હરિવંશ · અધ્યાય 106

કર્માણ્ય્ અપરિમેયાનિ શ્રુતાનિ દ્વિજસત્તમ
ભૂય એવ મહાબાહોર્ યદુસિંહસ્ય ધીમતઃ ।
ત્વત્તઃ શ્રુતવતાં શ્રેષ્ઠ વાસુદેવસ્ય ધીમતઃ ॥

યચ્ ચ તત્ કથિતં પૂર્વં બાણં પ્રતિ મહાસુરમ્
તદ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ તપોધન ॥

વાસુદેવેન સ કથં બાણઃ સંખ્યે પરાજિતઃ
સંરબ્ધો દ્વંદ્વયુદ્ધાર્થી જીવન્ મુક્તઃ કથં ચ સઃ ॥

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્ કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ
મનુષ્યલોકે બાણેન યથાભૂદ્ વિગ્રહો મહાન્ ॥

વાસુદેવેન યત્રાસૌ રુદ્રસ્કન્દસહાયવાન્
બલિપુત્રો રણશ્લાઘી જિત્વા જીવન્ વિસર્જિતઃ ॥

સ રુદ્રમ્ અભિગમ્યાથ પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ
બલિસૂનુર્ ઇદં વાક્યં પપ્રચ્છ વૃષભધ્વજમ્ ॥

અસકૃન્ નિર્જિતા દેવાઃ સસાધ્યાઃ સમરુદ્ગણાઃ
મયા બલમદોત્સેકાત્ સસૈન્યેન તવાશ્રયાત્ ॥

તે પરાજયસંત્રસ્તા નિરાશા મત્પરાજયે
નાકપૃષ્ઠમ્ ઉપાગમ્ય નિવસન્તિ યથાસુખમ્ ॥

સો ઽહં નિરાશો યુદ્ધસ્ય જીવિતં નાદ્ય કામયે
અયુધ્યતો વૃથા હ્ય્ એષાં બાહૂનાં ધારણં મમ ॥

તદ્ બ્રૂહિ મમ યુદ્ધસ્ય કચ્ચિદ્ આગમનં ભવેત્
ન મે યુદ્ધં વિના દેવ રતિર્ અસ્તિ પ્રસીદ મે ॥

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્ અબ્રવીદ્ વૃષભધ્વજઃ
ભવિતા બાણ યુદ્ધં તે તથા તચ્ છૃણુ દાનવ ॥

ધ્વજસ્યાસ્ય યદા ભઙ્ગસ્ તવ તાત ભવિષ્યતિ
સ્વસ્થાને સ્થાપિતસ્યાથ તદા યુદ્ધં ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ પ્રહસન્ બાણઃ સુબહુશો મુદા
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા પાદયોઃ પતિતો ઽબ્રવીત્ ॥

દિષ્ટ્યા બાહુસહસ્રસ્ય ન વૃથા ધારણં મમ
દિષ્ટા સહસ્રાક્ષમ્ અહં વિજેતા પુનર્ આહવે ॥

આનન્દજાશ્રુપૂર્ણાભ્યાં નેત્રાભ્યામ્ અરિમર્દનઃ
પઞ્ચાઞ્જલિશતૈર્ દેવં પૂજયન્ પતિતો ભુવિ ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ બાહૂનામ્ આત્મનઃ સ્વકુલસ્ય ચ
સદૃશં પ્રાત્સ્યસે વીરે યુદ્ધમ્ અપ્રતિમં રણે ॥

એવમ્ ઉક્તસ્ તતો બાણસ્ ત્ર્યમ્બકેન મહાત્મના
હર્ષેણાભ્યુત્થિતઃ શીઘ્રં નત્વા સ વૃષભધ્વજમ્ ॥

શિતિકણ્ઠવિસૃષ્ટસ્ તુ બાણઃ પરપુરંજયઃ
યયૌ સ્વભવનં યેન યત્ર ધ્વજગૃહં મહત્ ॥

તત્રોપવિષ્ટઃ પ્રહસન્ કુમ્ભાણ્ડમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્
પ્રિયમ્ આવેદયિષ્યામિ ભવતો મનસો ઽનુગમ્ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ પ્રહસન્ બાણમ્ અપ્રતિમં રણે
પ્રોવાચ રાજન્ કિં ત્વ્ એતદ્ વક્તુકામો ઽસિ મત્પ્રિયમ્
વિસ્મયોત્ ફુલ્લનયનઃ પ્રહર્ષાદ્ ઇવ સત્તમ ॥

શિતિકણ્ઠપ્રસાદેન સ્કન્દગોપાયનેન ચ
કચ્ચિન્ ત્રૈલોક્યરાજ્યં તે વ્યાદિષ્ટં શૃલપાણિના ॥

કચ્ચિદ્ ઇન્દ્રસ્ તવ ભયાત્ પાતાલમ્ ઉપયાસ્યતિ
કચ્ચિદ્ વિષ્ણુપરિત્રાસં વિમોક્ષ્યન્તિ દિતેઃ સુતાઃ ॥

યસ્ય ચક્રભયત્રસ્તા વસન્તિ સલિલાશયે
કચ્ચિચ્ છાર્ઙ્ગગદાપાણેઃ સ્થિતસ્ય પરમ્ આહવે
ન વિષ્ણોર્ ભયસંત્રાસાત્ પ્રયાસ્યન્તિ દિશો ઽસુરાઃ ॥

પાતાલવાસમ્ ઉત્સૃજ્ય કચ્ચિત્ તવ બલાશ્રયાત્
વિબુધાવાસનિરતા ભવિષ્યન્તિ મહાસુરાઃ ॥

બલિર્ વિષ્ણુબલાક્રાન્તો બદ્ધસ્ તવ પિતા નૃપ
સલિલૌઘાદ્ વિનિઃસૃત્ય કચ્ચિદ્ રાજ્યમ્ અવાપ્સ્યતિ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યસ્રગનુલેપનમ્
કચ્ચિદ્ વૈરોચનિં તાત દ્રક્ષ્યામઃ પિતરં તવ ॥

કચ્ચિન્ત્રભિઃ ક્રમૈઃ પૂર્વં હૃતાંલ્ લોકાન્ ઇમાન્ પ્રભો
પુનઃ પ્રત્યાનયિષ્યામો જિત્વા સર્વાન્ દિવૌકસઃ ॥

સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષં શઞ્ખસ્વનપુરોજવમ્
કચ્ચિન્ નારાયણં દેવં જેષ્યામઃ સમિતિંજયમ્ ॥

કચ્ચિદ્ વૃષધ્વજસ્ તાત પ્રસાદસુમુખસ્ તવ
યથા તે હૃદયોત્કમ્પઃ સાશ્રુબિન્દુઃ પ્રવર્તતે ॥

કચ્ચિદ્ ઈશ્વરતોષેણ કાર્ત્તિકેયમતેન ચ
પ્રાપ્તવાન્ અસિ સર્વેષામ્ અસ્માકં પાર્થિવં પદમ્ ॥

ઇતિ કુમ્ભાણ્ડવચનૈશ્ ચોદિતઃ પુરુષર્ષભઃ
બાણો વાચમ્ અસંસક્તાં પ્રોવાચ વદતાં વરઃ ॥

ચિરાત્ પ્રભૃતિ કુમ્ભાણ્ડ ન યુદ્ધં પ્રાપ્યતે મયા
તદા મયા મુદા પૃષ્ટઃ શિતિકણ્ઠઃ પ્રતાપવાન્ ॥

યુદ્ધાભિલાષઃ સુમહાન્ દેવ સંજાયતે મમ
અપિ પ્રાપ્સ્યામ્ય્ અહં યુદ્ધં મનસસ્ તુષ્ટિકારકમ્ ॥

તતો ઽહં દેવદેવેન હરેણામિત્રઘાતિના
પ્રહસ્ય સુચિરં કાલમ્ ઉક્તો ઽદ્ય વચનં પ્રિયમ્ ॥

પ્રાપ્સ્યસે સુમહદ્ યુદ્ધં ત્વં બાણાપ્રતિમં મહત્
મયૂરધ્વજભઙ્ગસ્ તે ભવિષ્યતિ યદાસુર ॥

તતો ઽહં પરમપ્રીતો ભગવન્તં વૃષધ્વજમ્
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં તવાન્તિકમ્ ઉપાગતઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ કુમ્ભાણ્ડઃ પ્રોવાચ નૃપતિં તદા
અહો ન શોભનં રાજન્ યદ્ એવં ભાષસે વચઃ ॥

એવં કથયતોર્ એવ તયોર્ અન્યોન્યમ્ ઉચ્છ્રિતઃ
ધ્વજઃ પપાત વેગેન શક્રાશનિસમાહતઃ ॥

તં તથા પતિતં દૃષ્ટ્વા સો ઽસુરો ધ્વજમ્ ઉત્તમમ્
પ્રહર્ષમ્ અતુલં લેભે મેને ચાહવમ્ આગતમ્ ॥

તતશ્ ચકમ્પે વસુધા શક્રાશનિસમાહતા
નનાદાન્તર્હિતો ભૂમૌ વૃષદંશો જગર્જ ચ ॥

દેવાનામ્ અપિ યો દેવઃ સો ઽપ્ય્ અવર્ષત વાસવઃ
શોણિતં શોણિતપુરે સર્વતઃ પુરમ્ અન્તિકાત્ ॥

સૂર્યં ભિત્ત્વા મહોલ્કા ચ પપાત ધરણીતલે
સ્વપક્ષે ચોદિતઃ સૂર્યો ભરણીં સમપીડયત્ ॥

ચૈત્યવૃક્ષેષુ સહસા ધારાઃ શતસહસ્રશઃ
શોણિતસ્યાસ્રવન્ ઘોરા નિપેતુસ્ તારકા ભૃશમ્ ॥

રાહુર્ અગ્રસદ્ આદિત્યમ્ અપર્વણિ વિશાં પતે
લોકક્ષયકરે કાલે નિર્ઘાતશ્ ચાભવન્ મહાન્ ॥

દક્ષિણાં દિશમ્ આસ્થાય ધૂમકેતુઃ સ્થિતો ઽભવત્
અનિશં ચાપ્ય્ અવિચ્છિન્ના વવુર્ વાતાઃ સુદારુણાઃ ॥

શ્વેતલોહિતપર્યન્તઃ કૃષ્ણગ્રીવસ્ તડિદ્દ્યુતિઃ
ત્રિવર્ણઃ પરિઘો ભાનોઃ સંધ્યારાગમ્ અથાવૃણોત્ ॥

વક્રમ્ અઙ્ગારકશ્ ચક્રે કૃત્તિકાસુ ભયંકરઃ
બાણસ્ય જન્મનક્ષત્રં ભર્ત્સયન્ન્ ઇવ સર્વશઃ ॥

અનેકશાખશ્ ચૈત્યશ્ ચ નિપપાત મહીતલે
અર્ચિતઃ સર્વકન્યાભિર્ દાનવાનાં મહાત્મનામ્ ॥

એવં વિવિધરૂપાણિ નિમિત્તાનિ નિશામયન્
બાણો બલમદોન્મત્તો નિશ્ચયં નાધિગચ્છતિ ॥

વિચેતાસ્ ત્વ્ અભવત્ પ્રાજ્ઞઃ કુમ્ભાણ્ડસ્ તત્ત્વદર્શિવાન્
બાણસ્ય સચિવસ્ તત્ર કીર્તયન્ બહુ કિલ્બિષમ્ ॥

બાણઃ પ્રીતમનાસ્ ત્વ્ એવ પપૌ પાનમ્ અનુત્તમમ્
દૈત્યદાનવનારીભિઃ સાર્ધમ્ ઉત્તમવિક્રમઃ ॥

કુમ્ભાણ્ડશ્ ચિન્તયાવિષ્ટો રાજવેશ્માભ્યયાત્ તદા
અચિન્તયચ્ ચ તત્ત્વાર્થં તૈસ્ તૈર્ ઉત્પાતદર્શનૈઃ ॥

રાજા પ્રમાદી દુર્બુદ્ધિર્ જિતકાશી મહાસુરઃ
યુદ્ધમ્ એવાભિલષતે ન દોષાન્ પશ્યતે મદાત્ ॥

મહોત્પાતભયં ચૈવ ન તન્ મિથ્યા ભવિષ્યતિ
અપીદાનીં ભવેન્ મિથ્યા સર્વમ્ ઉત્પાતદર્શનમ્ ॥

ઇહ ત્વ્ આસ્તે ત્રિનયનઃ કાર્ત્તિકેયશ્ ચ વીર્યવાન્
તેનોત્પન્નો ઽપિ દોષો નઃ કચ્ચિદ્ ગચ્છેત્ પરાભવમ્ ॥

ઉત્પન્નદોષપ્રભવઃ ક્ષયો ઽયં ભવિતા મહાન્
દોષાણાં ન ભવેન્ નાશ ઇતિ મે ધીયતે મતિઃ ॥

નિયતં દોષ એવાયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
દૌરાત્મ્યાન્ નૃપતેર્ અસ્ય દોષભૂતા હિ દાનવાઃ ॥

દેવદાનવસંઘાનાં યઃ કર્તા ભુવનપ્રભુઃ
સ ભવઃ કાર્ત્તિકેયશ્ ચ કૃતવાસો હિ નઃ પુરે ॥

પ્રાણૈઃ પ્રિયતરો નિત્યં ભવસ્ય તુ ગુહઃ સદા
તદ્ વિશિષ્ટશ્ ચ બાણો ઽપિ ભવસ્ય સતતં પ્રિયઃ ॥

એતયોશ્ ચ હિ કો યુદ્ધં કુમારભવયોર્ ઇહ
શક્તો દાતું સમાગમ્ય બાણસાહાય્યકાઙ્ક્ષિણોઃ ॥

એવં સ ચિન્તયાવિષ્ટઃ કુમ્ભાણ્ડસ્ તત્ત્વદર્શિવાન્
સ્વસ્તિપ્રણિહિતાં બુદ્ધિં ચકાર સ મહાસુરઃ ॥

યે હિ દેવૈર્ વિરુધ્યન્તે પુણ્યકર્મભિર્ આહવે
યથા બલિર્ નિયમિતસ્ તથા તે યાન્તિ સંક્ષયમ્ ॥