्वज्ञत्वं नैति कथंचित्परमार्यः ।
इत्यन्येषां निग्रहणानुग्रहणाय स्वाज्ञार्थं वा तत्र करोत्येव स योगम्

हेतूपलब्धितुष्टिश्च निश्रयतदनुस्मृतिः ।
साधारणफलेच्छा च यथाबोधाधिमुच्यना

चतुर्विधानुभावेन प्रीयणा खेदनिश्चयः ।
विपक्षे प्रतिपक्षे च प्रतिपत्तिश्चतुर्विधा

प्रसादः संप्रतीक्षा च दानच्छन्दः परत्र च ।
संनाहः प्रणिधानं च अभिनन्दमनस्क्रिया

शक्तिलाभे सदौत्सुक्यं दानादौ षड्विधेद्यनम् ।
परिपाके ऽथ पूजायां सेवायामनुकम्पना

अकृते कुकृते लज्जा कौकृत्यं विषये रतिः ।
अमित्रसंज्ञा खेदे च रचनोद्भावनामतिः

दानादयः प्रतिसरणं सम्बोधौ नेश्वरादयः ।
दोषाणां च गुणानां च प्रतिसंवेदनाद् [?]द्वयोः

चयानुस्मरणप्रीतिर्माहार्थ्यस्य च दर्शनम् ।
योगे ऽभिलाषो ऽविकल्पे तद्धृत्यां प्रत्ययागमे

सप्तप्रकारासद्ग्राहव्युत्थाने शक्तिदर्शनम् ।
आश्चर्यं चाप्यनाश्चर्यं संज्ञा चैव चतुर्विधा

समता सर्वसत्त्वेषु दृष्टिश्चापि महात्मिका ।
परगुणप्रतिकारस्त्रयाशास्तिर्निरन्तरः

बुद्धप्रणीतानुष्ठानादर्वागस्थानचेतनात्[चेतना] ।
तद्धानिवृद्ध्या सत्त्वेषु अनामोदः प्रमोदना

प्रतिवर्णिकायां[वर्णिका]भूतायां भावनायां च नारूचिः ।
नाधिवासमनस्कारो व्याकृतनियते स्पृहा

आयत्यां दर्शनाद्वृत्तिचेतना समतेक्षणा ।
अग्रधर्मेषु वृत्त्या च अग्रत्वात्मावधारणात्[धारणा]

एते शुभमनस्कारा दशपारमितान्वयाः ।
सर्वदा बोधिसत्त्वानां धातुपुष्टौ भवन्ति हि

पुष्टेरध्याशयतो महती पर्येष्टिरिष्यते धीरे ।
सविवासा ह्यविवासा तथैव वैभुत्विकी तेषाम्

असकाया लघु[लब्ध]काया प्रपूर्णकाया च बोधिसत्त्वानाम् ।
बहुमानसूक्ष्ममाना निर्माणा चैषणाभिमता

रूपारूपे धर्मो लक्षणहेतुस्तथैव चारोग्यं[ग्ये] ।
ऐश्वर्ये ऽभिज्ञाभिस्तदक्षयत्वे च धीराणाम्

अभावभावाध्यपवादकल्प एकत्वनानास्वविशेषकल्पाः ।
यथार्थनामाभिनिवेशकल्पाः जिनात्मजैः संपरिवर्जनीयाः

इति शुभमतिरेत्य यत्नमुग्रं द्वयपर्येषितधर्मतासतत्वः ।
प्रतिशरणमतः सदा प्रजानां भवति गुणैः स समुद्रवत्प्रपूर्णः