જાતકમાલા · શ્લોક 42-61

તદ્ અયં સમયઃ કથં ચિદ્ એવ પ્રતિલબ્ધઃ કુશલપ્રયોગયોગ્યઃ ।
પ્રતિપત્તિવિધૌ ભવાન્ પ્રમાણં શકુનાનાં હિ વનં વિરાવમાત્રમ્

સ તમ્ અર્હન્તમ્ અબ્રવીત્ ।
શક્નુયાં સુગતૌ ભોગસ્પૃહાં યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપેક્ષિતુમ્ ।
બ્રૂયાઃ પ્રવદતાં શ્રેષ્ઠ નૈવ માં ત્વં પુનઃ પુનઃ

યતસ્ તુ માં હરત્ય્ એષા કામતૃષ્ણા નિશાચરી ।
તેનાતિવેલકૃપયા ત્વં માં કુત્સયસે વિભો

સ તં મહાત્મા પુનર્ અપિ સાનુક્રોશપેશલૈર્ વચોભિઃ સંવેજયન્ન્ અબ્રવીત્ ।
ખિન્ના વયં રુધિરબિન્દુમ્ ઉપાદદાનાઃ સાંક્લેશિકેષુ સભયેષુ ભવેષુ વત્સ ।
આયાસિનીં ચ કટસીમ્ અભિવર્ધયન્તો નૈકાન્તરાયવિવશાઃ સ્વપરાભવાય

ક્રૂરૈઃ પરસ્પરવિરોધિભિર્ અપ્રશાન્તૈર્ ધાતૂરગૈઃ પ્રકુપિતૈર્ ઇવ કૃષ્ણસર્પૈઃ ।
આતુદ્યમાનવપુષામ્ અપરાયણાનાં કલ્પાયુતાન્ય્ અભિગતાનિ ચ નો મહાત્મન્

પ્રત્યર્થિકૈર્ ઇવ સમુદ્યતમણ્ડલાગ્રૈઃ સ્કન્ધૈર્ હતા વયમ્ અકારણબદ્ધવૈરૈઃ ।
આયાસિતાશ્ ચ વિષયૈર્ વિષકુમ્ભકલ્પૈસ્ તચ્ છિદ્યતાં ભવસુખવ્યસનાનુરાગઃ

સ તમ્ અર્હન્તમ્ આહ ।
નોપચ્છેત્સ્યામિ યદ્ય્ અત્ર જન્મનિ સ્કન્ધસંતતિમ્ ।
ઉપપદ્યોદ્ધરિષ્યામિ ત્વદ્વાક્યેન જિતાધિના

સ તં પ્રત્યાહ । યદ્ય્ અપ્ય્ એતદ્ એવં તથાપિ
સકૃન્ મર્તવ્યે ત્વં પુનર્ અપિ ચ મૃત્યું મૃગયસે
સ્ફુટં દૃષ્ટ્વાલોકં તમસિ વિપુલે મજ્જસિ પુનઃ ।
શિવં લબ્ધ્વા માર્ગં કુસૃતિમ્ ઉપયાસિ પ્રતિભયાં
ભવાન્ યસ્ ત્વં વાઞ્છસ્ય્ અમૃતપુરમ્ ઉત્સૃજ્ય સુલભમ્

સમુત્તીર્યાગાધાત્ ક્રિમિકુલચલત્પઙ્કકલિલાત્
કથં વિજ્ઞાબાલાત્ પિપતિષસિ તસ્મિન્ પુનર્ અપિ ।
વિમુક્તો રોગેભ્યઃ પુનર્ અપિ ચ રોગાય યતસે
ભવેભ્યો દુઃખેભ્યઃ સ્પૃહયસિ પુનર્ યસ્ ત્વમ્ અઘૃણઃ

અ ના શાન્ અસ્વન્તાન્ સુલભવિનિપાતપ્રતિભયાન્
સ વૈરાન્ સોદ્વેગાન્ સપરિભવસંતાપવિરસાન્ ।
પરિત્યજ્યાયુષ્મન્ વ્યસનવિશિખાપાતવિહતાન્
ભવાન્ સમ્યગ્માર્ગં ભવભયહરં ભાવય સદા

દૃષ્ટસંસારદુઃખો ઽપિ સો ઽભ્યાસાદ્ રાગપાપ્મનઃ ।
તમ્ ઉવાચ મહાત્માનમ્ આરુજન્ન્ ઇવ વાક્શરૈઃ

ભ્રમન્તિ તે બહૂન્ કલ્પાન્ બોધિસત્ત્વા ભવાધ્વનિ ।
સુદાન્તાઃ સપ્તજન્માનિ ભ્રમતાં કીદૃશી વ્યથા

સ ભિક્ષુસ્ તેન વાક્યેન પ્રતોદેનેવ વિક્ષતઃ ।
તમ્ અબ્રવીદ્ ભવાસ્વાદકાર્પણ્યોપહતાશયમ્

ન તેન વિદિતા ભિક્ષો યા વ્યથા ભ્રમતાં ભવે ।
અવજ્ઞાય વચો ઽસ્માકં પુનર્ અપ્ય્ અવભોત્સ્યસે

પુનશ્ ચ ત્વાં બ્રવીમિ ।
યે જન્મૈવાધિમુક્તાઃ શમસુખમહતીં નિર્વૃતિં શુદ્ધસત્ત્વા
યેષાં ક્લેશાવશેષો ઽપ્ય્ ઉપશમિતબલો યો ઽપ્ય્ ઉપાદાનમ્ એવ ।
આત્મત્વેનાભ્યુપેતા જગદ્ ઇદમ્ અખિલં યે કૃપાક્રાન્તચિત્તાસ્
તેષાં શ્લાઘ્યા પ્રવૃત્તિર્ ગતિષુ ન તુ ભવાસ્વાદપર્યસ્તબુદ્ધિઃ

સ્પૃશ્યન્તે સત્ત્વવન્તો ન વિષયરજસા યે વિવિક્તાશયત્વાદ્
દુઃખૈર્ નૈવ વ્યથન્તે ક્ષિતિધરગુરવો યે પરાર્થે ચરન્તઃ ।
તે જન્મોપાદદાનાઃ પરપુરપરિખાસેતવો બોધિસત્ત્વાઃ
શોભન્તે ન ક્ષમં તુ ક્ષણમ્ અપિ ગતિષુ સ્થાતુમ્ આત્મંભરીણામ્

યેષાં સર્વે પ્રયોગાઃ શશિન ઇવ કલાઃ સર્વસત્ત્વોપજીવ્યા
યે લોકાન્ પાન્તિ કૃત્સ્નાન્ પિતર ઇવ સુતાન્ દુઃખપાતાલમગ્નાન્ ।
તેષાં જન્મોપદેશઃ સુચરિતમહતામ્ ઉત્સવઃ શ્રીવિશેષઃ
સ્વાર્થોદ્યોગાનુરાગાદ્ અનુપતતિ ભવાન્ મૃત્યવે કેવલં તુ

યેષામ્ ઉત્પાદકાલે સુચરિતકિરણૈર્ લિખ્યમાનં સમન્તાદ્
ધ્વાન્તં ચેતઃ સ્વરઙ્ગાવિવરપરિચયસ્ફીતમ્ અપ્ય્ અસ્તમ્ એતિ ।
ઉન્મજ્જન્તીવ લોકાઃ પ્રતિભયમહતો દુઃખપઙ્કૌઘમધ્યાત્
તેષામ્ એવાનુરૂપા પરહિતવિદુષાં જન્મસંતાનલીલા

કિં બહુના
સર્વેષ્વ્ આચાર્યવર્યા નિયમગુરુધરા ધર્મયાનાગ્રધૈર્યાઃ
કારુણ્યોચ્છ્રીતવીર્યા રજનિકરનિભા ભાસ્કરાભાશ્ ચ દીપ્ત્યા ।
જન્માટવ્યાનુયાત્રા નમુચિવિદરણા જ્ઞાનદીપોલ્કધારાઃ
સર્વજ્ઞત્વાભિષેકાઃ પુરુષવરયુગાઃ સર્વદા બોધિસત્ત્વાઃ

એવમ્ અપ્ય્ અસાવ્ ઉચ્યમાનઃ કુશલધર્મસાધનોદ્યોગવિધુર એવ વ્યાહાર્ષીત્ ।
સમુદાગમવૈગુણ્યવિરૂક્ષક્ષામચેતસામ્ ।
કુશલપ્રત્યયા બાહ્યાઃ કિં કરિષ્યન્તિ દેહિનામ્

મન્દં મન્દં સલીલં સકુસુમનિકરે હર્મ્યપૃષ્થે વિવિક્તે
ખિદ્યન્તે સંચરન્ત્યઃ પ્રિયવિધૃતકરામ્ભોરુહા યાસ્ તરુણ્યઃ ।
રાગાવેશાવતન્ત્રા બહુમહિષખુરક્ષુણ્ણપઙ્કાઙ્કદુર્ગાન્
માર્ગાન્ પ્રાવૃડ્નિશાસુ દ્રુતપદરભસં તા વ્યતિક્રમ્ય યાન્તિ

વેપન્તે નવવારિચૂર્ણશિશિરૈઃ સ્પૃષ્ટાઃ કદમ્બાનિલૈર્
બાલા જાલગવાક્ષપક્ષવિસૃતૈર્ યા રમ્યહર્મ્યાશ્રિતાઃ ।
ધારાપાતવિશીર્ણપુષ્પરચના ઃ સારઙ્ગપર્યાકુલાસ્
તા પઙ્કાઙ્કિતમૂકનૂપુરરવા રાત્રૌ વ્રજન્ત્ય્ અધ્વના

શસ્ત્રાપાતા કુવલયદલસ્પર્શકલ્પા ભવન્તિ
જ્વાલાશ્ ચાગ્નેર્ ગતઘનશરચ્ચન્દ્રિકાશ્લેષશીતાઃ ।
કામાન્ પ્રાપ્ય શ્વસનચપલા મૂર્તયઃ પન્નગાનાં
સામ્યં યાન્તિ ભ્રમરવિરુતૈર્ દામભિર્ માલતીનામ્

સર્વાયતનોન્માથી તસ્માદ્ રાગો મહદ્ દુઃખમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ભુજગો ઽબ્રવીત્ । નનુ ખલુ દુઃખમ્ રાગશ્ ચિત્તવિપર્યાસકૃદ્ દુરાચારઃ । ક્રોધં તુ દુઃખતરમ્ ઇત્ય્ અવૈમિ ચેતોજ્વલં તુ મૂલમ્ । કુતઃ
વિક્ષિપ્તામ્બુદસાન્દ્રચન્દ્રકિરણપ્રક્ષાલિતાટ્ટાલકે
વીણાવેણુરવાનુબદ્ધમધુરસ્ત્રીગિતરમ્યે ગૃહે ।
વિદ્ધઃ ક્રોધશિલીમુખેન પુરુષો નાપ્નોતિ નિદ્રાં યતઃ
ક્રોધાદ્ દુઃખતરં ન દુઃખમ્ અપરં કિં ચિત્ તતો વિદ્યતે

યોગાભ્યાસવિશેષશાન્તમતિભિર્ વાય્વમ્બુમૂલાશનૈર્
વિશ્રમ્ભાયતનત્વમ્ અભ્યુપગતૈઃ પ્રાયસ્ તિરશ્ચામ્ અપિ ।
દગ્ધાઃ ક્રોધહુતાશનૈર્ જનપદાઃ ક્રૂરૈર્ ઇવાશીવિષૈર્
યન્ મોહાદ્ ઋષિભિર્ ન દુઃખમ્ અપરં ક્રોધાત્ તતો વિદ્યતે

ત્રાસાયાસવિશેષલોલનયનસ્ત્રીબાષ્પપર્યાકુલં
બાલૈશ્ ચ સ્તનચૂચુકાર્પિતમુખૈઃ સાવેગમ્ ઉન્નાદિતમ્ ।
સંરમ્ભસ્ફુરિતેક્ષણત્રયશિખિજ્વાલાપિશઙ્ગાનનો
રુદ્રો યત્ ત્રિપુરમ્ દદાહ વિઘૃણઃ ક્રોધસ્ય તદ્ વૈકૃતમ્

તીવ્રાતઙ્કવિલોલમૂલવલયા નૈવાઞ્જલિપ્રગ્રહાઃ
સ્ત્રીણાં બાષ્પકણાઃ કરાલતરલા નો પક્ષ્મલા દૃષ્ટયઃ ।
કુર્વન્ત્ય્ આવરણં લલાટપટલવ્યાવર્તમાનભ્રુવાં
રાજ્ઞાં ક્રોધવિષાશિવસ્ય મનસઃ કિં નામ દુઃખં તતઃ

ગર્ભાધારણયન્ત્રણામ્ અવિગણય્યાપાયિકાં માતરં
સત્કારાતિશયક્ષમં ચ પિતરં સ્નેહદ્રવાધ્યાશયમ્ ।
યદ્ વિશ્રમ્ભનિરત્યયાં શ્ ચ સુહૃદો ઘ્નન્તિ ક્ષતાધ્યાશયાઃ
ક્રોધસ્યૈવ વિપાકદારુણતરાસ્ તા વૃત્તયઃ સાધવઃ

ઉત્પદ્યન્તે પરમમતયઃ શુદ્ધયે યે પ્રજાનાં
દુઃશોધાનામ્ અવિકલમલાલીઢગૂઢાશયાનામ્ ।
તાન્ અપ્ય્ આર્યાન્ પરહિતસુખપ્રક્રિયામાત્રહાર્યાન્
ક્રોધાવિષ્ટા વચનવિશિખૈઃ સંમુખં ઘ્નન્ત્ય્ અનાર્યાઃ

ક્રોધાઘ્રાતો ભવતિ પુરુષો દગ્ધલાવણ્યવક્ત્રો
જ્વાલાચક્રક્રકચકલિલાન્ ક્રોધનો યાત્ય્ અપાયાન્ ।
તેભ્યો ભ્રષ્ટો ભવતિ જગતો લોચનાતઙ્કભૂતઃ
શ્રીવિદ્વેષો ન રિપુર્ અપરઃ ક્રોધતુલ્યો ઽસ્તિ યસ્માત્

યસ્મિન્ રક્તો ભવતિ પુરુષસ્ તત્ર કુર્યાત્ પ્રિયાણિ
દ્વિષ્ટો યસ્મૈ તદધિકતરાણ્ય્ અપ્રિયાણ્ય્ એવ ધત્તે ।
અલ્પાવદ્યે ઽવિગતરજસા તેન રોષ ઃ પ્રવિષ્ટઃ
ક્રોધં ક્રોધોપશમકુશલા વદ્યયોનિં વદન્તિ

ત્રાસોત્ફુલ્લમુખીં મૃગીમ્ ઇવ વને લજ્જાલસભ્રૂલતાં
સંરમ્ભાપહૃતોત્તરીયવસનાં વિચ્છિન્નકણ્ઠેગુણામ્ ।
ચિક્લેશ પ્રચુરાઙ્ગનામ્ ઇવ સતીં દુઃશાસનો દ્રૌપદીં
સ્ફીતે યત્ સદસિ પ્રકામચપલાઃ ક્રોધસ્ય તા વિપ્લુષઃ

શાન્તાત્મા વિજને વને પ્રતિવસન્ નિક્ષિપ્તદણ્ડો ઽપિ સન્
લોકાનામ્ અનિમિત્તપેશલરસઃ સ્નેહાર્થકારી સુહૃત્ ।
ખડ્ગેનાર્દ્ર ઇવ દ્રુમઃ શકલિતો યત્ ક્ષાન્તિવાદી મુની
રાજ્ઞા દુર્જનવલ્લભસ્ય નિકષં ક્રોધસ્ય તત્ પ્રાહૃતમ્

અનેકાદીનવમયો વિનિપાતી મનોજ્વલઃ ।
ઇત્ય્ એવં સર્વદુઃખાનાં ક્રોધારિર્ ધુરિ વર્તતે

મૃગો ઽબ્રવીત્ । સમ્યગ્ વક્તુમ્ એતદ્ ભુજગપતે ક્રોધવૈશસં તીવ્રમ્ । મરણભયાદ્ અધિકતરં દુઃખમ્ અહં નાવગચ્છામિ । કુતઃ
મરણોપનિપાતકાતરાણાં કમનીયાન્ય્ અપિ મારબન્ધનાનિ ।
ન મનો રમયન્તિ યજ્ જનાનાં ન ⏑ – દુઃખમ્ અતઃ પરં પરૈમિ

સુહૃદાં વદનાનિ વીક્ષમાણો ઘનબાષ્પામ્બુતરઙ્ગદુર્દિનાનિ ।
લભતે વ્યસનં યદ્ અન્તકાલે ન તતો દુઃખમ્ અવૈમિ કષ્ટમ્ અન્યત્

પવનૈર્ અવિધેયદુઃખશીલૈઃ કરપત્રૈર્ ઇવ પાટ્યમાનદેહાઃ ।
પરલોકમહાપ્રપાતશઙ્કાઃ કૃપણા દુઃખમ્ અવાપ્નુવન્તિ તીવ્રમ્

પરિપાણ્ડુકપોલમણ્ડલાનિ શ્વસનમ્લાનવિપાટલાધરાણિ ।
દયિતાવદનાનિ નાનુકમ્પાં જનયન્ત્ય્ અન્તકદન્તવિક્ષતાનામ્

જનની મલપઙ્કદિગ્ધવેણી સુતવિશ્રમ્ભનિરત્યયોપચારા ।
ઉપમૃત્યુમ્ ઉદીક્ષ્ય શોકપઙ્કે વિનિમજ્જત્ય્ અપરાયણા રુદન્તી

ચલતાં તૃણપર્ણપલ્લવાનાં ધ્વનિમ્ આકર્ણ્ય વને મૃગા વસન્તઃ ।
અનપેક્ષ્ય પરસ્પરં દ્રવામઃ સ્વસુતાન્ અપ્ય્ અવધૂય મૃત્યુભીતાઃ