જ્ઞાનામૃતસારસંહિતા · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રી-નારદ-પઞ્ચ-રાત્રે જ્ઞાનામૃત-સારે પ્રથમૈક-રાત્રે બ્રહ્મ-સનત્-કુમાર-સંવાદે નૈવેદ્ય-પ્રશંસનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમૈક-રાત્રે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સનત્-કુમાર ઉવાચ
અહો તાત કિમ્ આશ્ચર્યં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ।
પરં નૈવેદ્ય-માહાત્મ્યં વિસ્તરાદ્ વદ સામ્પ્રતમ્

અથ શ્રી-કૃષ્ણ-મહિમ-વર્ણનમ્
બ્રહ્મોવાચ
એકદા બ્રાહ્મણો હૃષ્ટઃ પ્રફુલ્લ-વદનેક્ષણઃ ।
પુત્રેણ સાર્ધં પ્રયયૌ બાન્ધવસ્ય ગૃહં મુદા

નિમન્ત્રિતો વિવાહેન મહા-સંભાર-સંભૃતઃ ।
ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તદ્-ગૃહે સ્વ-ગૃહં પ્રયયૌ મુદા

સપુત્રો બ્રાહ્મણો માર્ગે ક્ષુત્-પિપાસાર્દિતઃ સુતઃ ।
દદર્શ ચન્દ્ર-ભાગાં તાં નદીમ્ અતિ-મનોહરામ્

ઉવાચ પુત્રઃ પિત્રં સ્નાત્વા ભોક્ષ્યામિ ચેતિ ભોઃ ।
ક્ષુત્-પિપાસા બલવતી વર્ધતે તાત વર્ત્મનિ

પુત્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમ્ ઉવાચ દ્વિજઃ સ્વયમ્ ।
ભયંકરં વનમ્ ઇદં સમીપે સરિતઃ સુતઃ

સુશીઘ્રં ગચ્છ ગ્રામાન્તં પુરો રમ્ય-સરોવરમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ ભોક્ષ્યાવો ગચ્છ વત્સ યથાસુખમ્

તાતસ્ય વચનં શ્રુત્વા જહાસ ચ ચુકોપ હ ।
પિતરં વક્તુમ્ આરેભે રક્ત-પણ્ગ્કજ-લોચનઃ

શિશુર્ ઉવાચ
બાલો ઽહં દશ-વર્ષીયસ્ ત્વં ચ વૃદ્ધશ્ ચ જ્ઞાનદઃ ।
પિતા દદાતિ પુત્રાય જ્ઞાનં સર્વત્ર ભૂ-તલે

અહો દુરત્યયઃ કાલો વૃધ્હો વદતિ બાલવત્ ।
કથં પ્રાક્તનમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય બ્રૂહિ તાત દુરત્યયમ્

પ્રાક્તનાત્ સુખ-દુઃખં ચ રોગં શોકં ભયં પિતઃ ।
સુમૃત્યુર્ અપમૃત્યુર્ વા ચિરાયુર્ અલ્પ-જીવનઃ

યત્ર કાલે ચ યન્-મૃત્યુર્ ભવનં શુભ-કર્મ ચ ।
ન્યૂનાધિકં ક્ષણં નાસ્તિ નિષેકઃ કેન વાર્યતે

યસ્ય હસ્તે ચ યન્-મૃત્યુર્ વિધાત્રા લિખિતઃ પુરા ।
ન ચ તં ખણ્ડિતું શક્તઃ સ્વયં વિષ્ણુશ્ ચ શઙ્કરઃ

તાત વ્યર્થમ્ અધીતં તે દુર્બુદ્ધેર્ જન્મ નિષ્ફલમ્ ।
સુબુદ્ધેઃ સફલં જન્મ તત્-ક્ષણમ્ જીવનં સુખમ્

યેન શુક્લી-કૃતા હંસાઃ શુકાશ્ ચ હરિતી-કૃતાઃ ।
મયૂરાશ્ ચિત્રિતા યેન સ મે રક્ષાં કરિષ્યતિ

યેન કૃષ્ણેન વિશ્વાનિ ચાસંખ્યાનિ કૃતાનિ ચ ।
ચરાચરં ચ યો રક્ષેત્ સ મે રક્ષાં કરિષ્યતિ

ઘોરારણ્યે સુખં શેતે યો હિ કૃષ્ણેન રક્ષિતઃ ।
નિર્બન્ધો ઽપિ યસ્ય મરણં તસ્ય મન્દિરે

યઃ શેતે નાગ-શય્યાસુ પ્રાક્તનાન્ મઙ્ગલાહિતઃ ।
યો નાગ-ભક્ષિતો ભોગાત્ સ ભૃતો ગરુડાન્તિકે

ન સમુદ્રે ચ મ્રિયતે નાગ્નિ-રાશૌ વિષાનલે ।
ન શસ્ત્રેણ ન ચાસ્ત્રેણાયુર્-મર્માણિ રક્ષતિ

નાપ્રાપ્ત-કાલો મ્રિયતે વિદ્ધઃ શર-શતૈર્ અપિ ।
તૃણાગ્રેણાપિ સંસ્પૃષ્ટઃ પ્રાપ્ત-કાલો ન જીવતિ

કશ્ચિદ્ ગર્ભે ચ મ્રિયતે કશ્ચિદ્ ભૂમિષ્ટ-માત્રતઃ ।
કશ્ચિદ્ યૌવન-કાલે ચ કશ્ચિદ્ એવ હિ વાર્દ્ધકે

કશ્ચિદ્ ચિરાયુ રોગી ચાપ્ય્ અરોગી ચાપિ કશ્ચન ।
કશ્ચિદ્ ધની દરિદ્રશ્ ચ કશ્ચિદ્ એવ હિ કર્મણા

કશ્ચિત્ કલ્પાન્ત-જીવી ચ ચિર-જીવી ચ કશ્ચન ।
પ્રાક્તનાદ્ અમરઃ કશ્ચિન્ નિષેકો બલવત્તરઃ

કશ્ચિદ્ યાતિ ચ રાજેન્દ્રો દિવ્ય-યાનેન કર્મણા ।
કશ્ચિત્ કીટ-પતઙ્ગેષુ કશ્ચિત્ પશ્વાદિ-યોનિષુ

કશ્ચિદ્ એવ હિ સન્ન્યાસી કશ્ચિચ્ ચ નર-ઘાતકઃ ।
કશ્ચિદ્ ગજેન્દ્ર-ગામી ચ પશુ-યાયી ચ કશ્ચન

કશ્ચિદ્ સૂક્ષ્માંશુકા-ધારી કશ્ચિજ્ જીર્ણ-પટી જનઃ

કશ્ચિન્ નગ્નો ઽઅપ્ય્ અનાહારી સુધા-ભોજી ચ ચ કશ્ચન ।
કશ્ચિચ્ ચ સુન્દરઃ શ્રીમાન્ ગલત્-કુષ્ટી ચ કશ્ચન

કશ્ચિત્ કુબ્જશ્ ચાઙ્ગ-હીનો બધિરઃ કાણ એવ ચ ।
કશ્ચિદ્ દીર્ઘો મધ્યમશ્ ચ કશ્ચિત્ ખઞ્જશ્ ચ વામનઃ

કશ્ચિત્ કૃષ્ણશ્ ચ ગૌરશ્ ચ શ્યામલશ્ ચ સ્વ-કર્મણા ।
કશ્ચિદ્ ભક્ત્યા ચ પ્રાપ્નોતિ કૃષ્ણ-દાસ્યં સુદુર્લભમ્

બ્રહ્મણઃ પરમં સ્થાનં જન્મ-મૃત્યુ-જરા-હરમ્ ।
કશ્ચિત્ પ્રાપ્નોતિ પરમં બ્રહ્મ-લોકં નિરામયમ્

કશ્ચિત્ સ્વર્ગમ્ ઇન્દ્ર-પદં શિવ-લોકં સ્વકર્મણા ।
કશ્ચિત્ વર્ગમ્ ઇન્દ્ર-લોકં યમ-લોકં ચ કશ્ચન

કશ્ચિચ્ ચ નરકે ઘોરે પ્રાપ્નોતિ ક્લેશમ્ ઉલ્વણમ્ ।
તાદિતો યમ-દૂતેન ક્ષુધિતસ્ તૃષિતઃ સદા

ભુઙ્ક્તે વિણ્-મૂત્ર-કીટં તન્-મલં શ્લેષ્મં ગરં વસામ્ ।
ક્ષુર-ધારે તપ્ત-તૈલે વહ્નૌ શિતે જલે સ્થલે

પ્રાપ્નોતિ દારુણં દુઃખમ્ આકલ્પં પાતકી પિતઃ ।
તથા ભોગાવશેષે ચ લબ્ધા જન્મ સ્વ-કર્મણા

વ્યાધિ-યુક્તઃ પ્રમુચ્યેત તયા ચેદ્ ઈશ્વરેચ્છયા ।
યદ્-ભયાદ્ વાતિ વાતો ઽયં સૂર્યસ્ તપતિ યદ્-ભયાત્

વર્ષતીન્દ્રો દહત્ય્ અગ્નિર્ મૃત્યુશ્ ચરતિ જન્તુષુ ।
યસ્યાજ્ઞયા સૃષ્ટિ-વિધૌ મૂર્મો ઽનન્તં દધાતિ ચ

સ ચ સર્વં ચ બ્રહ્માણ્ડં લીલયા ચેશ્વરેચ્છયા ।
યસ્યાજ્ઞયા મહા-ભીતા સર્વાધારા વસુન્ધરા

ધરા સા સર્વસ્યાદ્યા રત્નવાંશ્ ચ હિમાલયઃ ।
સ્વયં વિધાતા ભગવાન્ ધ્યાયતે યમ્ અહર્-નિશમ્

યં ધ્યાયતે ચ ભજતે સ્વયં મૃતુઞ્જયઃ શિવઃ ।
સહસ્ર-વક્ત્રો ઽયં સ્તૌતિ ધ્યાયતે ભજતે સદા

સ્વય્ં સરસ્વતી સ્તૌતિ યમ્ ઈશ્વરમ્ અભીપ્સિતમ્ ।
સેવતે પાદ-પદ્મં ચ સ્વયં પદ્માલયા પિતઃ

માયા ભીતા ચ યં સ્તૌતિ દુર્ગા દુર્ગતિ-નાશિની ।
સ્તુવન્તિ વેદાઃ સતતં સાવિત્રી વેદ-માતૃકા

સિદ્ધેન્દ્રાશ્ ચ મુનીન્દ્રાશ્ ચ યોગીન્દ્રાઃ સનકાદયઃ ।
રાજેન્દ્રાશ્ ચાસુરેન્દ્રાશ્ ચ સુરેન્દ્રા મનવસ્ તથા

ધ્યાયન્તે ચ ભજન્તે ચ ભક્તાઃ સન્તો હિ સન્તતમ્ ।
કેચિદ્ વિદન્તિ યં બ્રહ્માં ભગવન્તં સનાતનમ્

કેચિત્ પ્રધાનં સર્વાદ્યં કેચિચ્ ચ જ્યોતિર્ ઈશ્વરમ્ ।
કેચિચ્ ચ સર્વ-રૂપં ચ સર્વ-કારણ-કારણમ્

કેચિત્ સ્વેચ્છાભયં રૂપં ભક્તાનુગ્રહ-વિગ્રહમ્ ।
કેચિત્ સુરુચિરં શ્યામ-સુન્દરં મનોહરમ્

સાનન્દં પરમાનન્દં ગોવિન્દં નન્દ-નન્દનમ્ ।
ભજ તાત પરં બ્રહ્મ સ્મર શશ્વત્ સુરેશ્વરમ્

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા પિતરં ચન્દ્ર-ભાગા-નદી-જલે ।
સ્નાત્વા પપૌ જલં સ્વચ્છં બુભુજે મિષ્ટ-મોદકમ્

પિતા તદ્-વચનં શ્રુત્વા સાનન્દાશ્રુ મુમોચ સઃ ।
ચુચુમ્બ ગણ્ડં પુત્રસ્ય સમાશ્લેષણ-પૂર્વકમ્

પિતા સ્નાત્વા સમારેભે સન્ધ્યાં કર્તું ચ પૂજનમ્ ।
સુસ્નાતં પિતરં દૃષ્ટ્વા પુત્રઃ સ પ્રયયૌ વનમ્

પત્રં ભોજન-પાત્રાર્થમ્ અર્હતું ચઞ્ચલઃ શિશુઃ ।
ચકાર ચયનં તૂર્ણં પ્રશસ્તં પત્ર-પઞ્ચકમ્

સુન્દરં કુસુમં વન્યં પૂજનાર્થં પિતુસ્ તથા ।
દદર્શ પુરતો બાલઃ સુપક્વં વદરી-ફલમ્

ચકાર ચયનં તાનિ ફલાનિ શોભનાનિ ચ ।
ધાત્રી-ફલં સુપક્વં ચ પક્વમ્ આમ્રાતકં તથા

સુપક્વં ચ કદમ્બં ચ ચકાર ચયનં પુનઃ ।
સુપક્વં સુન્દરં રમ્યં દાડિમં શ્રી-ફલં તથા

રમ્યં જમ્બુ-ફલં ચૈવ ખર્જૂરં સુમનોહરમ્ ।
કરઞ્જકં ચ જામ્બીરં સુન્દરં ચિકુરં તથા

તત્ સર્વં ચયનં કૃત્વા દદર્શ પુરતઃ સરઃ ।
સુનિર્મલં જલં સ્વચ્છં શ્વેત-પદ્મં મનોહરમ્

રુચિરં રક્ત-કહ્લારં પ્રસ્ફુટં ચ જલાન્તિકે ।
વિહાય તાનિ સર્વાણિ સરઃ-શિરસિ સુસ્થલે

પપૌ સરઃ-સ્વચ્છ-તોયં જહાર પદ્મમ્ ઉલ્વણમ્ ।
કિંચિત્ સુરક્ત-કહ્લારં પક્વં પદ્મ-ફલં તથા

સર્વમ્ આહરણં કૃત્વા પિતરં ગન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ।
પ્રફુલ્લ-વદનઃ શ્રીમાન્ સસ્મિતો દ્વિજ-બાલકઃ

પ્રફુલ્લ-ચમ્પક-તરું દદર્શ પુરતઃ શિશુઃ ।
મલ્લિકા-માલતી-કુન્દયૂથિકા-માધવી-લતાઃ

ચકાર ચયનં સ્ફીતઃ પુષ્પાણિ સુન્દરાણિ ચ ।
પુષ્પેણ ફલ-પત્રેણ તસ્ય ભારો બભૂવ હ

બાલો વોઢુમ્ અશક્યન્તશ્ ચ યયૌ ગમન-મન્થરઃ ।
ન ફલં બુભુજે સો ઽપિ ધર્માધર્મ-ભયેન ચ

પુરો દદર્શ સ શિશુર્ ઘોરં વ્યાઘ્રાલયં ભિયા ।
તાત તાતેતિ શબ્દં ચ ચકાર હ પુનઃ પુનઃ

ન દદર્શ ચ તાતં ચ શાર્દુલં ચ દદર્શ સઃ ।
ભિયા સસ્માર ગોવિન્દ-પાદારવૈન્દમ્ ઈપ્સિતમ્

હરિં નર-હરિં રામં કૃષ્ણં વિષ્ણું ચ માધ્વમ્ ।
દામોદરં હૃષીકેશં મુકુન્દં મધુ-સૂદનમ્

એતાનિ દશ નામાનિ જપન્ વિપ્ર-શિશુર્ ભિયા ।
પ્રયયૌ પુરતઃ શીઘ્રં પુનર્ એવ સરોવરમ્

સરસો નિર્મલે તીરે પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ।
દદૌ ભક્ત્યા ભગવતે કૃષ્ણાય પરમાત્મને

શ્રી-કૃષ્ણ-પૂજાં કુર્વન્તં ધ્યાનમાનાં પદામ્બુજમ્ ।
નિકટં ન યયૌ વ્યાઘ્રો દૃષ્ટ્વા બાલં ચ દૂરતઃ

વ્યાઘ્રં દદર્શ બાલશ્ ચ પ્રકટાસ્યં ભયાનકમ્ ।
વિકૃતાકાર-દશનં વિકટાક્ષં મહોદરમ્

દૃષ્ટ્વા ચ દુરતો વ્યાઘ્રમ્ ઉવાસ સરસસ્ તટે ।
દધ્યૌ કૃષ્ણ-પદામ્ભોજં જન્મ-મૃત્યુ-જરા-હરમ્

મૂલાધારં સ્વાધિષ્ઠાનં મણિપૂરમ્ અનાહતમ્ ।
વિશુદ્ધં ચ તથાજ્ઞાખ્યં ષટ્-ચક્રં ચ વિભાવ્ય ચ

કુણ્ડલિન્યા સ્વ-શક્ત્યા ચ સહિતં પરમેશ્વરમ્ ।
સહસ્ર-દલ-પદ્મ-સ્થં હૃદયે સ્વાત્મનઃ પ્રભુમ્

દદર્શ દ્વિભુજં કૃષ્ણં પીત-કૌશેય-વાસસમ્ ।
સસ્મિતં સુન્દરં શુદ્ધં નવીન-જલદ-પ્રભમ્

કોટિ-કન્દર્પ-સૌન્દર્ય-લીલા-ધામ-મનોહરમ્ ।
કોટિ-પાર્વણ-પૂર્ણેન્દુ-પ્રભા-જુષ્ટં ચ સુન્દરમ્

સુખ-દૃશ્યં સુરૂપં ચ ભક્તાનુગ્રહ-કારકમ્ ।
ચન્દનોક્ષિત-સર્વાઙ્ગં રત્ન-ભૂષણ-ભૂષિતમ્

પ્રફુલ્લ-પદ્મ-નયનં રાધા-વક્ષઃ-સ્થલ-સ્થિતમ્ ।
માલતી-માલ્ય-સમ્બદ્ધ-ચૂડા-ચારુ-સુશોભનમ્

ધૃત-રત્નં રત્ન-પદ્મં દક્ષિણેન કરેણ ચ ।
વામેન મણિ-નિર્માણ-દીપ્ત-દર્પણમ્ ઉજ્જ્વલમ્

રત્ન-કુણ્ડાલ-યુગ્મેન ગણ્ડ-સ્થલ-વિરાજિતમ્ ।
કૌસ્થુભેન મણીન્દ્રેણ ચારુ-વક્ષઃ-સ્થલોજ્જ્વલમ્

મુક્તારાજિ-વિનિન્દૈક-દન્ત-રાજિ-વિરાજિતમ્ ।
આજાનુ-માલતી-માલા-વન-માલા-વિભૂષિતમ્

વેદાનન-સરસ્વત્યા સ્તુતં બ્રહ્મેશ-વન્દિતમ્ ।
પદ્માપદ્માલયા-માયા-સંસેવિત-પદામ્બુજમ્

પરિ-પૂર્ણતમમ્ બ્રહ્મ પરમાત્માનમ્ ઈશ્વરમ્ ।
નિર્લિપ્તં સાક્ષિ-ભૂતં ચ ભગવન્તં સનાતનમ્

સર્વેશાં સર્વ-રૂપં ચ સર્વ-કારણ-કારણમ્ ।
પુરુષં પરમાત્મૈકં પરેશં પ્રકૃતેઃ પરં

એવં ભૂતં વિભું દૃષ્ટ્વા મનસા પ્રણનામ તમ્ ।
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા તમ્ ઈશં સમ્પુટાઞ્જલિઃ

શ્રી-સુભદ્ર ઉવાચ
હે નાથ દર્શ્નં દેહિ માં ભક્તં શરણાગતમ્ ।
શ્રીદ શ્રીશ શ્રી-નિવાસ શ્રી-નિધે શ્રી-નિકેતન

શ્રિયા સેવિત-પાદાબ્જ શ્રી-સમુત્પત્તિ-કારણ ।
વેદાનિર્વચનિયેશ નિરીહ નિર્ગુણાધિપ

સર્વાદ્ય સર્વ-નિલય સર્વ-બીજ સનાતન ।
શાન્ત સરસ્વતી-કાન્ત નિતાન્ત સર્વ-કર્મસુ

સર્વાધાર નિરાધાર કામ-પૂર પરાત્ પર ।
દુષ્પારાસાર-સંસાર-કર્ણ-ધાર નમો ઽસ્તુ તે

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા સ શિશુ રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ ।
ધ્યાયેન તત્-પદામ્ભોજં શરણં ચ ચકાર સઃ

ઇતિ વિપ્રકૃતં સ્તોત્રં ત્રિ-સન્ધ્યં યઃ પઠેન્ નરઃ ।
મુચ્યતે સર્વ-પાપેભ્યો વિષ્ણુ-લોકં સ ગચ્છતિ