જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથમૈક-રાત્રે બ્રહ્મ-સનત્-કુમાર-સંવાદે શ્રી-કૃષ્ણ-મહિમોપાલમ્ભનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
બ્રહ્મોવાચ
બ્રાહ્મણસ્ય સ્તવં શ્રુત્વા પરિતુષ્ટો જનાર્દનઃ ।
કૃપાં ચકાર ભગવાન્ ભક્તેશો ભક્ત-વત્સલઃ

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ભગવાન્ નન્દ-નન્દનઃ ।
નારાયણર્ષિઃ કૃપયા ચાજગામ સરોવરમ્

દદર્શ બ્રાહ્મણ-વટું તમ્ એવ મુનિ-પુઙ્ગવમ્ ।
તેજસા સુખ-દૃશ્યેન સુન્દરં સુમનોહરમ્

પીત-વસ્ત્ર-પરીધાનં નવીન-જલદ-પ્રભમ્ ।
ચન્દનોક્ષિત-સર્વાઙ્ગં વન-માલા-વિભૂષિતમ્

પ્રસન્ન-વદનં શુદ્ધં સસ્મિતં સર્વ-પૂજિતમ્ ।
વિભાન્તં ચ જપન્તં શુદ્ધ-સ્ફટિક-માલયા

દૃષ્ટ્વા નનામ સહસા શિરસા વિપ્ર-પુઙ્ગવઃ ।
શુભાશિષં દદૌ તસ્મૈ દત્વા શિરસિ હસ્તકમ્

તમ્ ઉવાચ મુનિ-શ્રેષ્ઠઃ કૃપયા દીન-વત્સલઃ ।
હિતં તથ્યં નીતિ-સારં પરિણામ-સુખાવહમ્

શ્રી-નારાયણર્ષિર્ ઉવાચ
અયે વિપ્ર મહા-ભાગ સફલં જીવનં તવ ।
યસ્મિન્ કુલે ચ જાતો ઽસિ તદ્-ધન્યં સુપ્રશંસિતમ્

ભજ ત્વં પરમાનન્દં સાનન્દં નન્દ-નન્દનમ્ ।
ધ્રુવં યાસ્યસિ ગોલોકં પરમાનન્દમ્ ઈપ્સિતમ્

તત્ કુલં પાવનં ધન્યં યશસ્યં ચ નિરાપદમ્ ।
યસ્મિન્ સ્વયં ભવાન્ જાતઃ પુણ્યઃ કૃષ્ણ-પરાયણઃ

નૈવેદ્યં પતિતં માર્ગે જીર્નં શ્વાપદ-ભક્ષિતમ્ ।
ભુક્ત્વા તવૈષા બુદ્ધિશ્ ચ કૃષ્ણ-ભક્તિર્ બભૂવ ચ

કૃષ્ણ-નૈવેદ્ય-માહાત્મ્યં કો વત્સ કથિતું ક્ષમઃ ।
યદ્ વક્તું ન હિ શક્તાશ્ ચ વેદાશ્ ચત્વાર એવ ચ

વરં વૃણુષ્વ ભદ્રં તે સુભદ્ર દ્વિજ-પુઙ્ગવ ।
સર્વં દાતુમ્ અહં શક્તો યત્ તે મનસિ વાઞ્ચ્છિતમ્

નારાયણ-વચઃ શ્રુત્વા તમ્ ઉવાચ શિષુઃ સ્વયમ્ ।
પુનઃ કમ્પિત-સર્વાઙ્ગઃ સાશ્રુ-નેત્રઃ પુટાઞ્જલિઃ

સુભદ્ર ઉવાચ
દેહિ મે કૃષ્ણ-પાદાબ્જે દૃઢં ભક્તિં સુદુર્લભમ્ ।
તદ્-દાસ્યં તત્-પદે વાસં જરા-મૃત્યુ-હરં પરમ્

અન્યં વરં ન ગૃહ્ણામિ ન મે કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ ।
નાહં વરાર્થી કામી ચ રાગી વેતન-ભુગ્ યથા

નારાયણર્ષિર્ ઉવાચ
શ્રી-કૃષ્ણો યસ્ય ભક્તિશ્ ચ તસ્યાત્ર કિં સુદુર્લભમ્ ।
અણિમાદિક-દ્વ-ત્રિંશત્-સિદ્ધિઃ કર-તલે પરા

નિર્વિકલ્પો દદાત્ય્ અસ્ય નૈવ ગૃહ્ણાતિ વૈષ્ણવઃ ।
અનિમિત્તાં હરેર્ ભક્તિં ભક્તા વાઞ્ચ્છન્તિ સન્તતમ્

ગૃહાણ મન્ત્રં કૃષ્ણસ્ય પરં કલ્પ-તરું વરમ્ ।
ભક્તિદં દાસ્યદં શુદ્ધં કર્મ-મૂલ-નિકૃન્તનમ્

લક્ષ્મીર્ માયા-કામ-બીજં ઙે ઽન્તં કૃષ્ણ-પદં તથા ।
વહ્નિ-જાયાન્ત-મન્ત્રં ચ મન્ત્ર-રાજં મનોહરમ્

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા તત્-કર્ણે કથયામ્ આસ દક્ષિણે ।
વાર-ત્રયં મુનિ-શ્રેષ્ઠઃ શુદ્ધ-ભાવેન પુત્રક

યેન સ્તોત્રેણ તુષ્ટાવ સુભદ્રઃ પરમેશ્વરમ્ ।
આજ્ઞાં ચકાર સ ઋષિસ્ તદ્ એવ પઠિતું મુદા

કવચં ચ દદૌ તસ્મૈ જગન્-મઙ્ગલ-મઙ્ગલમ્ ।
ધ્યાનં ચ સામ-વેદોક્તં સર્વ-પૂજા-વિધિ-ક્રમમ્

હરેર્ દાસ્યં ચ તદ્-ભક્તિર્ ગોલોક-વાસમ્ ઈપ્સિતમ્ ।
જન્મ-દ્વયાન્તરે ચૈવ કર્મ-ભોગ-ક્ષયે સતિ

સુભદ્ર ઉવાચ
સત્યં કુરુ મહા-ભાગ વરં મે યદિ દાસ્યસિ ।
વરં વૃણોમિ તત્ પશ્ચાત્ યન્ મે મનસિ વાઞ્ચ્છિતમ્

નારાયણર્ષિર્ ઉવાચ
ઓં સત્યં વત્સ દાસ્યામિ વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ ।
મમાશક્યં નાસ્તિ કિંચિત્ દાતાહં સર્વ-સમ્પદામ્

સુભદ્ર ઉવાચ
કણ્ઠે તે કિં ચ કવચં કસ્ય વા સર્વ-પૂજિતમ્ ।
અમૂલ્ય-રત્ન-ગુટિકા-યુક્તં ચ સુમનોહરમ્

કવચં દેહિ મે દેવ સ્વ-સત્ય-રક્ષણં કુરુ ।
વિપ્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા શુષ્ક-કણ્ઠૌષ્ઠાતાલુકઃ

વક્તું ન શક્તસ્ તદ્ વાક્યં દધ્યૌ કૃષ્ણ-પદામ્બુજમ્ ।
પ્રદદૌ ગુટિકાં તસ્મૈ નોવાચ કવચં મુનિઃ

તમ્ ઉવાચ મહર્ષિશ્ ચ વિતુષ્ટશ્ ચોન્મનાઃ સુત ।
વત્સ ક્રોધો હિ દેવસ્ય વરં તુલ્યં ચ વાઞ્ચ્છિતમ્

નારાયણર્ષિર્ ઉવાચ
ત્રિંષત્-સહસ્ર-વર્ષં ચ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સુદુર્લભમ્ ।
લભસ્વ દુર્લભાં લક્ષ્મીં માયયા મોહિતો ભવ

મદ્-ઇષ્ટ-દેવ-કવચં ગૃહીતં યેન હેતુના ।
સપ્ત-કલ્પાન્ત-જીવસ્ય પરત્ર ચ ભવિષ્યતિ

સુચિરેણૈવ કાલેન ગોલોકં ચ પ્રાયસ્યસિ ।
પરે મૃકણ્ડુ-પુત્રસ્ ત્વં માર્કણ્ડેયો ભવિષ્યસિ

મયા દત્તં ચ કવચં ત્વાં ચ રક્ષતિ પુત્રક ।
તવ કણ્ઠે સ્થિતિશ્ ચાશ્ય પ્રતિ જન્મનિ જન્મનિ

પુનશ્ ચ ગુટિકા-યુક્તં કૃત્વા ચ કવચં મુનિઃ ।
ગલે દધાર ભક્ત્યા ચ તદ્-ભક્તો ધર્મ-નન્દનઃ

વરં દત્વા ચ સ મુનિર્ યયૌ ગેહં સ ઉન્મનાઃ ।
વિપ્રાય કવચં દત્વા નષ્ટ-વત્સા ગૌર્ યથા

ભ્રાત્રા નરેણ પિત્રા ચ ધર્મેણ ચ મહાત્મના ।
માત્રા મૂર્ત્યા ચ પત્ન્યા ચ શાન્ત્યા ચ ભર્ત્સિતો મુનિઃ

વિપ્રઃ સમ્પ્રાપ્ય કવચં મન્ત્રં કલ્પ-તરું પરમ્ ।
સરોવરાત્ સમુત્થાય પ્રજ્વલન્ બ્રહ્મ-તેજસા

ક્ષણં તસ્થૌ સરસ્-તીરે વટ-મૂલે મનોહરે ।
જજાપ પરમં મન્ત્રં સમ્પૂજ્ય જગદ્-ઈશ્વરમ્

અથ તત્-તાત-વિપ્રો હિ સમન્વિષ્ય સુતં ચિરમ્ ।
ગત્વા ચ સ્વ-ગૃહં દુઃખી શોકાર્તઃ સ રુરોદ ચ

સમુદ્યતા તનું ત્યક્તું તન્-માતા પુત્ર-વાર્તયા ।
ન તત્યાજ તનું વિપ્રો દૃષ્ટ્વા સુસ્વપ્નમ્ ઉત્તમમ્

વિપ્રો વિપ્રા ગૃહં ત્યક્ત્વા પુત્રાન્વેષણ-પૂર્વકમ્ ।
પ્રયયૌ કાનનં ઘોરં સર્વૈશ્ ચ બાન્ધવૈઃ સહઃ

સર્વં વનં સમન્વિષ્ય પ્રયયુસ્ તે સરોવરમ્ ।
દદૃશુસ્ તે શિશું ગૃહ્યં સૂર્યાભં વટ-મૂલકે

ચુચુમ્બ ગણ્ડં પુત્રસ્ય વિપ્રો વિપ્રા ચ સારદમ્ ।
આશિશ્લેષ ક્રમેણૈવ માતા તાતઃ પુનઃ પુનઃ

પુત્રશ્ ચ સર્વ-વૃત્તાન્તં કથયામ્ આસ સાદરમ્ ।
શ્રુત્વા પુત્રસ્ય વિપ્રશ્ ચ વિપ્રા બાન્ધવસ્ તથા ॥ જ્સ્સ્_1,4. 45 ॥
યયુઃ સર્વે સ્વ-દેશં ચ પરમાહ્લાદ-માનસાઃ ।
ચન્દ્ર-ભાગાં સમુત્તીર્ય વિવેશ નગરં પરમ્

નગર-સ્થો નૃપેન્દ્રશ્ ચ દૃષ્ટ્વા તેજસ્વિનં શિશુમ્ ।
દદૌ તસ્મૈ સ્વ-કન્યાં ચ રત્નાલઙ્કાર-ભૂષિતમ્

યુવતીં સુન્દરીં શ્યામાં તપ્ત-કઞ્ચન-સંનિભામ્ ।
પતિ-વ્રતાં મહા-ભાગાં સુન્દરીં કમલાકલાં

ગજેન્દ્રાણાં સહસ્રં ચ પ્રદદૌ યૌતુકં મુદા ।
અશ્વાનાં દશ-લક્ષં ચ રત્નાનાં ચ સહસ્રકમ્

દાસીનાં નિષ્ક-કણ્ઠીનાં સૌન્દરીણાં સહસ્રકમ્ ।
વસ્ત્ર-રત્ન-સહસ્રં ચ બહુ-મૂલ્યં સુદુર્લભમ્

દાસાનાં ચ સહસ્રં ચ પદાતીનાં ત્રિ-લક્ષકમ્ ।
દશ-લક્ષં સુવર્ણં ચ રત્ન-માલાં સુદુર્લભામ્

દત્વા તસ્મૈ ચ કન્યાં ચ રુરોદ ચ સભાર્યકઃ ।
રાજા ચ કન્યયા સાર્ધં પ્રયયૌ વિપ્ર-મન્દિરમ્

ગત્વા ચાપિ કિયદ્ દૂરં દદર્શ નગરં નૃપઃ ।
અતીવ સુન્દરં રમ્યં વિજિત્ય ચામરાવતીમ્

શુદ્ધ-સ્ફટિક-સંકાશં રત્ન-સાર-વિનિર્મિતમ્ ।
ત્રિ-કોટિ-ચટ્ટાલિકા-ગેહં નવ-કોટિ-સુમન્દિરમ્

સપ્ત-પ્રાકાર-યુક્તં ચ પરિખા-ત્રય-સમ્યુક્તમ્ ।
દુર્લઙ્ઘ્યમ્ અતિ-દુર્ગમ્યં રિપૂણામ્ અપિ પુત્રક

શિશોશ્ ચ સ્વાશ્રમં રમ્યં સદ્-રત્ન-સાર-નિર્મિતમ્ ।
સ્ફુરત્ વજ્ર-કપાટં ચ રત્નેન્દ્ર-કલશાન્વિતમ્

સદ્-રત્ન-દર્પણાઇર્ દીપં રત્ન-કુમ્ભૈર્ વિરાજિતમ્ ।
પ્રાઙ્ગણં રત્ન-સારાઢ્યં રત્ન-સોપાન-શોભિતમ્

મનોહરં રાજ-માર્ગં સિન્દૂરાદિ-પરિષ્કૃતમ્ ।
પ્રાકારં મણિ-ભૂષાઢ્યમ્ ઉચ્ચૈર્ આકાશ-સ્પર્શિ ચ

જગામ વિસ્મયં રાજા દૃષ્ટ્વા નગરમ્ ઉત્તમમ્ ।
પિત્રા માત્રા સહ શિશુર્ વિસ્મયં ચ યયૌ મુદા

ગજેન્દ્રાણાં ત્રિ-લક્ષં ચ શ્વાનાં શત-લક્ષકમ્ ।
ચતુર્-ગુણં પદાતીનામ્ આયયુસ્ તે ઽપ્ય્ અનુવ્રજમ્

વારણેન્દ્રં પુરસ્ કૃત્ય વેશ્યાં ચ નર્તકં તથા ।
દ્વિજાંશ્ ચ પૂર્ણ-કુમ્ભાંશ્ ચ પતિ-પુત્રવતીં સતીં

મહા-પાત્રઃ શિશું દૃષ્ટ્વા ગજેન્દ્રોપરિ-સંસ્થિતમ્ ।
મૂર્ધ્ના નનામ વેગેનાપ્ય્ અવરુહ્ય ગજાદ્ અપિ

શિશું પ્રવેશયાં આસ રત્ન-નિર્માણ-મન્દિરમ્ ।
રત્ન-સિંહાસનં તસ્મૈ પ્રદદૌ સાદરં મુદા

કન્યા-દાત્રે ચ પિત્રે ચ માત્રે ચ સાદરં મુદા ।
રત્ન-સિંઃઆસનં રમ્યં પ્રદદૌ પાત્ર એવ ચ

શિશુમ્ સિષેવ પાત્રશ્ ચ સ્વયં ચ શ્વેત-ચામરૈઃ ।
દધાર રત્ન-છત્રં ચ હીરાહાર-પરિષ્કૃતમ્

ઉવાસ સ સ-ભાર્યાં ચ સુધર્મ્યાં મહેન્દ્રવત્ ।
શ્વસુરશ્ ચ યયૌ ગેહં શિશુના ચ પુરસ્કૃતઃ

ત્રિંશત્-સહસ્ર-વર્ષં ચ રાજા રાજ્યં ચકાર સઃ ।
કાલાન્તરે તત્-પિતા ચ વને વ્યાઘ્રેણ ભક્ષિતઃ

પતિ-વ્રતા મહા-ભાગા માતા સહ-મૃતા સુત ।
રત્ન-યાનેન રમ્યેણ સ-સ્ત્રીકઃ કૃષ્ણ-મન્દિરમ્

પ્રયયૌ સાદરં વિપ્રઃ કૃષ્ણ-નૈવેદ્ય-ભક્ષણાત્ ।
તદ્-અસ્થિ ભુક્ત્વા વ્યાઘ્રશ્ ચ પૂતઃ સદ્યશ્ ચ સાંપ્રતમ્

તાભ્યાં સાર્ધં ચ પ્રયયૌ ગોલોકં સુમનોહરમ્ ।
શિશુર્ દેહં પરિત્યજ્ય હિમાદ્રૌ સ્વર્-ણદી-તટે

દત્વા પુત્રાય રાજ્યં ચ સ્વર્ગાદ્ અપિ સુદુર્લભમ્ ।
મૃકણ્ડુ-પત્ની-ગર્ભે ચ લેભે જન્મ સ્વ-કર્મણા

માર્કણ્ડેયો મુનિ-શ્રેષ્ઠો બભૂવ પર-જન્મનિ ।
સપ્ત-કલ્પાન્ત-જીવી ચ નારાયણ-વરેણ સઃ

બભૂવ સાંપ્રતં વિપ્રઃ કૃષ્ણ-નૈવેદ્ય-ભક્ષણાત્ ।
શ્વ-ભક્ષિતં ચ નૈવેદ્યં ભુક્ત્વા ચેદ્ ઈદૃશી ગતિઃ ।
અકામતશ્ ચાપ્ય્ અજ્ઞાતો જીર્ણ-માર્ગ-સ્થિતં સુત

યો ભક્ષેત્ કામતો જ્ઞાતો નિત્યં નૈવેદ્યમ્ ઈપ્સિતમ્ ।
ન જાનન્તિ ગતિસ્ તસ્ય વેદાશ્ ચત્વાર એવ ચ

ઇતિ તે કથિતં બ્રહ્મન્ન્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આશ્ચર્યં મધુરં રમ્યં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ

શ્રી-નારદ ઉવાચ
શ્રુતં નૈવેદ્ય-માહાત્મ્યમ્ અતીવ સુમનોહરમ્ ।
ઈશ્વરસ્યાપિ હે તાત કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

અધુના શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ સ્વાત્મ-સન્દેહ-ભઞ્જનમ્ ।
નારાયણર્ષેર્ કણ્ઠે ચ કવચં તસ્ય તદ્ વદ

અથ કવચ-પ્રશ્નઃ
સનત્-કુમાર ઉવાચ
મમાપ્ય્ અસ્તીતિ સન્દેહો વચને પ્રપિતામહ ।
કસ્ય તત્ કવચં બ્રહ્મન્ન્ ઇદં વક્તું ત્વમ્ અર્હસિ

સ પિતા સ ગુરુઃ સ્વચ્છઃ કરોતિ ભ્રમ-ભઞ્જનમ્ ।
શીઘ્રં બ્રૂહિ મહા-ભાગ નારદં માં સુત-પ્રિય

પુત્રયોશ્ ચ વચઃ શ્રુત્વા શુષ્ક-કણ્ઠૌષ્ઠતાલુકઃ ।
ઉવાચ વચનં બ્રહ્મા સ્મરન્ કૃષ્ણ-પદામ્બુજમ્

બ્રહ્મોવાચ
નારાયણેન મુનિના જગન્-મઙ્ગલ-મઙ્ગલમ્ ।
વિપ્રાય કવચં દત્તમ્ ધ્યાનં ચ પર્માત્મનઃ

તદ્ બ્રવીમિ મહા-ભાગ ત્વામ્ એવ નારદં પ્રતિ ।
કણ્ઠ-સ્થં કવચં વક્તું નૈવ શક્નોમિ સાંપ્રતમ્

મત્-કણ્ઠે કવચં યસ્ય ગોપનીયં સુદુર્લભમ્ ।
નારાયણર્ષિ-કણ્ઠે ચ તદ્ એવ પરમાદ્ભુતમ્

તદ્ એવ ધર્મ-કણ્ઠે ચ નરસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
અગસ્ત્યસ્ય ચ કણ્ઠે ચ લોમશસ્ય મહા-મુનેઃ

તુલસ્યાશ્ ચાપિ સંજ્ઞાયાઃ સાવિત્ર્યાશ્ ચાપિ પુત્રક ।
અન્યેષાં ચ ભાગ્યવતાં ભારતે ચ સુદુર્લભે

નારદ ઉવાચ
પશ્ચાત્ શ્રોષ્યામિ કવચં જગન્-મઙ્ગલ-મઙ્ગલમ્ ।
ધ્યાનં પૂજાં વિધાનં ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

આદૌ કથય ભદ્રં તે પરં પરમ-ભદ્રકમ્ ।
સુભદ્ર-પ્રાપ્તં કવચં માહાત્મ્યં યસ્ય દુર્લભમ્

બ્રહ્મોવાચ
સુભદ્ર-પ્રાપ્તં કવચં પશ્ચાત્ શ્રોષ્યસિ પુત્રક ।
શઙ્કરસ્ય મુખાદ્ વિપ્ર સ્વ-ગુરોર્ જ્ઞાનિનસ્ તથા