ज्ञानामृतसारसंहिता · अध्याय 1.4

इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे ब्रह्म-सनत्-कुमार-संवादे श्री-कृष्ण-महिमोपालम्भनं नाम तृतीयो ऽध्यायः
प्रथमैक-रात्रे चतुर्थो ऽध्यायः
ब्रह्मोवाच
ब्राह्मणस्य स्तवं श्रुत्वा परितुष्टो जनार्दनः ।
कृपां चकार भगवान् भक्तेशो भक्त-वत्सलः

एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भगवान् नन्द-नन्दनः ।
नारायणर्षिः कृपया चाजगाम सरोवरम्

ददर्श ब्राह्मण-वटुं तम् एव मुनि-पुङ्गवम् ।
तेजसा सुख-दृश्येन सुन्दरं सुमनोहरम्

पीत-वस्त्र-परीधानं नवीन-जलद-प्रभम् ।
चन्दनोक्षित-सर्वाङ्गं वन-माला-विभूषितम्

प्रसन्न-वदनं शुद्धं सस्मितं सर्व-पूजितम् ।
विभान्तं च जपन्तं शुद्ध-स्फटिक-मालया

दृष्ट्वा ननाम सहसा शिरसा विप्र-पुङ्गवः ।
शुभाशिषं ददौ तस्मै दत्वा शिरसि हस्तकम्

तम् उवाच मुनि-श्रेष्ठः कृपया दीन-वत्सलः ।
हितं तथ्यं नीति-सारं परिणाम-सुखावहम्

श्री-नारायणर्षिर् उवाच
अये विप्र महा-भाग सफलं जीवनं तव ।
यस्मिन् कुले च जातो ऽसि तद्-धन्यं सुप्रशंसितम्

भज त्वं परमानन्दं सानन्दं नन्द-नन्दनम् ।
ध्रुवं यास्यसि गोलोकं परमानन्दम् ईप्सितम्

तत् कुलं पावनं धन्यं यशस्यं च निरापदम् ।
यस्मिन् स्वयं भवान् जातः पुण्यः कृष्ण-परायणः

नैवेद्यं पतितं मार्गे जीर्नं श्वापद-भक्षितम् ।
भुक्त्वा तवैषा बुद्धिश् च कृष्ण-भक्तिर् बभूव च

कृष्ण-नैवेद्य-माहात्म्यं को वत्स कथितुं क्षमः ।
यद् वक्तुं न हि शक्ताश् च वेदाश् चत्वार एव च

वरं वृणुष्व भद्रं ते सुभद्र द्विज-पुङ्गव ।
सर्वं दातुम् अहं शक्तो यत् ते मनसि वाञ्च्छितम्

नारायण-वचः श्रुत्वा तम् उवाच शिषुः स्वयम् ।
पुनः कम्पित-सर्वाङ्गः साश्रु-नेत्रः पुटाञ्जलिः

सुभद्र उवाच
देहि मे कृष्ण-पादाब्जे दृढं भक्तिं सुदुर्लभम् ।
तद्-दास्यं तत्-पदे वासं जरा-मृत्यु-हरं परम्

अन्यं वरं न गृह्णामि न मे किंचित् प्रयोजनम् ।
नाहं वरार्थी कामी च रागी वेतन-भुग् यथा

नारायणर्षिर् उवाच
श्री-कृष्णो यस्य भक्तिश् च तस्यात्र किं सुदुर्लभम् ।
अणिमादिक-द्व-त्रिंशत्-सिद्धिः कर-तले परा

निर्विकल्पो ददात्य् अस्य नैव गृह्णाति वैष्णवः ।
अनिमित्तां हरेर् भक्तिं भक्ता वाञ्च्छन्ति सन्ततम्

गृहाण मन्त्रं कृष्णस्य परं कल्प-तरुं वरम् ।
भक्तिदं दास्यदं शुद्धं कर्म-मूल-निकृन्तनम्

लक्ष्मीर् माया-काम-बीजं ङे ऽन्तं कृष्ण-पदं तथा ।
वह्नि-जायान्त-मन्त्रं च मन्त्र-राजं मनोहरम्

इत्य् एवम् उक्त्वा तत्-कर्णे कथयाम् आस दक्षिणे ।
वार-त्रयं मुनि-श्रेष्ठः शुद्ध-भावेन पुत्रक

येन स्तोत्रेण तुष्टाव सुभद्रः परमेश्वरम् ।
आज्ञां चकार स ऋषिस् तद् एव पठितुं मुदा

कवचं च ददौ तस्मै जगन्-मङ्गल-मङ्गलम् ।
ध्यानं च साम-वेदोक्तं सर्व-पूजा-विधि-क्रमम्

हरेर् दास्यं च तद्-भक्तिर् गोलोक-वासम् ईप्सितम् ।
जन्म-द्वयान्तरे चैव कर्म-भोग-क्षये सति

सुभद्र उवाच
सत्यं कुरु महा-भाग वरं मे यदि दास्यसि ।
वरं वृणोमि तत् पश्चात् यन् मे मनसि वाञ्च्छितम्

नारायणर्षिर् उवाच
ओं सत्यं वत्स दास्यामि वरं वृणु यथेप्सितम् ।
ममाशक्यं नास्ति किंचित् दाताहं सर्व-सम्पदाम्

सुभद्र उवाच
कण्ठे ते किं च कवचं कस्य वा सर्व-पूजितम् ।
अमूल्य-रत्न-गुटिका-युक्तं च सुमनोहरम्

कवचं देहि मे देव स्व-सत्य-रक्षणं कुरु ।
विप्रस्य वचनं श्रुत्वा शुष्क-कण्ठौष्ठातालुकः

वक्तुं न शक्तस् तद् वाक्यं दध्यौ कृष्ण-पदाम्बुजम् ।
प्रददौ गुटिकां तस्मै नोवाच कवचं मुनिः

तम् उवाच महर्षिश् च वितुष्टश् चोन्मनाः सुत ।
वत्स क्रोधो हि देवस्य वरं तुल्यं च वाञ्च्छितम्

नारायणर्षिर् उवाच
त्रिंषत्-सहस्र-वर्षं च भुङ्क्ष्व राज्यं सुदुर्लभम् ।
लभस्व दुर्लभां लक्ष्मीं मायया मोहितो भव

मद्-इष्ट-देव-कवचं गृहीतं येन हेतुना ।
सप्त-कल्पान्त-जीवस्य परत्र च भविष्यति

सुचिरेणैव कालेन गोलोकं च प्रायस्यसि ।
परे मृकण्डु-पुत्रस् त्वं मार्कण्डेयो भविष्यसि

मया दत्तं च कवचं त्वां च रक्षति पुत्रक ।
तव कण्ठे स्थितिश् चाश्य प्रति जन्मनि जन्मनि

पुनश् च गुटिका-युक्तं कृत्वा च कवचं मुनिः ।
गले दधार भक्त्या च तद्-भक्तो धर्म-नन्दनः

वरं दत्वा च स मुनिर् ययौ गेहं स उन्मनाः ।
विप्राय कवचं दत्वा नष्ट-वत्सा गौर् यथा

भ्रात्रा नरेण पित्रा च धर्मेण च महात्मना ।
मात्रा मूर्त्या च पत्न्या च शान्त्या च भर्त्सितो मुनिः

विप्रः सम्प्राप्य कवचं मन्त्रं कल्प-तरुं परम् ।
सरोवरात् समुत्थाय प्रज्वलन् ब्रह्म-तेजसा

क्षणं तस्थौ सरस्-तीरे वट-मूले मनोहरे ।
जजाप परमं मन्त्रं सम्पूज्य जगद्-ईश्वरम्

अथ तत्-तात-विप्रो हि समन्विष्य सुतं चिरम् ।
गत्वा च स्व-गृहं दुःखी शोकार्तः स रुरोद च

समुद्यता तनुं त्यक्तुं तन्-माता पुत्र-वार्तया ।
न तत्याज तनुं विप्रो दृष्ट्वा सुस्वप्नम् उत्तमम्

विप्रो विप्रा गृहं त्यक्त्वा पुत्रान्वेषण-पूर्वकम् ।
प्रययौ काननं घोरं सर्वैश् च बान्धवैः सहः

सर्वं वनं समन्विष्य प्रययुस् ते सरोवरम् ।
ददृशुस् ते शिशुं गृह्यं सूर्याभं वट-मूलके

चुचुम्ब गण्डं पुत्रस्य विप्रो विप्रा च सारदम् ।
आशिश्लेष क्रमेणैव माता तातः पुनः पुनः

पुत्रश् च सर्व-वृत्तान्तं कथयाम् आस सादरम् ।
श्रुत्वा पुत्रस्य विप्रश् च विप्रा बान्धवस् तथा ॥ ज्स्स्_1,4. 45 ॥
ययुः सर्वे स्व-देशं च परमाह्लाद-मानसाः ।
चन्द्र-भागां समुत्तीर्य विवेश नगरं परम्

नगर-स्थो नृपेन्द्रश् च दृष्ट्वा तेजस्विनं शिशुम् ।
ददौ तस्मै स्व-कन्यां च रत्नालङ्कार-भूषितम्

युवतीं सुन्दरीं श्यामां तप्त-कञ्चन-संनिभाम् ।
पति-व्रतां महा-भागां सुन्दरीं कमलाकलां

गजेन्द्राणां सहस्रं च प्रददौ यौतुकं मुदा ।
अश्वानां दश-लक्षं च रत्नानां च सहस्रकम्

दासीनां निष्क-कण्ठीनां सौन्दरीणां सहस्रकम् ।
वस्त्र-रत्न-सहस्रं च बहु-मूल्यं सुदुर्लभम्

दासानां च सहस्रं च पदातीनां त्रि-लक्षकम् ।
दश-लक्षं सुवर्णं च रत्न-मालां सुदुर्लभाम्

दत्वा तस्मै च कन्यां च रुरोद च सभार्यकः ।
राजा च कन्यया सार्धं प्रययौ विप्र-मन्दिरम्

गत्वा चापि कियद् दूरं ददर्श नगरं नृपः ।
अतीव सुन्दरं रम्यं विजित्य चामरावतीम्

शुद्ध-स्फटिक-संकाशं रत्न-सार-विनिर्मितम् ।
त्रि-कोटि-चट्टालिका-गेहं नव-कोटि-सुमन्दिरम्

सप्त-प्राकार-युक्तं च परिखा-त्रय-सम्युक्तम् ।
दुर्लङ्घ्यम् अति-दुर्गम्यं रिपूणाम् अपि पुत्रक

शिशोश् च स्वाश्रमं रम्यं सद्-रत्न-सार-निर्मितम् ।
स्फुरत् वज्र-कपाटं च रत्नेन्द्र-कलशान्वितम्

सद्-रत्न-दर्पणाइर् दीपं रत्न-कुम्भैर् विराजितम् ।
प्राङ्गणं रत्न-साराढ्यं रत्न-सोपान-शोभितम्

मनोहरं राज-मार्गं सिन्दूरादि-परिष्कृतम् ।
प्राकारं मणि-भूषाढ्यम् उच्चैर् आकाश-स्पर्शि च

जगाम विस्मयं राजा दृष्ट्वा नगरम् उत्तमम् ।
पित्रा मात्रा सह शिशुर् विस्मयं च ययौ मुदा

गजेन्द्राणां त्रि-लक्षं च श्वानां शत-लक्षकम् ।
चतुर्-गुणं पदातीनाम् आययुस् ते ऽप्य् अनुव्रजम्

वारणेन्द्रं पुरस् कृत्य वेश्यां च नर्तकं तथा ।
द्विजांश् च पूर्ण-कुम्भांश् च पति-पुत्रवतीं सतीं

महा-पात्रः शिशुं दृष्ट्वा गजेन्द्रोपरि-संस्थितम् ।
मूर्ध्ना ननाम वेगेनाप्य् अवरुह्य गजाद् अपि

शिशुं प्रवेशयां आस रत्न-निर्माण-मन्दिरम् ।
रत्न-सिंहासनं तस्मै प्रददौ सादरं मुदा

कन्या-दात्रे च पित्रे च मात्रे च सादरं मुदा ।
रत्न-सिंःआसनं रम्यं प्रददौ पात्र एव च

शिशुम् सिषेव पात्रश् च स्वयं च श्वेत-चामरैः ।
दधार रत्न-छत्रं च हीराहार-परिष्कृतम्

उवास स स-भार्यां च सुधर्म्यां महेन्द्रवत् ।
श्वसुरश् च ययौ गेहं शिशुना च पुरस्कृतः

त्रिंशत्-सहस्र-वर्षं च राजा राज्यं चकार सः ।
कालान्तरे तत्-पिता च वने व्याघ्रेण भक्षितः

पति-व्रता महा-भागा माता सह-मृता सुत ।
रत्न-यानेन रम्येण स-स्त्रीकः कृष्ण-मन्दिरम्

प्रययौ सादरं विप्रः कृष्ण-नैवेद्य-भक्षणात् ।
तद्-अस्थि भुक्त्वा व्याघ्रश् च पूतः सद्यश् च सांप्रतम्

ताभ्यां सार्धं च प्रययौ गोलोकं सुमनोहरम् ।
शिशुर् देहं परित्यज्य हिमाद्रौ स्वर्-णदी-तटे

दत्वा पुत्राय राज्यं च स्वर्गाद् अपि सुदुर्लभम् ।
मृकण्डु-पत्नी-गर्भे च लेभे जन्म स्व-कर्मणा

मार्कण्डेयो मुनि-श्रेष्ठो बभूव पर-जन्मनि ।
सप्त-कल्पान्त-जीवी च नारायण-वरेण सः

बभूव सांप्रतं विप्रः कृष्ण-नैवेद्य-भक्षणात् ।
श्व-भक्षितं च नैवेद्यं भुक्त्वा चेद् ईदृशी गतिः ।
अकामतश् चाप्य् अज्ञातो जीर्ण-मार्ग-स्थितं सुत

यो भक्षेत् कामतो ज्ञातो नित्यं नैवेद्यम् ईप्सितम् ।
न जानन्ति गतिस् तस्य वेदाश् चत्वार एव च

इति ते कथितं ब्रह्मन्न् इतिहासं पुरातनम् ।
आश्चर्यं मधुरं रम्यं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि

श्री-नारद उवाच
श्रुतं नैवेद्य-माहात्म्यम् अतीव सुमनोहरम् ।
ईश्वरस्यापि हे तात कृष्णस्य परमात्मनः

अधुना श्रोतुम् इच्छामि स्वात्म-सन्देह-भञ्जनम् ।
नारायणर्षेर् कण्ठे च कवचं तस्य तद् वद

अथ कवच-प्रश्नः
सनत्-कुमार उवाच
ममाप्य् अस्तीति सन्देहो वचने प्रपितामह ।
कस्य तत् कवचं ब्रह्मन्न् इदं वक्तुं त्वम् अर्हसि

स पिता स गुरुः स्वच्छः करोति भ्रम-भञ्जनम् ।
शीघ्रं ब्रूहि महा-भाग नारदं मां सुत-प्रिय

पुत्रयोश् च वचः श्रुत्वा शुष्क-कण्ठौष्ठतालुकः ।
उवाच वचनं ब्रह्मा स्मरन् कृष्ण-पदाम्बुजम्

ब्रह्मोवाच
नारायणेन मुनिना जगन्-मङ्गल-मङ्गलम् ।
विप्राय कवचं दत्तम् ध्यानं च पर्मात्मनः

तद् ब्रवीमि महा-भाग त्वाम् एव नारदं प्रति ।
कण्ठ-स्थं कवचं वक्तुं नैव शक्नोमि सांप्रतम्

मत्-कण्ठे कवचं यस्य गोपनीयं सुदुर्लभम् ।
नारायणर्षि-कण्ठे च तद् एव परमाद्भुतम्

तद् एव धर्म-कण्ठे च नरस्य च महात्मनः ।
अगस्त्यस्य च कण्ठे च लोमशस्य महा-मुनेः

तुलस्याश् चापि संज्ञायाः सावित्र्याश् चापि पुत्रक ।
अन्येषां च भाग्यवतां भारते च सुदुर्लभे

नारद उवाच
पश्चात् श्रोष्यामि कवचं जगन्-मङ्गल-मङ्गलम् ।
ध्यानं पूजां विधानं च कृष्णस्य परमात्मनः

आदौ कथय भद्रं ते परं परम-भद्रकम् ।
सुभद्र-प्राप्तं कवचं माहात्म्यं यस्य दुर्लभम्

ब्रह्मोवाच
सुभद्र-प्राप्तं कवचं पश्चात् श्रोष्यसि पुत्रक ।
शङ्करस्य मुखाद् विप्र स्व-गुरोर् ज्ञानिनस् तथा