ज्ञानामृतसारसंहिता · अध्याय 1.3

इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे ब्रह्म-सनत्-कुमार-संवादे नैवेद्य-प्रशंसनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः
प्रथमैक-रात्रे तृतीयो ऽध्यायः
सनत्-कुमार उवाच
अहो तात किम् आश्चर्यं कृष्णस्य परमात्मनः ।
परं नैवेद्य-माहात्म्यं विस्तराद् वद साम्प्रतम्

अथ श्री-कृष्ण-महिम-वर्णनम्
ब्रह्मोवाच
एकदा ब्राह्मणो हृष्टः प्रफुल्ल-वदनेक्षणः ।
पुत्रेण सार्धं प्रययौ बान्धवस्य गृहं मुदा

निमन्त्रितो विवाहेन महा-संभार-संभृतः ।
भुक्त्वा पीत्वा च तद्-गृहे स्व-गृहं प्रययौ मुदा

सपुत्रो ब्राह्मणो मार्गे क्षुत्-पिपासार्दितः सुतः ।
ददर्श चन्द्र-भागां तां नदीम् अति-मनोहराम्

उवाच पुत्रः पित्रं स्नात्वा भोक्ष्यामि चेति भोः ।
क्षुत्-पिपासा बलवती वर्धते तात वर्त्मनि

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा तम् उवाच द्विजः स्वयम् ।
भयंकरं वनम् इदं समीपे सरितः सुतः

सुशीघ्रं गच्छ ग्रामान्तं पुरो रम्य-सरोवरम् ।
तत्र स्नात्वा च भोक्ष्यावो गच्छ वत्स यथासुखम्

तातस्य वचनं श्रुत्वा जहास च चुकोप ह ।
पितरं वक्तुम् आरेभे रक्त-पण्ग्कज-लोचनः

शिशुर् उवाच
बालो ऽहं दश-वर्षीयस् त्वं च वृद्धश् च ज्ञानदः ।
पिता ददाति पुत्राय ज्ञानं सर्वत्र भू-तले

अहो दुरत्ययः कालो वृध्हो वदति बालवत् ।
कथं प्राक्तनम् उल्लङ्घ्य ब्रूहि तात दुरत्ययम्

प्राक्तनात् सुख-दुःखं च रोगं शोकं भयं पितः ।
सुमृत्युर् अपमृत्युर् वा चिरायुर् अल्प-जीवनः

यत्र काले च यन्-मृत्युर् भवनं शुभ-कर्म च ।
न्यूनाधिकं क्षणं नास्ति निषेकः केन वार्यते

यस्य हस्ते च यन्-मृत्युर् विधात्रा लिखितः पुरा ।
न च तं खण्डितुं शक्तः स्वयं विष्णुश् च शङ्करः

तात व्यर्थम् अधीतं ते दुर्बुद्धेर् जन्म निष्फलम् ।
सुबुद्धेः सफलं जन्म तत्-क्षणम् जीवनं सुखम्

येन शुक्ली-कृता हंसाः शुकाश् च हरिती-कृताः ।
मयूराश् चित्रिता येन स मे रक्षां करिष्यति

येन कृष्णेन विश्वानि चासंख्यानि कृतानि च ।
चराचरं च यो रक्षेत् स मे रक्षां करिष्यति

घोरारण्ये सुखं शेते यो हि कृष्णेन रक्षितः ।
निर्बन्धो ऽपि यस्य मरणं तस्य मन्दिरे

यः शेते नाग-शय्यासु प्राक्तनान् मङ्गलाहितः ।
यो नाग-भक्षितो भोगात् स भृतो गरुडान्तिके

न समुद्रे च म्रियते नाग्नि-राशौ विषानले ।
न शस्त्रेण न चास्त्रेणायुर्-मर्माणि रक्षति

नाप्राप्त-कालो म्रियते विद्धः शर-शतैर् अपि ।
तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्त-कालो न जीवति

कश्चिद् गर्भे च म्रियते कश्चिद् भूमिष्ट-मात्रतः ।
कश्चिद् यौवन-काले च कश्चिद् एव हि वार्द्धके

कश्चिद् चिरायु रोगी चाप्य् अरोगी चापि कश्चन ।
कश्चिद् धनी दरिद्रश् च कश्चिद् एव हि कर्मणा

कश्चित् कल्पान्त-जीवी च चिर-जीवी च कश्चन ।
प्राक्तनाद् अमरः कश्चिन् निषेको बलवत्तरः

कश्चिद् याति च राजेन्द्रो दिव्य-यानेन कर्मणा ।
कश्चित् कीट-पतङ्गेषु कश्चित् पश्वादि-योनिषु

कश्चिद् एव हि सन्न्यासी कश्चिच् च नर-घातकः ।
कश्चिद् गजेन्द्र-गामी च पशु-यायी च कश्चन

कश्चिद् सूक्ष्मांशुका-धारी कश्चिज् जीर्ण-पटी जनः

कश्चिन् नग्नो ऽअप्य् अनाहारी सुधा-भोजी च च कश्चन ।
कश्चिच् च सुन्दरः श्रीमान् गलत्-कुष्टी च कश्चन

कश्चित् कुब्जश् चाङ्ग-हीनो बधिरः काण एव च ।
कश्चिद् दीर्घो मध्यमश् च कश्चित् खञ्जश् च वामनः

कश्चित् कृष्णश् च गौरश् च श्यामलश् च स्व-कर्मणा ।
कश्चिद् भक्त्या च प्राप्नोति कृष्ण-दास्यं सुदुर्लभम्

ब्रह्मणः परमं स्थानं जन्म-मृत्यु-जरा-हरम् ।
कश्चित् प्राप्नोति परमं ब्रह्म-लोकं निरामयम्

कश्चित् स्वर्गम् इन्द्र-पदं शिव-लोकं स्वकर्मणा ।
कश्चित् वर्गम् इन्द्र-लोकं यम-लोकं च कश्चन

कश्चिच् च नरके घोरे प्राप्नोति क्लेशम् उल्वणम् ।
तादितो यम-दूतेन क्षुधितस् तृषितः सदा

भुङ्क्ते विण्-मूत्र-कीटं तन्-मलं श्लेष्मं गरं वसाम् ।
क्षुर-धारे तप्त-तैले वह्नौ शिते जले स्थले

प्राप्नोति दारुणं दुःखम् आकल्पं पातकी पितः ।
तथा भोगावशेषे च लब्धा जन्म स्व-कर्मणा

व्याधि-युक्तः प्रमुच्येत तया चेद् ईश्वरेच्छया ।
यद्-भयाद् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति यद्-भयात्

वर्षतीन्द्रो दहत्य् अग्निर् मृत्युश् चरति जन्तुषु ।
यस्याज्ञया सृष्टि-विधौ मूर्मो ऽनन्तं दधाति च

स च सर्वं च ब्रह्माण्डं लीलया चेश्वरेच्छया ।
यस्याज्ञया महा-भीता सर्वाधारा वसुन्धरा

धरा सा सर्वस्याद्या रत्नवांश् च हिमालयः ।
स्वयं विधाता भगवान् ध्यायते यम् अहर्-निशम्

यं ध्यायते च भजते स्वयं मृतुञ्जयः शिवः ।
सहस्र-वक्त्रो ऽयं स्तौति ध्यायते भजते सदा

स्वय्ं सरस्वती स्तौति यम् ईश्वरम् अभीप्सितम् ।
सेवते पाद-पद्मं च स्वयं पद्मालया पितः

माया भीता च यं स्तौति दुर्गा दुर्गति-नाशिनी ।
स्तुवन्ति वेदाः सततं सावित्री वेद-मातृका

सिद्धेन्द्राश् च मुनीन्द्राश् च योगीन्द्राः सनकादयः ।
राजेन्द्राश् चासुरेन्द्राश् च सुरेन्द्रा मनवस् तथा

ध्यायन्ते च भजन्ते च भक्ताः सन्तो हि सन्ततम् ।
केचिद् विदन्ति यं ब्रह्मां भगवन्तं सनातनम्

केचित् प्रधानं सर्वाद्यं केचिच् च ज्योतिर् ईश्वरम् ।
केचिच् च सर्व-रूपं च सर्व-कारण-कारणम्

केचित् स्वेच्छाभयं रूपं भक्तानुग्रह-विग्रहम् ।
केचित् सुरुचिरं श्याम-सुन्दरं मनोहरम्

सानन्दं परमानन्दं गोविन्दं नन्द-नन्दनम् ।
भज तात परं ब्रह्म स्मर शश्वत् सुरेश्वरम्

इत्य् एवम् उक्त्वा पितरं चन्द्र-भागा-नदी-जले ।
स्नात्वा पपौ जलं स्वच्छं बुभुजे मिष्ट-मोदकम्

पिता तद्-वचनं श्रुत्वा सानन्दाश्रु मुमोच सः ।
चुचुम्ब गण्डं पुत्रस्य समाश्लेषण-पूर्वकम्

पिता स्नात्वा समारेभे सन्ध्यां कर्तुं च पूजनम् ।
सुस्नातं पितरं दृष्ट्वा पुत्रः स प्रययौ वनम्

पत्रं भोजन-पात्रार्थम् अर्हतुं चञ्चलः शिशुः ।
चकार चयनं तूर्णं प्रशस्तं पत्र-पञ्चकम्

सुन्दरं कुसुमं वन्यं पूजनार्थं पितुस् तथा ।
ददर्श पुरतो बालः सुपक्वं वदरी-फलम्

चकार चयनं तानि फलानि शोभनानि च ।
धात्री-फलं सुपक्वं च पक्वम् आम्रातकं तथा

सुपक्वं च कदम्बं च चकार चयनं पुनः ।
सुपक्वं सुन्दरं रम्यं दाडिमं श्री-फलं तथा

रम्यं जम्बु-फलं चैव खर्जूरं सुमनोहरम् ।
करञ्जकं च जाम्बीरं सुन्दरं चिकुरं तथा

तत् सर्वं चयनं कृत्वा ददर्श पुरतः सरः ।
सुनिर्मलं जलं स्वच्छं श्वेत-पद्मं मनोहरम्

रुचिरं रक्त-कह्लारं प्रस्फुटं च जलान्तिके ।
विहाय तानि सर्वाणि सरः-शिरसि सुस्थले

पपौ सरः-स्वच्छ-तोयं जहार पद्मम् उल्वणम् ।
किंचित् सुरक्त-कह्लारं पक्वं पद्म-फलं तथा

सर्वम् आहरणं कृत्वा पितरं गन्तुम् उद्यतः ।
प्रफुल्ल-वदनः श्रीमान् सस्मितो द्विज-बालकः

प्रफुल्ल-चम्पक-तरुं ददर्श पुरतः शिशुः ।
मल्लिका-मालती-कुन्दयूथिका-माधवी-लताः

चकार चयनं स्फीतः पुष्पाणि सुन्दराणि च ।
पुष्पेण फल-पत्रेण तस्य भारो बभूव ह

बालो वोढुम् अशक्यन्तश् च ययौ गमन-मन्थरः ।
न फलं बुभुजे सो ऽपि धर्माधर्म-भयेन च

पुरो ददर्श स शिशुर् घोरं व्याघ्रालयं भिया ।
तात तातेति शब्दं च चकार ह पुनः पुनः

न ददर्श च तातं च शार्दुलं च ददर्श सः ।
भिया सस्मार गोविन्द-पादारवैन्दम् ईप्सितम्

हरिं नर-हरिं रामं कृष्णं विष्णुं च माध्वम् ।
दामोदरं हृषीकेशं मुकुन्दं मधु-सूदनम्

एतानि दश नामानि जपन् विप्र-शिशुर् भिया ।
प्रययौ पुरतः शीघ्रं पुनर् एव सरोवरम्

सरसो निर्मले तीरे पुष्पाणि च फलानि च ।
ददौ भक्त्या भगवते कृष्णाय परमात्मने

श्री-कृष्ण-पूजां कुर्वन्तं ध्यानमानां पदाम्बुजम् ।
निकटं न ययौ व्याघ्रो दृष्ट्वा बालं च दूरतः

व्याघ्रं ददर्श बालश् च प्रकटास्यं भयानकम् ।
विकृताकार-दशनं विकटाक्षं महोदरम्

दृष्ट्वा च दुरतो व्याघ्रम् उवास सरसस् तटे ।
दध्यौ कृष्ण-पदाम्भोजं जन्म-मृत्यु-जरा-हरम्

मूलाधारं स्वाधिष्ठानं मणिपूरम् अनाहतम् ।
विशुद्धं च तथाज्ञाख्यं षट्-चक्रं च विभाव्य च

कुण्डलिन्या स्व-शक्त्या च सहितं परमेश्वरम् ।
सहस्र-दल-पद्म-स्थं हृदये स्वात्मनः प्रभुम्

ददर्श द्विभुजं कृष्णं पीत-कौशेय-वाससम् ।
सस्मितं सुन्दरं शुद्धं नवीन-जलद-प्रभम्

कोटि-कन्दर्प-सौन्दर्य-लीला-धाम-मनोहरम् ।
कोटि-पार्वण-पूर्णेन्दु-प्रभा-जुष्टं च सुन्दरम्

सुख-दृश्यं सुरूपं च भक्तानुग्रह-कारकम् ।
चन्दनोक्षित-सर्वाङ्गं रत्न-भूषण-भूषितम्

प्रफुल्ल-पद्म-नयनं राधा-वक्षः-स्थल-स्थितम् ।
मालती-माल्य-सम्बद्ध-चूडा-चारु-सुशोभनम्

धृत-रत्नं रत्न-पद्मं दक्षिणेन करेण च ।
वामेन मणि-निर्माण-दीप्त-दर्पणम् उज्ज्वलम्

रत्न-कुण्डाल-युग्मेन गण्ड-स्थल-विराजितम् ।
कौस्थुभेन मणीन्द्रेण चारु-वक्षः-स्थलोज्ज्वलम्

मुक्ताराजि-विनिन्दैक-दन्त-राजि-विराजितम् ।
आजानु-मालती-माला-वन-माला-विभूषितम्

वेदानन-सरस्वत्या स्तुतं ब्रह्मेश-वन्दितम् ।
पद्मापद्मालया-माया-संसेवित-पदाम्बुजम्

परि-पूर्णतमम् ब्रह्म परमात्मानम् ईश्वरम् ।
निर्लिप्तं साक्षि-भूतं च भगवन्तं सनातनम्

सर्वेशां सर्व-रूपं च सर्व-कारण-कारणम् ।
पुरुषं परमात्मैकं परेशं प्रकृतेः परं

एवं भूतं विभुं दृष्ट्वा मनसा प्रणनाम तम् ।
तुष्टाव परया भक्त्या तम् ईशं सम्पुटाञ्जलिः

श्री-सुभद्र उवाच
हे नाथ दर्श्नं देहि मां भक्तं शरणागतम् ।
श्रीद श्रीश श्री-निवास श्री-निधे श्री-निकेतन

श्रिया सेवित-पादाब्ज श्री-समुत्पत्ति-कारण ।
वेदानिर्वचनियेश निरीह निर्गुणाधिप

सर्वाद्य सर्व-निलय सर्व-बीज सनातन ।
शान्त सरस्वती-कान्त नितान्त सर्व-कर्मसु

सर्वाधार निराधार काम-पूर परात् पर ।
दुष्पारासार-संसार-कर्ण-धार नमो ऽस्तु ते

इत्य् एवम् उक्त्वा स शिशु रुरोद च पुनः पुनः ।
ध्यायेन तत्-पदाम्भोजं शरणं च चकार सः

इति विप्रकृतं स्तोत्रं त्रि-सन्ध्यं यः पठेन् नरः ।
मुच्यते सर्व-पापेभ्यो विष्णु-लोकं स गच्छति