जातकमाला · श्लोक 41-60

किं च भूयः ॥
कलेर् आज्ञाभङ्गो भवति सुचिराज् जन्मसमये
मुनेर् यस्य प्राणिप्रियहितसमाधानविदुषः ।
जगन्नाथे तस्मिन् भगवति भवोपद्रवहरे
प्रदुष्टानां का वा भवतु गतिर् अन्या परम् अतः

उन्मीलिता इव दिशो दश यस्य दीप्तैः
कीर्त्यंशुभिर् घनतमःपटलावनद्धाः ।
तस्मिन् प्रदोषम् उपगच्छति यस् तपस्वी
स्वैर् एव कर्म भिर् असौ प्रहतः क्षतात्मा

यो मातेव पितेव बान्धव इव प्राणिष्व् अनुक्रोशवान्
आत्मस्नेहपराङ्मुखेन मनसा जन्माटवीगह्वरे ।
प्रज्ञावीर्यकृपाभ्युपायसचिवः क्लेशैर् अनाकम्पितः
प्राप्तो बोधिम् अनुत्तरां स भगवान् कां सत्क्रियां नार्हति

जगद्धिताधानविधानदीक्षां बभार शास्ता भृशदुर्वहां यः ।
मनःप्रसादायतने ऽपि तस्मिन् कथं नु चित्तानि विदूषयन्ति

असज्जनसमागमस्य कटुकावसानं फलं
नरेन्द्र समुपस्थितं तद् अधुना तवापायिकम् ।
इदं समनुचिन्त्य साधुजनसंगमः सेव्यतां
ततस् तव भविष्यति व्यसनपञ्जरान् निर्गमः

एवं गते ऽपि क्रियताम् प्रयत्नः पापप्रहाणे कुशलोदये च ।
अप्य् एव नाम व्यसनाम्बुराशेः स्यात् ते ऽवसानं नरलोकपाल

अनेकरूपव्यसनोपमृष्टां समुद्रवेलाजललोलशीलाम् ।
नरेन्द्रलक्ष्मीम् उपगुह्य पापं कृतं त्वया दुःखशतावसानम्

बहुप्रकारात्ययदारुणेषु विचार्यमाणाल्पसुखोदयेषु ।
विषज्य कामेषु मनस् त्वयात्मा स्वयं कृतो दुर्गतिदुःखसाक्षी

अभिसन्धिकृतस्य कर्मणो न हि नाशं प्रवदन्ति सूरयः ।
अपि कल्पसहस्रकोटिभिः फलदं तन् नियमेन जायते

अत एव जगौ जगद्वरो जगदालोककरः कृपामयः ।
भगवान् भवभोगनिःस्पृहः स हि कर्मस्वकतां शरीरिणाम्

सलिलानलराजतस्करैर् धनम् अत्रैव विलुप्यते नृणाम् ।
प्रभवन्ति तु तेन कर्मणा स्वम् अतः कर्म नृणां शुभाशुभम्

परिवर्तति निश्चलेक्षणः क्षणमात्रप्रतिबद्धजीवितः ।
मरणाभिमुखो यदा नरो ननु कर्मैव तदा परायणम्

स्वजनो जनवन् निवर्तने गृहवित्ताद्यपरैर् विलुप्यते ।
स्व कृतं त्व् अनुयाति देहिनां भवसंक्रान्त्यनुकूलवर्तिनाम्

अपि च हे महाराज ॥
मरणवशगतस्य जन्तोर् विवृद्धोल्बणश्वासशुष्कौष्ठकण्ठस्य
हिक्काप्रवेशानुबन्धाद् विनिर्धूयमानोरसः
कलविकलपदाक्षरे भाषिते विह्वले चक्षुषि च्छिद्यमानेषु
मर्मस्व् अनामन्त्र्य रोषाद् इव प्रस्थि तैर् वा युभिः ।
महति शिथिलतां गते सन्धिसंघातयन्त्रे रुजातीक्ष्णसूची-
निपातान्तरे क्वापि गन्तुं कृताभ्युद्यमे जीविते
तिमिरगहनसंकटं निर्जनं मार्गम् आक्रामतो नास्ति पुण्याद्
ऋते कश् चिद् अन्यः सखा तत् प्रयत्नं कुरु श्रेयसि

अपि च महाराज ॥
अवश्यं त्यक्तव्यः परमदयितो बान्धवजनः
प्रवेष्टव्यं घोरं सभयम् असहायेन गहनम् ।
प्रवासे वस्तव्यं सुचिरम् अपि चासंस्तुतजने
तद् अस्मात् कर्तव्यं बहुकुशलपाथेयम् असकृत्

अथ स राजा तेन भिक्षुणा तथा संवेजितो यथा क्षणेनोपलब्धकुशलमूलोपचयाभिलाषस् तीव्रभयविषादव्याकुलमानसश् च प्रोवाच ॥
तद् अधुना करवाणि भदन्त हे वद वदास्ति दया यदि ते मयि ।
निपतितं महति व्यसनार्णवे कृपणकं कृपयोद्धर मां यते

जलदमारुतचन्दनशीतलैर् अपि वयं वचनैस् तव तापिताः ।
स्वकृतदुष्कृतशङ्कुशतक्षता विषयलौल्यपराजितमानसाः

विपरिणामकटूनि मया पुरा विषयसङ्गसुखान्य् अकृतात्मनाम् ।
समुपगुह्य कृतं बहु दुष्कृतं दहति यन् मम संप्रति मानसम्

धिग् अवरं विषमं विषयाश्रयं सुखम् अनार्यनिषेवितम् अध्रुवम् ।
यद् उपगम्य नरा विषयद्विषाम् इह भवन्ति सदा करुणास्पदम्

अविनयो ऽनुगतो मृदितं यशो न गणितं कुलम् आयतिर् उ ज्झिता ।
⏑ ⏑ ⏑ – कलुषं विवृतो ऽनयो विषयलौल्य तया ⏑ ⏑ यागया

चित्तं बलाद् अपि हिते विनियोजनीयम् आर्यैर् अनार्यम् अहिताच् च विवेचनीयम् ।
तस्मात् प्रवृत्तिम् इह कर्मणि साधुजुष्टे नार्हन्ति विघ्नयितुम् अश्रुमुखा भवन्तः

अनुपादानम् एवास्य परार्थं चापरिग्रहः ।
मां संप्रतीक्षते कायकले रन्ध्रप्रहारिणः

उपात्तो ऽप्य् अयम् अस्माभिर् अनादेयो न नीयते ।
यदि सत्त्वार्थसाचिव्यं को ऽनेनार्थः प्रणाशिना

यदि नाभ्युद्धरिष्यामि युष्मान् अस्माद् दुरुत्तरात् ।
कथम् उत्तारयिष्यामि लोकं संसारसागरात्

एतानि चान्यानि च बोधिसत्त्वाः कुर्वन्ति कर्माण्य् अविपन्नसत्त्वाः ।
परार्थचर्याविषये चरन्तः कृपानुभूताः स्वसुखानुरागाः

अनावृतद्वारम् इदं निकेतनं दुरावहाणां भवदुःखपत्त्रिणां ।
चिरात् प्रमोदायतनी करिष्यते मया शरीरं सुहृदां हितागमे

भवत्परित्राणमये सुखोदये नियोज्य कायं नियतं मयाप्स्यते ।
अभेद्यम् अच्छेद्यम् अहार्यम् अव्ययं निरुत्तरं धर्मशरीरम् अव्रणम्

अमित्रभूतं यदि मित्रसाद् इमं कलिं करिष्यामि न कायसंज्ञकम् ।
विधक्ष्यते विप्रतिसारवह्निना मनो विनिश्वासशिखेन मे चिरम्

गतविक्लवा भवन्तो मदीयम् उद्गतप्राणं शरीरं प्लवम् इवालम्ब्यान्योन्यसंसक्तिकया वारिवेगवशेन येन वातेन वा दिग्भागेन स्थलम् उपगम्य पर्णमूलफलजलादिभिर् यापयन्तः परस्परम् अविपन्नसौहृदाः कर्मस्वकतावलम्बिनो लोकस्वभावम् अवेक्षमाणा विनीतविवादशोकदैन्याः कार्यावसानम् आगमयत । सुखम् अनुभूय दुःखम् अप्य् अनुभूयते । संपत्तिम् अप्य् उपास्य विपत्तिर् उपास्यते । संसारचारकावचराणां हि एतद् एव पर्याप्तं व्यसनम् अतः प्रतिकष्टतराण्य् अप्य् अत्र कृच्छ्राण्य् आसाद्यन्ते श्रुतिमनोविदाहिनी । न ह्य् एनम् अनुपतन् कश् चित् सुखी नाम । प्रबलानिलाकुलानलज्वालाकलापमध्यगतस्यानुक्तसिद्धं दाहदुःखम् । तृष्णाविधेयमनसां चाभिमुखः पराभव उत्सङ्गगतानि सर्वदैन्यान्य् आसन्नवर्ती परिभवो भयम् उपरि व्यवस्थितम् अभितो विप्रलम्भवैकृतानि । संक्षेपतः सर्वम् अशिवजालम् उपगृह्य तृष्णा नरम् उपबध्नाति । स च मद्वियोगदैन्यावकाशो न हृदि करणीयः । ईदृशो हि लोकस्वभावो वियोगदुःखानुगता एव हि प्रियजनसंयोगाः ।
दीर्घकालपरिचयाद् दृढस्नेहनिबद्धान्य् अपि सौहृदानि क्षणेन विश्लिष्यन्ति । प्राणिनां विपर्यासश् चैष चेतसः प्रियो ऽयं ममेति । दृश्यन्ते कारणान्तरविपर्ययात् परिवर्तमानानि प्रियाप्रियाणि जीवलोके । तस्मान् न परतन्त्रेष्व् अपरिनिष्पन्नस्वभावेषु प्रकृतिभेदवर्तिषु विप्रलम्भपदस्थानेषु क्षणविपरिणामलोलशीलेषु शोकायासमयेषु प्रियसमागमेष्व् अभिनिविश्यात्मा खेदयितव्यः । तत्र सुखं धैर्यम् एव परुषाणाम् आपत्स्व् अवलम्बो भवति विषादम् अवधीरयति शोकम् उपरुणद्धि विघ्नयति आपदम् आपतन्तीं प्रज्ञानसहितं च तद् एवाभिमतम् अर्थम् आनयति ।
शोकानिवृत्तिस् तु निष्प्रयोजनम् आश्रयं संतापयति कृत्यम् अन्तरयति कान्तिम् आच्छिनत्ति प्रतिभानम् आयासयत्य् आसन्नस्नेहदुःखं सुहृज्जनं .... धर्मार्थयशःसुखानि चोपहन्ति । मत्कृतम् अनुपश्यद्भिस् तु भवद्भिः पुण्येष्व् आदरः करणीयः । पुण्यम् एव हि प्राणिनाम् इहामुत्र च निरत्ययो बन्धुर् आपत्सु विषादी सहायः पाथेयम् अयत्नवाह्यं प्रदीपस् तमसि प्रपातेषु संक्रमं भयस्थानेष्व् आरक्षा मङ्गलम् अद्वैधसिद्धम् अत्यन्तिकं सिद्धं सूपचरः स्वामी परायणम् आपद्गतानाम् आयतनम् अविपरिणामिनां सुखानां क्षेत्रं दिशाविदिशान्तव्यापिनां यशसां आकरः प्रशंसानाम् अनभिभूतं वैशारद्यम् । पुण्यावष्ठम्भाद् एव च पुरुषो दुरवगाहे ऽपि सुखम् अवगाहते । परलोककान्तारे विषादपदस्थाने ऽपि नाम मरणसमये न विषीदन्ति पुण्यकर्माणः । कण्टकप्रचयकर्कशान्य् अपि जन्मदुर्गाणि प्रायेणाक्षताः संचरन्ति पुण्यबलिनः । पुण्यैर् एव चाखिलजगद्धितसुखाध्याशयप्रवृत्तिविस्तीर्णाम् आकर्षयन्ति सकलभुवनाधिपत्याभिषेकमहतीं सर्वलोकसाधारणां ताथागतीं गुणसमृद्धिं प्राग् एव प्रतनुसुखानवकाशादीनवां प्रचुरजनमनोविकारिणीम् अनन्तदुःखबाणसंनिपातदूषिताम् आयासिनीम् इह परत्र च बालिशानां प्रतिक्षणव्ययानुबन्धादूषिताम् अनेकरूपवैरकृतानुषङ्गदारुणां भवभोगमयीम् अशिवाम् अखिलां विपरीतसुखाभिनिवेशखलां संपत्तिसंज्ञान्तरितां विपत्तिम् अकारणभ्रंशमनोविदाहिनीम् इत्य् अलम् इति प्रसङ्गेनातिपतति । कार्यकालश् चरमसंदेशो ऽयं भद्रमुखा इत्य् उक्त्वा बोधिसत्त्वो मुहूर्तम् एकाग्रमनो बभूव ।
निवार्यमाणो ऽपि शतैः सुहृद्भिर् बाष्पाम्बुविस्यन्दिविलोचनान्तैः ।
साधुः स्वदेहाश्रयणीम् अपेक्षां तत्याज लोकव्यसनोपतप्तः

आर्तस्वरैर् अविरतैर् अविभक्तवर्णैस् तेषां विषादपरिलुप्तमनःस्थितीनाम् ।
आपूर्यमाणसलिलप्रदरान्तरालः संचुक्षुभे भृशतरं लवणाम्बुराशिः

बोधिसत्त्वो ऽपि महासत्त्व इति प्रणिधिम् उपबृम्हयाम् आस शान्तये सर्वसत्त्वानाम् ।
दिव्या तावत् प्रकृतिचपला सोपसर्गा विभूतिः
प्राग् एवान्या परिमितसुखप्रत्ययप्रत्यपाया ।
तस्मान् नार्थो मम ⏑ ⏑ सुखैः स्वप्नमायोपमानैः
पुण्याद् अस्मान् न च शमसुखं प्रार्थये प्रोज्झ्य लोकान्

मोहावर्ते मरणमकरे मानपाषाणगर्भे
तृष्णातोये मदनकलुषे क्रोधसंसर्पिसर्पे ।
मग्नं लोकं भवजलनिधौ शोकवातावधूते
पुण्याद् अस्माद् अहम् अशरणं कृत्स्नम् उत्तारयेयम्

एवं कृत्वा प्रणिधिम् अचलं साद्रिसारस्थिरात्मा
त्यक्तापेक्षः सुचरितशतोपार्जिते ऽपि स्वदेहे ।
निस्त्रिंशेन प्रमुदितमनाः पाटयाम् आस कुक्षिं
स्वां शोकार्तिव्यथितहृदयः प्राणिनां तारणाय

अथ शुश्रुविरे गिरः शुभाः सुरविद्याधरयक्षरक्षसाम् ।
इति चित्रमनोहराश्रयाः पतितास् तस्य गुणोपसंहिताः

सत्त्वार्थप्रतिपत्तिकौशलम् अहो ही धीरता चेतसः
पुण्याभ्यासविशेषपुण्यमहताम् आश्चर्यरूपस्थितिः ।
साधूनां स्वसुखानुरागविगमस्वच्छा बत प्रक्रिया
– – – ⏑ ⏑ – ⏑ – बत कृपा नापेक्षते स्वाश्रयम्

लोको ऽयं विनिमीलितो ऽपि विदुषा प्रोन्मीलितः सर्वतः
कीर्त्या चन्द्रमयूखधौतकुमुदच्छाया ⏑ – – ⏑ – ।
एतेनैव निमज्जतापि भुवनं मग्नं समभ्युद्धृतं
जन्मावस्करकर्दमे स्फुरदुरुक्लेशक्रिमिव्याकुले

तिर्यग् विक्षिप्यमानं नवजलशिशिरैर् मन्दमन्दैर् मरुद्भिर्
दिव्योद्यानद्रुमेभ्यः कुसुमम् अविरतं तच्छरीरे पपात ।
अभ्युद्गम्याम्बुराशेः स्फुटमणिकिरणश्रीकरालैः शिरोभिर्
व्याभुग्नोपान्तमध्यैः कुवलयमृदुभिस् तं भुजङ्गाः प्रणेमुः

लक्ष्म्या समालब्धम् इव प्रकामं प्रमृष्टचामीकरचारुवर्णम् ।
समुद्गतप्राणम् अपि प्रसन्नं रराज तत् तस्य विभोः शरीरम्

आलम्ब्य प्लवम् इव ते ऽथ तच्छरीरं बाष्पाम्बुव्यतिकरपाटलान्तनेत्राः ।
उत्तेरुर् मकरकरक्षतोर्मिचक्रं तस्यैव प्रणिधिबलाश्रयात् समुद्रम्

तद् एवम् अतिदुष्कराणि भगवान् असौ भूतये
चकार जगतां कृपापरिगतामलाध्याशयः ।
प्रसादयत तत्र मानसम् अतो जगद्बान्धवे
समग्रभुवनोपकारकरणैकवीरे जिने