जातकमाला · श्लोक 42-61

तद् अयं समयः कथं चिद् एव प्रतिलब्धः कुशलप्रयोगयोग्यः ।
प्रतिपत्तिविधौ भवान् प्रमाणं शकुनानां हि वनं विरावमात्रम्

स तम् अर्हन्तम् अब्रवीत् ।
शक्नुयां सुगतौ भोगस्पृहां यद्य् अप्य् उपेक्षितुम् ।
ब्रूयाः प्रवदतां श्रेष्ठ नैव मां त्वं पुनः पुनः

यतस् तु मां हरत्य् एषा कामतृष्णा निशाचरी ।
तेनातिवेलकृपया त्वं मां कुत्सयसे विभो

स तं महात्मा पुनर् अपि सानुक्रोशपेशलैर् वचोभिः संवेजयन्न् अब्रवीत् ।
खिन्ना वयं रुधिरबिन्दुम् उपाददानाः सांक्लेशिकेषु सभयेषु भवेषु वत्स ।
आयासिनीं च कटसीम् अभिवर्धयन्तो नैकान्तरायविवशाः स्वपराभवाय

क्रूरैः परस्परविरोधिभिर् अप्रशान्तैर् धातूरगैः प्रकुपितैर् इव कृष्णसर्पैः ।
आतुद्यमानवपुषाम् अपरायणानां कल्पायुतान्य् अभिगतानि च नो महात्मन्

प्रत्यर्थिकैर् इव समुद्यतमण्डलाग्रैः स्कन्धैर् हता वयम् अकारणबद्धवैरैः ।
आयासिताश् च विषयैर् विषकुम्भकल्पैस् तच् छिद्यतां भवसुखव्यसनानुरागः

स तम् अर्हन्तम् आह ।
नोपच्छेत्स्यामि यद्य् अत्र जन्मनि स्कन्धसंततिम् ।
उपपद्योद्धरिष्यामि त्वद्वाक्येन जिताधिना

स तं प्रत्याह । यद्य् अप्य् एतद् एवं तथापि
सकृन् मर्तव्ये त्वं पुनर् अपि च मृत्युं मृगयसे
स्फुटं दृष्ट्वालोकं तमसि विपुले मज्जसि पुनः ।
शिवं लब्ध्वा मार्गं कुसृतिम् उपयासि प्रतिभयां
भवान् यस् त्वं वाञ्छस्य् अमृतपुरम् उत्सृज्य सुलभम्

समुत्तीर्यागाधात् क्रिमिकुलचलत्पङ्ककलिलात्
कथं विज्ञाबालात् पिपतिषसि तस्मिन् पुनर् अपि ।
विमुक्तो रोगेभ्यः पुनर् अपि च रोगाय यतसे
भवेभ्यो दुःखेभ्यः स्पृहयसि पुनर् यस् त्वम् अघृणः

अ ना शान् अस्वन्तान् सुलभविनिपातप्रतिभयान्
स वैरान् सोद्वेगान् सपरिभवसंतापविरसान् ।
परित्यज्यायुष्मन् व्यसनविशिखापातविहतान्
भवान् सम्यग्मार्गं भवभयहरं भावय सदा

दृष्टसंसारदुःखो ऽपि सो ऽभ्यासाद् रागपाप्मनः ।
तम् उवाच महात्मानम् आरुजन्न् इव वाक्शरैः

भ्रमन्ति ते बहून् कल्पान् बोधिसत्त्वा भवाध्वनि ।
सुदान्ताः सप्तजन्मानि भ्रमतां कीदृशी व्यथा

स भिक्षुस् तेन वाक्येन प्रतोदेनेव विक्षतः ।
तम् अब्रवीद् भवास्वादकार्पण्योपहताशयम्

न तेन विदिता भिक्षो या व्यथा भ्रमतां भवे ।
अवज्ञाय वचो ऽस्माकं पुनर् अप्य् अवभोत्स्यसे

पुनश् च त्वां ब्रवीमि ।
ये जन्मैवाधिमुक्ताः शमसुखमहतीं निर्वृतिं शुद्धसत्त्वा
येषां क्लेशावशेषो ऽप्य् उपशमितबलो यो ऽप्य् उपादानम् एव ।
आत्मत्वेनाभ्युपेता जगद् इदम् अखिलं ये कृपाक्रान्तचित्तास्
तेषां श्लाघ्या प्रवृत्तिर् गतिषु न तु भवास्वादपर्यस्तबुद्धिः

स्पृश्यन्ते सत्त्ववन्तो न विषयरजसा ये विविक्ताशयत्वाद्
दुःखैर् नैव व्यथन्ते क्षितिधरगुरवो ये परार्थे चरन्तः ।
ते जन्मोपाददानाः परपुरपरिखासेतवो बोधिसत्त्वाः
शोभन्ते न क्षमं तु क्षणम् अपि गतिषु स्थातुम् आत्मंभरीणाम्

येषां सर्वे प्रयोगाः शशिन इव कलाः सर्वसत्त्वोपजीव्या
ये लोकान् पान्ति कृत्स्नान् पितर इव सुतान् दुःखपातालमग्नान् ।
तेषां जन्मोपदेशः सुचरितमहताम् उत्सवः श्रीविशेषः
स्वार्थोद्योगानुरागाद् अनुपतति भवान् मृत्यवे केवलं तु

येषाम् उत्पादकाले सुचरितकिरणैर् लिख्यमानं समन्ताद्
ध्वान्तं चेतः स्वरङ्गाविवरपरिचयस्फीतम् अप्य् अस्तम् एति ।
उन्मज्जन्तीव लोकाः प्रतिभयमहतो दुःखपङ्कौघमध्यात्
तेषाम् एवानुरूपा परहितविदुषां जन्मसंतानलीला

किं बहुना
सर्वेष्व् आचार्यवर्या नियमगुरुधरा धर्मयानाग्रधैर्याः
कारुण्योच्छ्रीतवीर्या रजनिकरनिभा भास्कराभाश् च दीप्त्या ।
जन्माटव्यानुयात्रा नमुचिविदरणा ज्ञानदीपोल्कधाराः
सर्वज्ञत्वाभिषेकाः पुरुषवरयुगाः सर्वदा बोधिसत्त्वाः

एवम् अप्य् असाव् उच्यमानः कुशलधर्मसाधनोद्योगविधुर एव व्याहार्षीत् ।
समुदागमवैगुण्यविरूक्षक्षामचेतसाम् ।
कुशलप्रत्यया बाह्याः किं करिष्यन्ति देहिनाम्

मन्दं मन्दं सलीलं सकुसुमनिकरे हर्म्यपृष्थे विविक्ते
खिद्यन्ते संचरन्त्यः प्रियविधृतकराम्भोरुहा यास् तरुण्यः ।
रागावेशावतन्त्रा बहुमहिषखुरक्षुण्णपङ्काङ्कदुर्गान्
मार्गान् प्रावृड्निशासु द्रुतपदरभसं ता व्यतिक्रम्य यान्ति

वेपन्ते नववारिचूर्णशिशिरैः स्पृष्टाः कदम्बानिलैर्
बाला जालगवाक्षपक्षविसृतैर् या रम्यहर्म्याश्रिताः ।
धारापातविशीर्णपुष्परचना ः सारङ्गपर्याकुलास्
ता पङ्काङ्कितमूकनूपुररवा रात्रौ व्रजन्त्य् अध्वना

शस्त्रापाता कुवलयदलस्पर्शकल्पा भवन्ति
ज्वालाश् चाग्नेर् गतघनशरच्चन्द्रिकाश्लेषशीताः ।
कामान् प्राप्य श्वसनचपला मूर्तयः पन्नगानां
साम्यं यान्ति भ्रमरविरुतैर् दामभिर् मालतीनाम्

सर्वायतनोन्माथी तस्माद् रागो महद् दुःखम् इत्य् उक्ते भुजगो ऽब्रवीत् । ननु खलु दुःखम् रागश् चित्तविपर्यासकृद् दुराचारः । क्रोधं तु दुःखतरम् इत्य् अवैमि चेतोज्वलं तु मूलम् । कुतः
विक्षिप्ताम्बुदसान्द्रचन्द्रकिरणप्रक्षालिताट्टालके
वीणावेणुरवानुबद्धमधुरस्त्रीगितरम्ये गृहे ।
विद्धः क्रोधशिलीमुखेन पुरुषो नाप्नोति निद्रां यतः
क्रोधाद् दुःखतरं न दुःखम् अपरं किं चित् ततो विद्यते

योगाभ्यासविशेषशान्तमतिभिर् वाय्वम्बुमूलाशनैर्
विश्रम्भायतनत्वम् अभ्युपगतैः प्रायस् तिरश्चाम् अपि ।
दग्धाः क्रोधहुताशनैर् जनपदाः क्रूरैर् इवाशीविषैर्
यन् मोहाद् ऋषिभिर् न दुःखम् अपरं क्रोधात् ततो विद्यते

त्रासायासविशेषलोलनयनस्त्रीबाष्पपर्याकुलं
बालैश् च स्तनचूचुकार्पितमुखैः सावेगम् उन्नादितम् ।
संरम्भस्फुरितेक्षणत्रयशिखिज्वालापिशङ्गाननो
रुद्रो यत् त्रिपुरम् ददाह विघृणः क्रोधस्य तद् वैकृतम्

तीव्रातङ्कविलोलमूलवलया नैवाञ्जलिप्रग्रहाः
स्त्रीणां बाष्पकणाः करालतरला नो पक्ष्मला दृष्टयः ।
कुर्वन्त्य् आवरणं ललाटपटलव्यावर्तमानभ्रुवां
राज्ञां क्रोधविषाशिवस्य मनसः किं नाम दुःखं ततः

गर्भाधारणयन्त्रणाम् अविगणय्यापायिकां मातरं
सत्कारातिशयक्षमं च पितरं स्नेहद्रवाध्याशयम् ।
यद् विश्रम्भनिरत्ययां श् च सुहृदो घ्नन्ति क्षताध्याशयाः
क्रोधस्यैव विपाकदारुणतरास् ता वृत्तयः साधवः

उत्पद्यन्ते परममतयः शुद्धये ये प्रजानां
दुःशोधानाम् अविकलमलालीढगूढाशयानाम् ।
तान् अप्य् आर्यान् परहितसुखप्रक्रियामात्रहार्यान्
क्रोधाविष्टा वचनविशिखैः संमुखं घ्नन्त्य् अनार्याः

क्रोधाघ्रातो भवति पुरुषो दग्धलावण्यवक्त्रो
ज्वालाचक्रक्रकचकलिलान् क्रोधनो यात्य् अपायान् ।
तेभ्यो भ्रष्टो भवति जगतो लोचनातङ्कभूतः
श्रीविद्वेषो न रिपुर् अपरः क्रोधतुल्यो ऽस्ति यस्मात्

यस्मिन् रक्तो भवति पुरुषस् तत्र कुर्यात् प्रियाणि
द्विष्टो यस्मै तदधिकतराण्य् अप्रियाण्य् एव धत्ते ।
अल्पावद्ये ऽविगतरजसा तेन रोष ः प्रविष्टः
क्रोधं क्रोधोपशमकुशला वद्ययोनिं वदन्ति

त्रासोत्फुल्लमुखीं मृगीम् इव वने लज्जालसभ्रूलतां
संरम्भापहृतोत्तरीयवसनां विच्छिन्नकण्ठेगुणाम् ।
चिक्लेश प्रचुराङ्गनाम् इव सतीं दुःशासनो द्रौपदीं
स्फीते यत् सदसि प्रकामचपलाः क्रोधस्य ता विप्लुषः

शान्तात्मा विजने वने प्रतिवसन् निक्षिप्तदण्डो ऽपि सन्
लोकानाम् अनिमित्तपेशलरसः स्नेहार्थकारी सुहृत् ।
खड्गेनार्द्र इव द्रुमः शकलितो यत् क्षान्तिवादी मुनी
राज्ञा दुर्जनवल्लभस्य निकषं क्रोधस्य तत् प्राहृतम्

अनेकादीनवमयो विनिपाती मनोज्वलः ।
इत्य् एवं सर्वदुःखानां क्रोधारिर् धुरि वर्तते

मृगो ऽब्रवीत् । सम्यग् वक्तुम् एतद् भुजगपते क्रोधवैशसं तीव्रम् । मरणभयाद् अधिकतरं दुःखम् अहं नावगच्छामि । कुतः
मरणोपनिपातकातराणां कमनीयान्य् अपि मारबन्धनानि ।
न मनो रमयन्ति यज् जनानां न ⏑ – दुःखम् अतः परं परैमि

सुहृदां वदनानि वीक्षमाणो घनबाष्पाम्बुतरङ्गदुर्दिनानि ।
लभते व्यसनं यद् अन्तकाले न ततो दुःखम् अवैमि कष्टम् अन्यत्

पवनैर् अविधेयदुःखशीलैः करपत्रैर् इव पाट्यमानदेहाः ।
परलोकमहाप्रपातशङ्काः कृपणा दुःखम् अवाप्नुवन्ति तीव्रम्

परिपाण्डुकपोलमण्डलानि श्वसनम्लानविपाटलाधराणि ।
दयितावदनानि नानुकम्पां जनयन्त्य् अन्तकदन्तविक्षतानाम्

जननी मलपङ्कदिग्धवेणी सुतविश्रम्भनिरत्ययोपचारा ।
उपमृत्युम् उदीक्ष्य शोकपङ्के विनिमज्जत्य् अपरायणा रुदन्ती

चलतां तृणपर्णपल्लवानां ध्वनिम् आकर्ण्य वने मृगा वसन्तः ।
अनपेक्ष्य परस्परं द्रवामः स्वसुतान् अप्य् अवधूय मृत्युभीताः