हरिवंश · अध्याय 106

कर्माण्य् अपरिमेयानि श्रुतानि द्विजसत्तम
भूय एव महाबाहोर् यदुसिंहस्य धीमतः ।
त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः ॥

यच् च तत् कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम्
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण तपोधन ॥

वासुदेवेन स कथं बाणः संख्ये पराजितः
संरब्धो द्वंद्वयुद्धार्थी जीवन् मुक्तः कथं च सः ॥

शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः
मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान् ॥

वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान्
बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन् विसर्जितः ॥

स रुद्रम् अभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च
बलिसूनुर् इदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम् ॥

असकृन् निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः
मया बलमदोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात् ॥

ते पराजयसंत्रस्ता निराशा मत्पराजये
नाकपृष्ठम् उपागम्य निवसन्ति यथासुखम् ॥

सो ऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये
अयुध्यतो वृथा ह्य् एषां बाहूनां धारणं मम ॥

तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिद् आगमनं भवेत्
न मे युद्धं विना देव रतिर् अस्ति प्रसीद मे ॥

ततः प्रहस्य भगवान् अब्रवीद् वृषभध्वजः
भविता बाण युद्धं ते तथा तच् छृणु दानव ॥

ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस् तव तात भविष्यति
स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति ॥

इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणः सुबहुशो मुदा
प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितो ऽब्रवीत् ॥

दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम
दिष्टा सहस्राक्षम् अहं विजेता पुनर् आहवे ॥

आनन्दजाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अरिमर्दनः
पञ्चाञ्जलिशतैर् देवं पूजयन् पतितो भुवि ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनाम् आत्मनः स्वकुलस्य च
सदृशं प्रात्स्यसे वीरे युद्धम् अप्रतिमं रणे ॥

एवम् उक्तस् ततो बाणस् त्र्यम्बकेन महात्मना
हर्षेणाभ्युत्थितः शीघ्रं नत्वा स वृषभध्वजम् ॥

शितिकण्ठविसृष्टस् तु बाणः परपुरंजयः
ययौ स्वभवनं येन यत्र ध्वजगृहं महत् ॥

तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डम् इदम् अब्रवीत्
प्रियम् आवेदयिष्यामि भवतो मनसो ऽनुगम् ॥

इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणम् अप्रतिमं रणे
प्रोवाच राजन् किं त्व् एतद् वक्तुकामो ऽसि मत्प्रियम्
विस्मयोत् फुल्लनयनः प्रहर्षाद् इव सत्तम ॥

शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च
कच्चिन् त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शृलपाणिना ॥

कच्चिद् इन्द्रस् तव भयात् पातालम् उपयास्यति
कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः ॥

यस्य चक्रभयत्रस्ता वसन्ति सलिलाशये
कच्चिच् छार्ङ्गगदापाणेः स्थितस्य परम् आहवे
न विष्णोर् भयसंत्रासात् प्रयास्यन्ति दिशो ऽसुराः ॥

पातालवासम् उत्सृज्य कच्चित् तव बलाश्रयात्
विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः ॥

बलिर् विष्णुबलाक्रान्तो बद्धस् तव पिता नृप
सलिलौघाद् विनिःसृत्य कच्चिद् राज्यम् अवाप्स्यति ॥

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रगनुलेपनम्
कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव ॥

कच्चिन्त्रभिः क्रमैः पूर्वं हृतांल् लोकान् इमान् प्रभो
पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान् दिवौकसः ॥

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शञ्खस्वनपुरोजवम्
कच्चिन् नारायणं देवं जेष्यामः समितिंजयम् ॥

कच्चिद् वृषध्वजस् तात प्रसादसुमुखस् तव
यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते ॥

कच्चिद् ईश्वरतोषेण कार्त्तिकेयमतेन च
प्राप्तवान् असि सर्वेषाम् अस्माकं पार्थिवं पदम् ॥

इति कुम्भाण्डवचनैश् चोदितः पुरुषर्षभः
बाणो वाचम् असंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः ॥

चिरात् प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया
तदा मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान् ॥

युद्धाभिलाषः सुमहान् देव संजायते मम
अपि प्राप्स्याम्य् अहं युद्धं मनसस् तुष्टिकारकम् ॥

ततो ऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना
प्रहस्य सुचिरं कालम् उक्तो ऽद्य वचनं प्रियम् ॥

प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत्
मयूरध्वजभङ्गस् ते भविष्यति यदासुर ॥

ततो ऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम्
प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकम् उपागतः ॥

इत्य् एवम् उक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा
अहो न शोभनं राजन् यद् एवं भाषसे वचः ॥

एवं कथयतोर् एव तयोर् अन्योन्यम् उच्छ्रितः
ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः ॥

तं तथा पतितं दृष्ट्वा सो ऽसुरो ध्वजम् उत्तमम्
प्रहर्षम् अतुलं लेभे मेने चाहवम् आगतम् ॥

ततश् चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता
ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च ॥

देवानाम् अपि यो देवः सो ऽप्य् अवर्षत वासवः
शोणितं शोणितपुरे सर्वतः पुरम् अन्तिकात् ॥

सूर्यं भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले
स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत् ॥

चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः
शोणितस्यास्रवन् घोरा निपेतुस् तारका भृशम् ॥

राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते
लोकक्षयकरे काले निर्घातश् चाभवन् महान् ॥

दक्षिणां दिशम् आस्थाय धूमकेतुः स्थितो ऽभवत्
अनिशं चाप्य् अविच्छिन्ना ववुर् वाताः सुदारुणाः ॥

श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस् तडिद्द्युतिः
त्रिवर्णः परिघो भानोः संध्यारागम् अथावृणोत् ॥

वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे कृत्तिकासु भयंकरः
बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्न् इव सर्वशः ॥

अनेकशाखश् चैत्यश् च निपपात महीतले
अर्चितः सर्वकन्याभिर् दानवानां महात्मनाम् ॥

एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन्
बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति ॥

विचेतास् त्व् अभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान्
बाणस्य सचिवस् तत्र कीर्तयन् बहु किल्बिषम् ॥

बाणः प्रीतमनास् त्व् एव पपौ पानम् अनुत्तमम्
दैत्यदानवनारीभिः सार्धम् उत्तमविक्रमः ॥

कुम्भाण्डश् चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात् तदा
अचिन्तयच् च तत्त्वार्थं तैस् तैर् उत्पातदर्शनैः ॥

राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर् जितकाशी महासुरः
युद्धम् एवाभिलषते न दोषान् पश्यते मदात् ॥

महोत्पातभयं चैव न तन् मिथ्या भविष्यति
अपीदानीं भवेन् मिथ्या सर्वम् उत्पातदर्शनम् ॥

इह त्व् आस्ते त्रिनयनः कार्त्तिकेयश् च वीर्यवान्
तेनोत्पन्नो ऽपि दोषो नः कच्चिद् गच्छेत् पराभवम् ॥

उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयो ऽयं भविता महान्
दोषाणां न भवेन् नाश इति मे धीयते मतिः ॥

नियतं दोष एवायं भविष्यति न संशयः
दौरात्म्यान् नृपतेर् अस्य दोषभूता हि दानवाः ॥

देवदानवसंघानां यः कर्ता भुवनप्रभुः
स भवः कार्त्तिकेयश् च कृतवासो हि नः पुरे ॥

प्राणैः प्रियतरो नित्यं भवस्य तु गुहः सदा
तद् विशिष्टश् च बाणो ऽपि भवस्य सततं प्रियः ॥

एतयोश् च हि को युद्धं कुमारभवयोर् इह
शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः ॥

एवं स चिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान्
स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः ॥

ये हि देवैर् विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिर् आहवे
यथा बलिर् नियमितस् तथा ते यान्ति संक्षयम् ॥