મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 11

મહાયાનસૂત્રાલંકારે અધિમુક્ત્યધિકારો દશમઃ
એકાદશો ઽધિકારઃ
ધર્મપર્યેષ્ટ્યધિકારે આલમ્બનપર્યેષ્ટૌ ચત્વારઃ શ્લોકાઃ
પિટકત્રયં દ્વયં વા [ચ?] સંગ્રહતઃ કારણૈર્નવભિરિષ્ટમ્ ।
વાસનબોધનશમનપ્રતિવેધૈસ્તદ્વિમોચયતિ

સૂત્રાભિધર્મવિનયાશ્ચતુર્વિધાર્થા મતાઃ સમાસેન ।
તેષાં જ્ઞાનાદ્ધીમાન્સર્વાકારજ્ઞતામેતિ

આશ્રયતો લક્ષણતો ધર્માદર્થાચ્ચ સૂચનાત્સૂત્રમ્ ।
અભિમુખતો ઽથાભીક્ષ્ણ્યાદભિભવગતિતો ઽભિધર્મશ્ચ

આપત્તેરૂત્થાનાદ્વ્યુત્થાનાન્નિઃસૃતેશ્ચવિનયત્વમ્ ।
પુદ્ગલતઃ પ્રજ્ઞપ્તેઃ પ્રવિભાગવિનિશ્ચયાચ્ચૈવ

આલમ્બનં મતો ધર્મઃ આધ્યાત્મં બાહ્યકં[દ્વયમ્?] ।
[લાભો દ્વયોર્દ્વયાર્થેન દ્વયોશ્ચાનુપલમ્ભતઃ]

મનોજલ્પૈર્યથોક્તાર્થપ્રસન્નસ્ય પ્રધારણાત્ ।
અર્થખ્યાનસ્ય જલ્પાચ્ચ નામ્નિ સ્થાનાચ્ચ ચેતસઃ

ધર્માલમ્બનલાભઃ સ્યાત્ત્રિભિર્જ્ઞાનૈઃ શ્રુતાદિભિઃ ।
ત્રિવિધાલમ્બનલાભશ્ચ પૂર્વોક્તસ્તત્સમાશ્રિતઃ

ત્રિધાતુકઃ કૃત્યકરઃ સસંબાધાશ્રયો ઽપરઃ ।
અધિમુક્તિનિવેશી ચ તીવ્રચ્છન્દકરો ઽપરઃ

હીનપૂર્ણાશ્રયો દ્વેધા સજલ્પો ઽજલ્પ એવ ચ ।
જ્ઞાનેન સંપ્રયુક્તશ્ચ યોગોપનિષદાત્મકઃ

સંભિન્નાલમ્બનશ્ચાસૌ વિભિન્નાલમ્બનઃ સ ચ ।
પઞ્ચધા સપ્તધા ચૈવ પરિજ્ઞા પઞ્ચધા ઽસ્ય ચ

ચત્વારઃ સપ્તત્રિંશચ્ચ આકારા ભાવનાગતાઃ ।
માર્ગદ્વયસ્વભાવો ઽસૌ દ્વ્યુનુશંસઃ પ્રતીચ્છકઃ

પ્રયોગી વશવર્તી ચ પરીત્તો વિપુલાત્મકઃ ।
યોગિનાં હિ મનસ્કાર એષ સર્વાત્મકો મતઃ

તત્વં યત્સતતં દ્વયેન રહિતં, ભ્રાન્તેશ્ચ સંનિશ્રયઃ શક્યં નૈવ ચ સર્વથાભિલપિતું યઞ્ચાપ્રપઞ્ચાત્મકમ્ ।
જ્ઞેયં હેયમથો વિશોધ્યમમલં યચ્ચ પ્રકૃત્યા મતમ્ યસ્યાકાશસુવર્ણવારિસદૃશી ક્લેશાદ્વિશુદ્ધિર્મતા

ન ખલુ જગતિ તસ્માદ્વિદ્યતે કિંચિદન્યજ્જગદપિ તદશેષં તત્ર સંમૂઢબુદ્ધિ ।
કથમયમભિરૂઢો લોકમોહપ્રકારો યદસદભિનિવિષ્ટઃ સત્સમન્તાદ્વિહાય

યથા માયા તથાઽભૂતપરિકલ્પો નિરુચ્યતે ।
યથા માયાકૃતં તદ્વત્ દ્વયભ્રાન્તિર્નિરુચ્યતે

યથા[ઽ]તસ્મિત્ર તદ્ભાવઃ પરમાર્થસ્તથેષ્યતે ।
યથા તસ્યોપલબ્ધિસ્તુ તથા સંવૃતિસત્યતા

તદભાવે યથા વ્યક્તિસ્તન્નિમિત્તસ્ય લભ્યતે ।
તથાશ્રયપરાવૃત્તાવસત્કલ્પસ્ય લભ્યતે

તન્નિમિત્તે યથા લોકો હ્યભ્રાન્તઃ કામતશ્ચરેત્ ।
પરાવૃત્તાવપર્યસ્તઃ કામચારી તથા પતિઃ [યતિઃ]

તદાકૃતિશ્ચ તત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વં માયાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ચ માયાદિષુ વિધીયતે

તથા દ્વયાભ[ભાસ?]તાત્રાસ્તિ તદ્ભાવશ્ચ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વં રૂપાદિષુ વિધીયતે

ન ભાવસ્તત્ર ચાભાવો નાભાવો ભાવ એવ ચ ।
ભાવાભાવાવિશેષશ્ચ રૂપાદિષુ વિધીયતે

સમારોપાપવાદાભ[ન્ત?]પ્રતિષેધાર્થમિષ્યતે ।
હીનયાનેન યાનસ્ય પ્રતિષેધાર્થમેવ ચ

ભ્રાન્તેર્નિમિત્તં ભ્રાન્તિશ્ચ રૂપવિજ્ઞપ્તિરિષ્યતે ।
અરૂપિણી ચ વિજ્ઞપ્તિરભાવાત્સ્યાન્ન ચેતરા

માયાહસ્ત્યાકૃતિગ્રાહભ્રાન્તેર્દ્વયમુદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

બિમ્બસંકલિકાગ્રાહભ્રાન્તેર્દ્વયમુદાહૃતમ્ ।
દ્વયં તત્ર યથા નાસ્તિ દ્વયં ચૈવોપલભ્યતે

તથા ભાવાત્તથાઽભાવાદ્ ભાવાભાવ[વા?]વિશેષતઃ ।
સદસન્તો ઽથ માયાભા યે ધર્મા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ

તથા ઽભાવાત્તથા ઽ ભાવાત્તથા ઽભાવાદલક્ષણાઃ ।
માયોપમાશ્ચ નિર્દિષ્ટા યે ધર્માઃ પ્રાતિપક્ષિકાઃ

માયારાજેવ ચાન્યેન માયારાજ્ઞા પરાજિતઃ ।
યે સર્વધર્માન્ પશ્યન્તિ નિર્મારાસ્તે જિનાત્મજાઃ

માયાસ્વપ્નમરીચિબિમ્બસદૃશાઃ પ્રોદ્ભાસશ્રુત્કોમપા વિજ્ઞેયોદકચન્દ્રબિમ્બસદૃશા નિર્માણતુલ્યાઃ પુનઃ ।
ષટ્ ષટ્ દ્વૌ ચ પુનશ્ચ ષટ્ દ્વયમતા એકૈકશશ્ચ ત્રયઃ સંસ્કારાઃ ખલુ તત્ર તત્ર કથિતા બુદ્ધૈર્વિબુદ્ધોત્તમૈઃ

અભૂતકલ્પો ન ભૂતો નાભૂતો ઽકલ્પ એવ ચ ।
ન કલ્પો નાપિ ચાકલ્પઃ સર્વં જ્ઞેયં નિરુચ્યતે

સ્વધાતુતો દ્વયાભાસાઃ સાવિદ્યાક્લેશવૃત્તયઃ ।
વિકલ્પાઃ સંપ્રવર્તન્તે દ્વયદ્રવ્યવિવર્જિતાઃ

આલમ્બનવિશેષાપ્તિઃ સ્વધાતુસ્થાનયોગતઃ ।
ત એવ હ્યદ્વયાભાસા વર્તન્તે ચર્મકાણ્ડવત્

ચિત્તં દ્વયપ્રભાસં રાગાદ્યાભાસમિષ્યતે તદ્વત્ ।
શ્રદ્ધાદ્યાભાસં ન તદન્યો ધર્મઃ ક્લિષ્ટકુશલો ઽસ્તિ

યથા દ્વયપ્રતિભાસાદન્યો ન દ્વયલક્ષણઃ ।
ઇતિ ચિત્તં ચિત્રાભાસં ચિત્રાકારં પ્રવર્તતે

લક્ષ્યં ચ લક્ષણં ચૈવ લક્ષણા ચ પ્રભેદતઃ ।
અનુગ્રહાર્થં સત્ત્વાનાં સંબુદ્ધૈઃ સંપ્રકાશિતા

સદૃષ્ટિકં ચ યચ્ચિત્તં તત્રાવસ્થાવિકારિતા ।
લક્ષ્યમેતત્સમાસેન હ્યપ્રમાણં પ્રભેદતઃ

યથાજલ્પાર્થસંજ્ઞાયા નિમિત્તં તસ્ય વાસના ।
તસ્માદપ્યર્થવિખ્યાનં પરિકલ્પિતલક્ષણં

યથા નામાર્થમર્થસ્ય નામ્નઃ પ્રખ્યાનતા ચ યા ।
અસં[સત્?] કલ્પનિમિત્તં હિ પરિકલ્પિતલક્ષણમ્

ત્રિવિધત્રિવિધાભાસો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણઃ ।
અભૂતપરિકલ્પો હિ પરતન્ત્રસ્ય લક્ષણમ્

અભાવભાવતા યા ચ ભાવાભાવસમાનતા ।
અશાન્તશાન્તા ઽકલ્પા ચ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

નિષ્પ[ષ્ય]ન્દધર્મમાલમ્બ્ય યોનિશો મનસિક્રિયા ।
ચિત્તસ્ય ધાતૌ સ્થાનં ચ સદસત્તાર્થપશ્યના

સમતાગમનં તસ્મિન્નાર્યગોત્રં હિ નિર્મલમ્ ।
સમં વિશિષ્ટમન્યૂનાનધિકં લક્ષણા મતા

પદાર્થદેહનિર્ભાસપરાવૃત્તિરનાસ્રવઃ ।
ધાતુર્બીજપરાવૃત્તેઃ સ ચ સર્વત્રગાશ્રયઃ

ચતુર્ધા વશિતા વૃત્તેર્મનસશ્ચોદ્ગ્રહશ્ચ ચ ।
વિકલ્પસ્યાવિકલ્પે હિ ક્ષેત્રે જ્ઞાને ઽથ કર્મણિ

અચલાદિત્રિભૂમૌ ચ વશિતા સા ચતુર્વિધા ।
દ્વિધૈકસ્યાં તદન્યસ્યામેકૈકા વશિતા મતા

વિદિત્વા નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધમિહ ધીમાન્ભવગતં સમં તચ્ચ જ્ઞાત્વા પ્રવિશતિ સ તત્વં ગ્રહણતઃ ।
તતસ્તત્ર સ્થાનાન્મનસ ઇહ ન ખ્યાતિ તદપિ તદખ્યાનં મુક્તિઃ પરમ ઉપલમ્ભસ્ય વિગમઃ

આધારે સંભારાદાધાને સતિ હિ નામમાત્રંપશ્યન્ ।
પશ્યતિ હિ નામમાત્રં તત્પશ્યંસ્તચ્ચ નૈવ પશ્યતિ ભૂયઃ

ચિત્તમેતત્સદૌષ્ઠુલ્યમાત્મદર્શનપાશિતમ્ ।
પ્રવર્તતે નિવૃત્તિસ્તુ તદધ્યાત્મસ્થિતેર્મતા

સ્વયં સ્વેનાત્મના ઽભાવાત્સ્વભાવે ચાનવસ્થિતેઃ ।
ગ્રાહવત્તદા[દ]ભાવાચ્ચ નિઃસ્વભાવત્વમિષ્યતે

[નિઃસ્વભાવતયા સિદ્ધા ઉત્તરોત્તરનિશ્રયાઃ ।
અનુત્પાદો ઽનિરોધશ્ચાદિશન્તિઃ પરિનિર્વૃતિઃ]

આદૌ તત્વે ઽન્યત્વે સ્વલક્ષણે સ્વયમથાન્યથાભાવે ।
સંક્લેશે ઽથ વિશેષે ક્ષાન્તિરનુત્પત્તિધર્મોક્તા

ધર્મ નૈરાત્મ્યમુક્તીનાં તુલ્યત્વાત્ ગોત્રભેદતઃ ।
દ્વ્યાશયાપ્તેશ્ચ નિર્માણાત્પર્યન્તાદેકયાનતા

આકર્ષણાર્થમેકેષામન્યસંધારણાય ચ ।
દેશિતાનિયતાનાં હિ સંબુદ્ધૈરેકયાનતા

શ્રાવકો ઽનિયતો દ્વેધા દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થયાનતઃ ।
દૃષ્ટાર્થો વીતરાગશ્ચાવીતરાગો ઽપ્યસૌ મૃદુઃ

તૌ ચ લબ્ધાર્યમાર્ગસ્ય ભવેષુ પરિણામનાત્ ।
અચિન્ત્યપરિણામિક્યા ઉપપત્ત્યા સમન્વિતૌ

પ્રણિધાનવશાદેક ઉપપત્તિં પ્રપદ્યતે ।
એકો ઽનાગામિતાયોગાન્નિર્માણૈઃ પ્રતિપદ્યતે

નિર્વાણાભિરતત્વાચ્ચ તૌ ધન્ધગતિકૌ મતૌ ।
પુનઃ પુનઃ સ્વચિત્તસ્ય સમુદાચારયોગતઃ

સો ઽકૃતાર્થો હ્યબુદ્ધે ચ જાતો ધ્યાનાર્થમુદ્યતઃ ।
નિર્માણાર્થી તદાશ્રિત્ય પરાં બોધિમવાપ્નુતે

વિદ્યાસ્થાને પઞ્ચવિધે યોગમકૃત્વા સર્વજ્ઞત્વં નૈતિ કથંચિત્પરમાર્યઃ ।
ઇત્યન્યેષાં નિગ્રહણાનુગ્રહણાય સ્વાજ્ઞાર્થં વા તત્ર કરોત્યેવ સ યોગમ્

હેતૂપલબ્ધિતુષ્ટિશ્ચ નિશ્રયતદનુસ્મૃતિઃ ।
સાધારણફલેચ્છા ચ યથાબોધાધિમુચ્યના

ચતુર્વિધાનુભાવેન પ્રીયણા ખેદનિશ્ચયઃ ।
વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ પ્રતિપત્તિશ્ચતુર્વિધા

પ્રસાદઃ સંપ્રતીક્ષા ચ દાનચ્છન્દઃ પરત્ર ચ ।
સંનાહઃ પ્રણિધાનં ચ અભિનન્દમનસ્ક્રિયા

શક્તિલાભે સદૌત્સુક્યં દાનાદૌ ષડ્વિધેદ્યનમ્ ।
પરિપાકે ઽથ પૂજાયાં સેવાયામનુકમ્પના

અકૃતે કુકૃતે લજ્જા કૌકૃત્યં વિષયે રતિઃ ।
અમિત્રસંજ્ઞા ખેદે ચ રચનોદ્ભાવનામતિઃ

દાનાદયઃ પ્રતિસરણં સમ્બોધૌ નેશ્વરાદયઃ ।
દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ પ્રતિસંવેદનાદ્ [?]દ્વયોઃ

ચયાનુસ્મરણપ્રીતિર્માહાર્થ્યસ્ય ચ દર્શનમ્ ।
યોગે ઽભિલાષો ઽવિકલ્પે તદ્ધૃત્યાં પ્રત્યયાગમે

સપ્તપ્રકારાસદ્ગ્રાહવ્યુત્થાને શક્તિદર્શનમ્ ।
આશ્ચર્યં ચાપ્યનાશ્ચર્યં સંજ્ઞા ચૈવ ચતુર્વિધા

સમતા સર્વસત્ત્વેષુ દૃષ્ટિશ્ચાપિ મહાત્મિકા ।
પરગુણપ્રતિકારસ્ત્રયાશાસ્તિર્નિરન્તરઃ

બુદ્ધપ્રણીતાનુષ્ઠાનાદર્વાગસ્થાનચેતનાત્[ચેતના] ।
તદ્ધાનિવૃદ્ધ્યા સત્ત્વેષુ અનામોદઃ પ્રમોદના

પ્રતિવર્ણિકાયાં[વર્ણિકા]ભૂતાયાં ભાવનાયાં ચ નારૂચિઃ ।
નાધિવાસમનસ્કારો વ્યાકૃતનિયતે સ્પૃહા

આયત્યાં દર્શનાદ્વૃત્તિચેતના સમતેક્ષણા ।
અગ્રધર્મેષુ વૃત્ત્યા ચ અગ્રત્વાત્માવધારણાત્[ધારણા]

એતે શુભમનસ્કારા દશપારમિતાન્વયાઃ ।
સર્વદા બોધિસત્ત્વાનાં ધાતુપુષ્ટૌ ભવન્તિ હિ

પુષ્ટેરધ્યાશયતો મહતી પર્યેષ્ટિરિષ્યતે ધીરે ।
સવિવાસા હ્યવિવાસા તથૈવ વૈભુત્વિકી તેષામ્

અસકાયા લઘુ[લબ્ધ]કાયા પ્રપૂર્ણકાયા ચ બોધિસત્ત્વાનામ્ ।
બહુમાનસૂક્ષ્મમાના નિર્માણા ચૈષણાભિમતા

રૂપારૂપે ધર્મો લક્ષણહેતુસ્તથૈવ ચારોગ્યં[ગ્યે] ।
ઐશ્વર્યે ઽભિજ્ઞાભિસ્તદક્ષયત્વે ચ ધીરાણામ્

અભાવભાવાધ્યપવાદકલ્પ એકત્વનાનાસ્વવિશેષકલ્પાઃ ।
યથાર્થનામાભિનિવેશકલ્પાઃ જિનાત્મજૈઃ સંપરિવર્જનીયાઃ

ઇતિ શુભમતિરેત્ય યત્નમુગ્રં દ્વયપર્યેષિતધર્મતાસતત્વઃ ।
પ્રતિશરણમતઃ સદા પ્રજાનાં ભવતિ ગુણૈઃ સ સમુદ્રવત્પ્રપૂર્ણઃ