જાતકમાલા · શ્લોક 41-60

કિં ચ ભૂયઃ ॥
કલેર્ આજ્ઞાભઙ્ગો ભવતિ સુચિરાજ્ જન્મસમયે
મુનેર્ યસ્ય પ્રાણિપ્રિયહિતસમાધાનવિદુષઃ ।
જગન્નાથે તસ્મિન્ ભગવતિ ભવોપદ્રવહરે
પ્રદુષ્ટાનાં કા વા ભવતુ ગતિર્ અન્યા પરમ્ અતઃ

ઉન્મીલિતા ઇવ દિશો દશ યસ્ય દીપ્તૈઃ
કીર્ત્યંશુભિર્ ઘનતમઃપટલાવનદ્ધાઃ ।
તસ્મિન્ પ્રદોષમ્ ઉપગચ્છતિ યસ્ તપસ્વી
સ્વૈર્ એવ કર્મ ભિર્ અસૌ પ્રહતઃ ક્ષતાત્મા

યો માતેવ પિતેવ બાન્ધવ ઇવ પ્રાણિષ્વ્ અનુક્રોશવાન્
આત્મસ્નેહપરાઙ્મુખેન મનસા જન્માટવીગહ્વરે ।
પ્રજ્ઞાવીર્યકૃપાભ્યુપાયસચિવઃ ક્લેશૈર્ અનાકમ્પિતઃ
પ્રાપ્તો બોધિમ્ અનુત્તરાં સ ભગવાન્ કાં સત્ક્રિયાં નાર્હતિ

જગદ્ધિતાધાનવિધાનદીક્ષાં બભાર શાસ્તા ભૃશદુર્વહાં યઃ ।
મનઃપ્રસાદાયતને ઽપિ તસ્મિન્ કથં નુ ચિત્તાનિ વિદૂષયન્તિ

અસજ્જનસમાગમસ્ય કટુકાવસાનં ફલં
નરેન્દ્ર સમુપસ્થિતં તદ્ અધુના તવાપાયિકમ્ ।
ઇદં સમનુચિન્ત્ય સાધુજનસંગમઃ સેવ્યતાં
તતસ્ તવ ભવિષ્યતિ વ્યસનપઞ્જરાન્ નિર્ગમઃ

એવં ગતે ઽપિ ક્રિયતામ્ પ્રયત્નઃ પાપપ્રહાણે કુશલોદયે ચ ।
અપ્ય્ એવ નામ વ્યસનામ્બુરાશેઃ સ્યાત્ તે ઽવસાનં નરલોકપાલ

અનેકરૂપવ્યસનોપમૃષ્ટાં સમુદ્રવેલાજલલોલશીલામ્ ।
નરેન્દ્રલક્ષ્મીમ્ ઉપગુહ્ય પાપં કૃતં ત્વયા દુઃખશતાવસાનમ્

બહુપ્રકારાત્યયદારુણેષુ વિચાર્યમાણાલ્પસુખોદયેષુ ।
વિષજ્ય કામેષુ મનસ્ ત્વયાત્મા સ્વયં કૃતો દુર્ગતિદુઃખસાક્ષી

અભિસન્ધિકૃતસ્ય કર્મણો ન હિ નાશં પ્રવદન્તિ સૂરયઃ ।
અપિ કલ્પસહસ્રકોટિભિઃ ફલદં તન્ નિયમેન જાયતે

અત એવ જગૌ જગદ્વરો જગદાલોકકરઃ કૃપામયઃ ।
ભગવાન્ ભવભોગનિઃસ્પૃહઃ સ હિ કર્મસ્વકતાં શરીરિણામ્

સલિલાનલરાજતસ્કરૈર્ ધનમ્ અત્રૈવ વિલુપ્યતે નૃણામ્ ।
પ્રભવન્તિ તુ તેન કર્મણા સ્વમ્ અતઃ કર્મ નૃણાં શુભાશુભમ્

પરિવર્તતિ નિશ્ચલેક્ષણઃ ક્ષણમાત્રપ્રતિબદ્ધજીવિતઃ ।
મરણાભિમુખો યદા નરો નનુ કર્મૈવ તદા પરાયણમ્

સ્વજનો જનવન્ નિવર્તને ગૃહવિત્તાદ્યપરૈર્ વિલુપ્યતે ।
સ્વ કૃતં ત્વ્ અનુયાતિ દેહિનાં ભવસંક્રાન્ત્યનુકૂલવર્તિનામ્

અપિ ચ હે મહારાજ ॥
મરણવશગતસ્ય જન્તોર્ વિવૃદ્ધોલ્બણશ્વાસશુષ્કૌષ્ઠકણ્ઠસ્ય
હિક્કાપ્રવેશાનુબન્ધાદ્ વિનિર્ધૂયમાનોરસઃ
કલવિકલપદાક્ષરે ભાષિતે વિહ્વલે ચક્ષુષિ ચ્છિદ્યમાનેષુ
મર્મસ્વ્ અનામન્ત્ર્ય રોષાદ્ ઇવ પ્રસ્થિ તૈર્ વા યુભિઃ ।
મહતિ શિથિલતાં ગતે સન્ધિસંઘાતયન્ત્રે રુજાતીક્ષ્ણસૂચી-
નિપાતાન્તરે ક્વાપિ ગન્તું કૃતાભ્યુદ્યમે જીવિતે
તિમિરગહનસંકટં નિર્જનં માર્ગમ્ આક્રામતો નાસ્તિ પુણ્યાદ્
ઋતે કશ્ ચિદ્ અન્યઃ સખા તત્ પ્રયત્નં કુરુ શ્રેયસિ

અપિ ચ મહારાજ ॥
અવશ્યં ત્યક્તવ્યઃ પરમદયિતો બાન્ધવજનઃ
પ્રવેષ્ટવ્યં ઘોરં સભયમ્ અસહાયેન ગહનમ્ ।
પ્રવાસે વસ્તવ્યં સુચિરમ્ અપિ ચાસંસ્તુતજને
તદ્ અસ્માત્ કર્તવ્યં બહુકુશલપાથેયમ્ અસકૃત્

અથ સ રાજા તેન ભિક્ષુણા તથા સંવેજિતો યથા ક્ષણેનોપલબ્ધકુશલમૂલોપચયાભિલાષસ્ તીવ્રભયવિષાદવ્યાકુલમાનસશ્ ચ પ્રોવાચ ॥
તદ્ અધુના કરવાણિ ભદન્ત હે વદ વદાસ્તિ દયા યદિ તે મયિ ।
નિપતિતં મહતિ વ્યસનાર્ણવે કૃપણકં કૃપયોદ્ધર માં યતે

જલદમારુતચન્દનશીતલૈર્ અપિ વયં વચનૈસ્ તવ તાપિતાઃ ।
સ્વકૃતદુષ્કૃતશઙ્કુશતક્ષતા વિષયલૌલ્યપરાજિતમાનસાઃ

વિપરિણામકટૂનિ મયા પુરા વિષયસઙ્ગસુખાન્ય્ અકૃતાત્મનામ્ ।
સમુપગુહ્ય કૃતં બહુ દુષ્કૃતં દહતિ યન્ મમ સંપ્રતિ માનસમ્

ધિગ્ અવરં વિષમં વિષયાશ્રયં સુખમ્ અનાર્યનિષેવિતમ્ અધ્રુવમ્ ।
યદ્ ઉપગમ્ય નરા વિષયદ્વિષામ્ ઇહ ભવન્તિ સદા કરુણાસ્પદમ્

અવિનયો ઽનુગતો મૃદિતં યશો ન ગણિતં કુલમ્ આયતિર્ ઉ જ્ઝિતા ।
⏑ ⏑ ⏑ – કલુષં વિવૃતો ઽનયો વિષયલૌલ્ય તયા ⏑ ⏑ યાગયા

ચિત્તં બલાદ્ અપિ હિતે વિનિયોજનીયમ્ આર્યૈર્ અનાર્યમ્ અહિતાચ્ ચ વિવેચનીયમ્ ।
તસ્માત્ પ્રવૃત્તિમ્ ઇહ કર્મણિ સાધુજુષ્ટે નાર્હન્તિ વિઘ્નયિતુમ્ અશ્રુમુખા ભવન્તઃ

અનુપાદાનમ્ એવાસ્ય પરાર્થં ચાપરિગ્રહઃ ।
માં સંપ્રતીક્ષતે કાયકલે રન્ધ્રપ્રહારિણઃ

ઉપાત્તો ઽપ્ય્ અયમ્ અસ્માભિર્ અનાદેયો ન નીયતે ।
યદિ સત્ત્વાર્થસાચિવ્યં કો ઽનેનાર્થઃ પ્રણાશિના

યદિ નાભ્યુદ્ધરિષ્યામિ યુષ્માન્ અસ્માદ્ દુરુત્તરાત્ ।
કથમ્ ઉત્તારયિષ્યામિ લોકં સંસારસાગરાત્

એતાનિ ચાન્યાનિ ચ બોધિસત્ત્વાઃ કુર્વન્તિ કર્માણ્ય્ અવિપન્નસત્ત્વાઃ ।
પરાર્થચર્યાવિષયે ચરન્તઃ કૃપાનુભૂતાઃ સ્વસુખાનુરાગાઃ

અનાવૃતદ્વારમ્ ઇદં નિકેતનં દુરાવહાણાં ભવદુઃખપત્ત્રિણાં ।
ચિરાત્ પ્રમોદાયતની કરિષ્યતે મયા શરીરં સુહૃદાં હિતાગમે

ભવત્પરિત્રાણમયે સુખોદયે નિયોજ્ય કાયં નિયતં મયાપ્સ્યતે ।
અભેદ્યમ્ અચ્છેદ્યમ્ અહાર્યમ્ અવ્યયં નિરુત્તરં ધર્મશરીરમ્ અવ્રણમ્

અમિત્રભૂતં યદિ મિત્રસાદ્ ઇમં કલિં કરિષ્યામિ ન કાયસંજ્ઞકમ્ ।
વિધક્ષ્યતે વિપ્રતિસારવહ્નિના મનો વિનિશ્વાસશિખેન મે ચિરમ્

ગતવિક્લવા ભવન્તો મદીયમ્ ઉદ્ગતપ્રાણં શરીરં પ્લવમ્ ઇવાલમ્બ્યાન્યોન્યસંસક્તિકયા વારિવેગવશેન યેન વાતેન વા દિગ્ભાગેન સ્થલમ્ ઉપગમ્ય પર્ણમૂલફલજલાદિભિર્ યાપયન્તઃ પરસ્પરમ્ અવિપન્નસૌહૃદાઃ કર્મસ્વકતાવલમ્બિનો લોકસ્વભાવમ્ અવેક્ષમાણા વિનીતવિવાદશોકદૈન્યાઃ કાર્યાવસાનમ્ આગમયત । સુખમ્ અનુભૂય દુઃખમ્ અપ્ય્ અનુભૂયતે । સંપત્તિમ્ અપ્ય્ ઉપાસ્ય વિપત્તિર્ ઉપાસ્યતે । સંસારચારકાવચરાણાં હિ એતદ્ એવ પર્યાપ્તં વ્યસનમ્ અતઃ પ્રતિકષ્ટતરાણ્ય્ અપ્ય્ અત્ર કૃચ્છ્રાણ્ય્ આસાદ્યન્તે શ્રુતિમનોવિદાહિની । ન હ્ય્ એનમ્ અનુપતન્ કશ્ ચિત્ સુખી નામ । પ્રબલાનિલાકુલાનલજ્વાલાકલાપમધ્યગતસ્યાનુક્તસિદ્ધં દાહદુઃખમ્ । તૃષ્ણાવિધેયમનસાં ચાભિમુખઃ પરાભવ ઉત્સઙ્ગગતાનિ સર્વદૈન્યાન્ય્ આસન્નવર્તી પરિભવો ભયમ્ ઉપરિ વ્યવસ્થિતમ્ અભિતો વિપ્રલમ્ભવૈકૃતાનિ । સંક્ષેપતઃ સર્વમ્ અશિવજાલમ્ ઉપગૃહ્ય તૃષ્ણા નરમ્ ઉપબધ્નાતિ । સ ચ મદ્વિયોગદૈન્યાવકાશો ન હૃદિ કરણીયઃ । ઈદૃશો હિ લોકસ્વભાવો વિયોગદુઃખાનુગતા એવ હિ પ્રિયજનસંયોગાઃ ।
દીર્ઘકાલપરિચયાદ્ દૃઢસ્નેહનિબદ્ધાન્ય્ અપિ સૌહૃદાનિ ક્ષણેન વિશ્લિષ્યન્તિ । પ્રાણિનાં વિપર્યાસશ્ ચૈષ ચેતસઃ પ્રિયો ઽયં મમેતિ । દૃશ્યન્તે કારણાન્તરવિપર્યયાત્ પરિવર્તમાનાનિ પ્રિયાપ્રિયાણિ જીવલોકે । તસ્માન્ ન પરતન્ત્રેષ્વ્ અપરિનિષ્પન્નસ્વભાવેષુ પ્રકૃતિભેદવર્તિષુ વિપ્રલમ્ભપદસ્થાનેષુ ક્ષણવિપરિણામલોલશીલેષુ શોકાયાસમયેષુ પ્રિયસમાગમેષ્વ્ અભિનિવિશ્યાત્મા ખેદયિતવ્યઃ । તત્ર સુખં ધૈર્યમ્ એવ પરુષાણામ્ આપત્સ્વ્ અવલમ્બો ભવતિ વિષાદમ્ અવધીરયતિ શોકમ્ ઉપરુણદ્ધિ વિઘ્નયતિ આપદમ્ આપતન્તીં પ્રજ્ઞાનસહિતં ચ તદ્ એવાભિમતમ્ અર્થમ્ આનયતિ ।
શોકાનિવૃત્તિસ્ તુ નિષ્પ્રયોજનમ્ આશ્રયં સંતાપયતિ કૃત્યમ્ અન્તરયતિ કાન્તિમ્ આચ્છિનત્તિ પ્રતિભાનમ્ આયાસયત્ય્ આસન્નસ્નેહદુઃખં સુહૃજ્જનં .... ધર્માર્થયશઃસુખાનિ ચોપહન્તિ । મત્કૃતમ્ અનુપશ્યદ્ભિસ્ તુ ભવદ્ભિઃ પુણ્યેષ્વ્ આદરઃ કરણીયઃ । પુણ્યમ્ એવ હિ પ્રાણિનામ્ ઇહામુત્ર ચ નિરત્યયો બન્ધુર્ આપત્સુ વિષાદી સહાયઃ પાથેયમ્ અયત્નવાહ્યં પ્રદીપસ્ તમસિ પ્રપાતેષુ સંક્રમં ભયસ્થાનેષ્વ્ આરક્ષા મઙ્ગલમ્ અદ્વૈધસિદ્ધમ્ અત્યન્તિકં સિદ્ધં સૂપચરઃ સ્વામી પરાયણમ્ આપદ્ગતાનામ્ આયતનમ્ અવિપરિણામિનાં સુખાનાં ક્ષેત્રં દિશાવિદિશાન્તવ્યાપિનાં યશસાં આકરઃ પ્રશંસાનામ્ અનભિભૂતં વૈશારદ્યમ્ । પુણ્યાવષ્ઠમ્ભાદ્ એવ ચ પુરુષો દુરવગાહે ઽપિ સુખમ્ અવગાહતે । પરલોકકાન્તારે વિષાદપદસ્થાને ઽપિ નામ મરણસમયે ન વિષીદન્તિ પુણ્યકર્માણઃ । કણ્ટકપ્રચયકર્કશાન્ય્ અપિ જન્મદુર્ગાણિ પ્રાયેણાક્ષતાઃ સંચરન્તિ પુણ્યબલિનઃ । પુણ્યૈર્ એવ ચાખિલજગદ્ધિતસુખાધ્યાશયપ્રવૃત્તિવિસ્તીર્ણામ્ આકર્ષયન્તિ સકલભુવનાધિપત્યાભિષેકમહતીં સર્વલોકસાધારણાં તાથાગતીં ગુણસમૃદ્ધિં પ્રાગ્ એવ પ્રતનુસુખાનવકાશાદીનવાં પ્રચુરજનમનોવિકારિણીમ્ અનન્તદુઃખબાણસંનિપાતદૂષિતામ્ આયાસિનીમ્ ઇહ પરત્ર ચ બાલિશાનાં પ્રતિક્ષણવ્યયાનુબન્ધાદૂષિતામ્ અનેકરૂપવૈરકૃતાનુષઙ્ગદારુણાં ભવભોગમયીમ્ અશિવામ્ અખિલાં વિપરીતસુખાભિનિવેશખલાં સંપત્તિસંજ્ઞાન્તરિતાં વિપત્તિમ્ અકારણભ્રંશમનોવિદાહિનીમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગેનાતિપતતિ । કાર્યકાલશ્ ચરમસંદેશો ઽયં ભદ્રમુખા ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બોધિસત્ત્વો મુહૂર્તમ્ એકાગ્રમનો બભૂવ ।
નિવાર્યમાણો ઽપિ શતૈઃ સુહૃદ્ભિર્ બાષ્પામ્બુવિસ્યન્દિવિલોચનાન્તૈઃ ।
સાધુઃ સ્વદેહાશ્રયણીમ્ અપેક્ષાં તત્યાજ લોકવ્યસનોપતપ્તઃ

આર્તસ્વરૈર્ અવિરતૈર્ અવિભક્તવર્ણૈસ્ તેષાં વિષાદપરિલુપ્તમનઃસ્થિતીનામ્ ।
આપૂર્યમાણસલિલપ્રદરાન્તરાલઃ સંચુક્ષુભે ભૃશતરં લવણામ્બુરાશિઃ

બોધિસત્ત્વો ઽપિ મહાસત્ત્વ ઇતિ પ્રણિધિમ્ ઉપબૃમ્હયામ્ આસ શાન્તયે સર્વસત્ત્વાનામ્ ।
દિવ્યા તાવત્ પ્રકૃતિચપલા સોપસર્ગા વિભૂતિઃ
પ્રાગ્ એવાન્યા પરિમિતસુખપ્રત્યયપ્રત્યપાયા ।
તસ્માન્ નાર્થો મમ ⏑ ⏑ સુખૈઃ સ્વપ્નમાયોપમાનૈઃ
પુણ્યાદ્ અસ્માન્ ન ચ શમસુખં પ્રાર્થયે પ્રોજ્ઝ્ય લોકાન્

મોહાવર્તે મરણમકરે માનપાષાણગર્ભે
તૃષ્ણાતોયે મદનકલુષે ક્રોધસંસર્પિસર્પે ।
મગ્નં લોકં ભવજલનિધૌ શોકવાતાવધૂતે
પુણ્યાદ્ અસ્માદ્ અહમ્ અશરણં કૃત્સ્નમ્ ઉત્તારયેયમ્

એવં કૃત્વા પ્રણિધિમ્ અચલં સાદ્રિસારસ્થિરાત્મા
ત્યક્તાપેક્ષઃ સુચરિતશતોપાર્જિતે ઽપિ સ્વદેહે ।
નિસ્ત્રિંશેન પ્રમુદિતમનાઃ પાટયામ્ આસ કુક્ષિં
સ્વાં શોકાર્તિવ્યથિતહૃદયઃ પ્રાણિનાં તારણાય

અથ શુશ્રુવિરે ગિરઃ શુભાઃ સુરવિદ્યાધરયક્ષરક્ષસામ્ ।
ઇતિ ચિત્રમનોહરાશ્રયાઃ પતિતાસ્ તસ્ય ગુણોપસંહિતાઃ

સત્ત્વાર્થપ્રતિપત્તિકૌશલમ્ અહો હી ધીરતા ચેતસઃ
પુણ્યાભ્યાસવિશેષપુણ્યમહતામ્ આશ્ચર્યરૂપસ્થિતિઃ ।
સાધૂનાં સ્વસુખાનુરાગવિગમસ્વચ્છા બત પ્રક્રિયા
– – – ⏑ ⏑ – ⏑ – બત કૃપા નાપેક્ષતે સ્વાશ્રયમ્

લોકો ઽયં વિનિમીલિતો ઽપિ વિદુષા પ્રોન્મીલિતઃ સર્વતઃ
કીર્ત્યા ચન્દ્રમયૂખધૌતકુમુદચ્છાયા ⏑ – – ⏑ – ।
એતેનૈવ નિમજ્જતાપિ ભુવનં મગ્નં સમભ્યુદ્ધૃતં
જન્માવસ્કરકર્દમે સ્ફુરદુરુક્લેશક્રિમિવ્યાકુલે

તિર્યગ્ વિક્ષિપ્યમાનં નવજલશિશિરૈર્ મન્દમન્દૈર્ મરુદ્ભિર્
દિવ્યોદ્યાનદ્રુમેભ્યઃ કુસુમમ્ અવિરતં તચ્છરીરે પપાત ।
અભ્યુદ્ગમ્યામ્બુરાશેઃ સ્ફુટમણિકિરણશ્રીકરાલૈઃ શિરોભિર્
વ્યાભુગ્નોપાન્તમધ્યૈઃ કુવલયમૃદુભિસ્ તં ભુજઙ્ગાઃ પ્રણેમુઃ

લક્ષ્મ્યા સમાલબ્ધમ્ ઇવ પ્રકામં પ્રમૃષ્ટચામીકરચારુવર્ણમ્ ।
સમુદ્ગતપ્રાણમ્ અપિ પ્રસન્નં રરાજ તત્ તસ્ય વિભોઃ શરીરમ્

આલમ્બ્ય પ્લવમ્ ઇવ તે ઽથ તચ્છરીરં બાષ્પામ્બુવ્યતિકરપાટલાન્તનેત્રાઃ ।
ઉત્તેરુર્ મકરકરક્ષતોર્મિચક્રં તસ્યૈવ પ્રણિધિબલાશ્રયાત્ સમુદ્રમ્

તદ્ એવમ્ અતિદુષ્કરાણિ ભગવાન્ અસૌ ભૂતયે
ચકાર જગતાં કૃપાપરિગતામલાધ્યાશયઃ ।
પ્રસાદયત તત્ર માનસમ્ અતો જગદ્બાન્ધવે
સમગ્રભુવનોપકારકરણૈકવીરે જિને