ब्रह्मवैवर्त पुराण · अध्याय 3.35

नारायण उवाच ॥
मनोरमा प्राणनाथं क्षणं कृत्वा स्ववक्षसि ॥
भविष्यं मनसा चक्रे यद्यत्स्वामिमुखाच्छुतम्

पुत्रांश्च पुरतः हृत्वा बान्धवांश्च स्वकिंकरान् ॥
सस्मार सा हरिपदं मेने सत्यं भवेन्मुने

योगेन भित्त्वा षट्चक्रं वायुं संस्थाप्य मूर्द्धनि ॥
ब्रह्मरन्ध्रस्थकमले सहस्रदलसंयुते

स्वान्तमाकृष्य विषयाज्जलबुद्बुदसन्निभात् ॥
संस्थाप्य बद्ध्वा ज्ञानेन लोलं ब्रह्मणि निष्कले

द्विविधं कर्म संन्यस्य निर्मूलमपुनर्भवम् ॥
तत्र प्राणांश्च तत्याज न च प्राणाधिकं प्रियम्

स राजा तां मृतां दृष्ट्वा विललाप रुरोद च ॥
सन्नाहं संपरित्यज्य कृत्वा वक्षस्युवाच ताम्

राजोवाच ॥
मनोरमे समुत्तिष्ठ न यास्यामि रणाजिरम् ॥
सचेतना मां पश्येति विलपन्तं मुहुमुर्हुः

मनोरमे समुत्तिष्ठ मया सार्द्धं गृहं व्रज ॥
न करिष्यामि समरं भृगुणा सह भामिनि

मनोरमे समुत्तिष्ठ श्रीशैलं व्रज सुन्दरि ॥
तत्र क्रीडां करिष्यामि त्वया सार्द्धं यथा पुरा

मनोरमे समुत्तिष्ठ व्रज गोदावरीं प्रिये ॥
जलक्रीडां करिष्यामि त्वया सार्धं यथा पुरा

मनोरमे समुत्तिष्ठ नन्दनं व्रज सुन्दरि ॥
पुष्पभद्रानदीतीरे विहरिष्यामि निर्जने

मनोरमे समुत्तिष्ठ मलयं व्रज सुन्दरि ॥
त्वया सार्द्धं रमिष्येऽहं तत्र चन्दनकानने

शीतेन गन्धयुक्तेन वायुना सुरभीकृते ॥
भ्रमरध्वनिसंयुक्ते पुंस्कोकिल रुतश्रिते

चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमालेपनं कुरु ॥
चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं पश्य मां सस्मिते सति

सुधातुल्यं सुमधुरं वचनं रचय प्रिये ॥
कुटिलभ्रूविकारं च कथं न कुरुषेऽधुना

नृपस्य रोदनं श्रुत्वा वाग्बभूवाशरीरिणी ॥
स्थिरीभव महाराज कुरुषे रोदनं कथम्

त्वं महाज्ञानिनां श्रेष्ठो दत्तात्रेयप्रसादतः ॥
जलबुद्बुदवत्सर्वं संसारं पश्य शोभनम्

कमलांशा च सा साध्वी जगाम कमलालयम् ॥
त्वमेव गच्छ वैकुण्ठं रणं कृत्वा रणाजिरे

इत्येव वचनं श्रुत्वा जहौ शोकं नराधिपः ॥
ततश्चन्दनकाष्ठेन चितां दिव्यां चकार ह

संस्काराग्निं कारयित्वा पुत्रद्वारा ददाह ताम् ॥
नानाविधानि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा

नानाविधानि दानानि वस्त्राणि विविधानि च ॥
मनोरमायाः पुण्येन ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा

भुज्यतां भुज्यतां शश्वद्दीयतां दीयतामिति ॥
शब्दो बभूव सर्वत्र कार्त्तवीर्य्याश्रमे मुने

कोषेषु स्वाधिकारेषु स्थितं यद्यद्धनं तदा ॥
मनोरमायाः पुण्येन ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा

राजा जगाम समरं हृदयेन विदूयता ॥
सार्धं सैन्यसमूहैश्च वाद्यभाण्डैरसंख्यकैः

ददर्श मङ्गलं राजा पुरो वर्त्मनि वर्त्मनि ॥
ययौ तथापि समरं नाजगाम गृहं पुनः

मुक्तकेशीं छिन्ननासां रुदतीं च दिगम्बराम् ॥
कृष्णवस्त्रपरीधानामपरां विधवामपि

मुखदुष्टां योनिदुष्टां व्याधियुक्तां च कुट्टिनीम् ॥
पतिपुत्रविहीनां च डाकिनीं पुंश्चली तथा

कुम्भकारं तैलकारं व्याधं सर्पोपजीविनम् ॥
कुचैलमतिरूक्षांगं नग्नं काषायवासिनम्

वसाविक्रयिणं चैव कन्याविक्रयिणं तथा ॥
चितादग्धं शवं भस्म निर्वाणाङ्गारमेव च

सर्पक्षतं नरं सर्पं गोधां च शशकं विषम्॥
श्राद्धपाकं च पिण्डं च मोटकं च तिलांस्तथा

देवलं वृषवाहं च शूद्रश्राद्धान्नभोजिनम् ॥
शूद्रान्नपाचकं शूद्रयाजकं ग्रामयाजकमा।३१॥
कुशपुत्तलिकां चैव शवदाहनकारिणम् ॥
शून्यकुम्भं भग्नकुम्भं तैलं लवणमस्थि च

कार्पासं कच्छपं चूर्णं कुक्कुरं शब्दकारिणम् ॥
दक्षिणे च सृगालं च कुर्वन्तं भैरवं रवम्

कपर्दकं च क्षौरं च च्छिन्नकेशं नखं मलम् ॥
कलहं च विलापं च तथा तत्कारिणं जनम्

अमङ्गलं रुदन्तं च रुदन्तं शोककारिणम्

मिथ्यासाक्ष्य प्रदातारं चौरं च नरघातिनम्॥
पुंश्चलीपतिपुत्रौ च पुंश्चल्योदनभोजिनम्

देवतागुरुविप्राणां वस्तुवित्तापहारिणम् ॥
दत्तापहारिणं दस्युं हिंसकं सूचकं खलम्

पितृमातृविरक्तं च द्विजाश्वत्थविघातिनम् ॥
सत्यघ्नं च कृतघ्नं च स्थाप्यस्याप्यपहारिणम्

विप्रमित्रद्रोहमेवं क्षतं विश्वासघातकम् ॥
गुरुदेवद्विजानां च निन्दकं स्वांगघातकम्

जीवानां घातकं चैव स्वांगहीनं च निर्दयम्॥
व्रतोपवासहीनं च दीक्षाहीनं नपुंसकम्

गलितव्याधिगात्रं च काणं बधिरमेव च ॥
पुल्कसं छिन्नलिङ्गं च सुरामत्तं सुरां तथा

क्षिप्तं वमन्तं रुधिरं महिषं गर्दभं तथा ॥
मूत्रं पुरीषं श्लेष्माणं रूक्षिणं नृकपालकम्

चण्डवातं रक्तवृष्टिं वाद्यं वै वृक्षपातनम् ॥
वृकं च सूकरं गृध्रं श्येनं कङ्कं च भल्लुकम्

पाशं च शुष्ककाष्ठं च वायसं गन्धकं तथा

प्रतिग्राहिब्राह्मणं च तन्त्रमन्त्रोपजीविनम्॥
वैद्यं च रक्तपुष्पं चाप्यौषधं तुषमेव च

कुवार्त्तां मृतवार्तां च विप्रशापं च दारुणम्॥
दुर्गन्धिवातं दुश्शब्दं राजाऽपश्यत्स वर्त्मनि

मनश्च कुत्सितं प्राणाः क्षुभिताश्च निरन्तरम्॥
वामांगस्पन्दनं देहजाड्यं राज्ञो बभूव ह

तथाऽपि राजा निश्शङ्को ददर्श समराङ्गणम् ॥
सर्वसैन्यसमायुक्तः प्रविवेश रणाजिरम्

अवरुह्य रथात्तूर्णं दृष्ट्वा च पुरतो भृगुम् ॥
ननाम दण्डवद्भूमौ राजेन्द्रैः सह भक्तितः

आशिषं युयुजे रामः स्वर्गं याहीति वाञ्छितम् ॥
तेषां सह्यं तद्बभूवुर्दुलंघ्या ब्राह्मणाशिषः

भृगुं प्रणम्य राजेन्द्रो राजेन्द्रैः सह तत्क्षणात् ॥
आरुरोह रथं तूर्णं नानायुधसमन्वितम्

नानाप्रकारवाद्यं च दुन्दुभिं मुरजादिकम् ॥
वादयामास सहसा ब्राह्मणेभ्यो ददौ धनम्

उवाच रामो राजेन्द्रं राजेन्द्राणां च संसदि ॥
हितं सत्यं नीतिसारं वाक्यं वेदविदां वरः

परशुराम उवाच ॥
शृणु राजेन्द्र धर्मिष्ठ चन्द्रवंशसमुद्भव ॥
विष्णोरंशस्य शिष्यस्त्वं दत्तात्रेयस्य धीमतः

स्वयं विद्वांश्च वेदांश्च श्रुत्वा वेदविदो मुखात् ॥
कथं दुर्बुद्धिरधुना सज्जनानां विहिंसना

त्वं पूर्वमहनो लोभान्निरीहं ब्राह्मणं कथम् ॥
ब्राह्मणी शोकसन्तप्ता भर्त्रा सार्द्धं गता सती

किं भविष्यति ते भूप परत्रैवानयोर्वधात् ॥
सर्वं मिथ्यैव संसारं पद्मपत्रे यथा जलम्

सत्कीर्त्तिश्चाथ दुष्कीर्तिः कथामात्रावशेषिता ॥
विडम्बना वा किमतो दुष्कीर्त्तेश्च सतामहो

क्व गता कपिला त्वं क्व क्व विवादो मुनिः कुतः ॥
यत्कृतं विदुषा राज्ञा न कृतं हालिकेन तत्

त्वामुपोषितमीशं हि दृष्ट्वा तातो हि धार्मिकः ॥
पारणां कारयामास दत्तं तस्य फलं त्वया

अधीतं विधिवद्दत्तं ब्राह्मणेभ्यो दिने दिने ॥
जगते यशसा पूर्णमयशो वार्द्धके कथम् ॥

दाता वरिष्ठो धर्म्मिष्ठो यशस्वी पुण्यवान्सुधीः ॥
कार्त्तवीर्यार्जुनसमो न भूतो न भविष्यति

पुरातना वदन्तीति बन्दिनो धरणीतले ॥
यो विख्यातः पुराणेषु तस्य दुष्कीर्त्तिरीदृशी

दुर्वाक्यं दुःसहं राजंस्तीक्ष्णास्त्रादपि जीविनाम् ॥
संकटेऽपि सतां वक्त्राद्द्विरुक्तिर्न विनिर्गता

न ददामि द्विरुक्तिं ते प्रकृतं कथयाम्यहम् ॥
उत्तरं देहि राजेन्द्र मह्यं राजेन्द्रसंसदि

सूर्य्यचन्द्रमनूनां च वंशजाः सन्ति संसदि ॥
सत्यं वद सभायां च शृण्वन्तु पितरः सुराः

शृण्वन्तु सर्वे राजेन्द्राः सदसद्वक्तुमीश्वराः ॥
पश्यन्तो हि समं सन्तः पाक्षिकं न वदन्ति च

इत्युक्त्वा रैणुकेयश्च विरराम रणस्थले ॥
राजा बृहस्पतिसमः प्रवक्तुमुपचक्रमे

कार्त्तवीर्य्यार्जुन उवाच ॥
शृणु राम हरेरंशो हरिभक्तो जितेन्द्रियः ॥
श्रुतो धर्मो मुखाद्येषां त्वं च तेषां गुरोर्गुरुः

कर्म्मणा वाऽप्यसद्बुध्या करोति ब्रह्मभावनाम् ॥
स्वधर्मनिरतः शुद्धस्तस्माद्ब्राह्मण उच्चते

अन्तर्बहिश्च मननात्कुरुत कर्म्म नित्यशः ॥
मौनी शश्वद्वदेत्काले यो वै स मुनिरुच्यते

स्वर्णे लोष्टे गृहेऽरण्ये पंके सुस्निग्धचन्दने ॥
समताभावना यस्य स योगी परिकीर्त्तितः

सर्वजीवेषु यो विष्णुं भावयेत्समता धिया ॥
हरौ करोति भक्तिं च हरिभक्तः स च स्मृतः

तपोधनं ब्राह्मणानां तपः कल्पतरुर्यथा ॥
तपस्या कामधेनुश्च सन्ततं तपसि स्पृहा

ऐश्वर्य्ये क्षत्रियाणां च वाणिज्ये च तथा विशाम्॥
क्षत्रियाणां च तपसि स्पृहाऽतीवाऽप्रशंसिता

ब्राह्मणानां विवादे च स्पृहाऽतीव विनिन्दिता

रागी राजसिकं कार्य्यं कुरुते कर्म्म रागतः ॥
रागान्धो यो राजसिकस्तेन राजा प्रकीर्तितः

रागतः कामधेनुश्च मया वै याचिता मुने ॥
को दोष एक मे जातः क्षत्रियस्यानुरागिणः

कुतः कस्य मुनेरस्ति कामधेनुस्त्वया विना॥
स्पृहा रणे वा भोगे वा युष्माकं च व्यतिक्रमः

त्रिंशदक्षौहिणीं सेनां राजेन्द्राणां त्रिकोटिकाम्॥
निहत्यायान्तमेकं मां न हन्तुं सहनं मुने

आत्मानं हन्तुमायान्तमपि वेदांगपारगम् ॥
न दोषो हनने तस्य न तेन ब्रह्महाऽभवम्

प्रायश्चित्तं हिंसकानां न वेदेषु निरूपितम् ॥
वधः समुचितस्तेषामित्याह कमलोद्भवः

पित्रा ते निहता भूपा महाबलपराक्रमाः ॥
इदानीं राजपुत्राश्च शिशवोऽत्र समागताः

त्रिःसप्तकृत्वो निर्भूपां कृत्स्नां कर्तुं महीमिति ॥
त्वया कृता प्रतिज्ञा या तस्यास्त्वं पालनं कुरु

क्षत्रियाणां रणो धर्मो रणे मृत्युर्न गर्हितः ॥
रणे स्वाहा ब्राह्मणानां लोके वेदे विडम्बना

तपोधनानां विप्राणां वाग्बलानां युगे युगे ॥
शान्तिः स्वस्त्ययनं कर्म विप्रधर्मो न संगरः

क्षत्रियाणां बलं युद्धं व्यापारश्च बलं विशाम् ॥
भिक्षा बलं भिक्षुकाणां शूद्राणां विप्रसेवनम्

हरौ भक्तिर्हरेर्दास्यं वैष्णवानां बलं हरिः ॥
हिंसा बलं खलानां च तपस्या च तपस्विनाम्

बलं वेषश्च वेश्यानां योषितां यौवनं बलम् ॥
बलं प्रतापो भूपानां बालानां रोदनं बलम्

सतां सत्यं बलं मिथ्या बलमेवासतां सदा ॥
अनुगानामनुगमः स्वल्पस्वानां च सञ्चयः

विद्या बलं पण्डितानां धैर्य्यं साहसिनां बलम्

धनं बलं च धनिनां शुचीनां च विशेषतः ॥
बलं विवेकः शान्तानां गुणिनां बलमेकता

गुणो बलं च गुणिनां चौराणां चौर्य्यमेव च ॥
प्रियवाक्यं च कापट्यमधर्म्मः पुंश्चलीबलम्

हिंसा च हिंस्रजन्तूनां सतीनां पतिसेवनम् ॥
वरशापौ सुराणां च शिष्याणां गुरुसेवनम्

बलं धर्मो गृहस्थानां भृत्यानां राजसेवनम् ॥
बलं स्तवः स्तावकानां ब्रह्म च ब्रह्मचारिणाम्

यतीनां च सदाचारो न्यासः संन्यासिनां बलम् ॥
पापं बलं पातकिनामशक्तानां हरिर्बलम्

पुण्यं बलं पुण्यवतां प्रजानां नृपतिर्बलम् ॥
फलं बलं च वृक्षाणां जलजानां जलं बलम्

जलं बलं च सस्यानां मत्स्यानां च जलं बलम् ॥
शान्तिर्बलं च भूपानां विप्राणां च विशेषतः

विप्रः शान्तो रणोद्योगी नैव दृष्टो न च श्रुतः ॥
स्थिते नारायणे देवे बभूवान्यविपर्य्ययः

इत्येवमुक्त्वा राजेन्द्रो विरराम रणाजिरे ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सद्यस्तूष्णीं बभूव ह

रामस्य भ्रातरः सर्वे तीक्ष्णशस्त्रासिपाणयः ॥
आरेभिरे रणं कर्त्तुं महावीरास्तदाज्ञया

रणोन्मुखांश्च तान्दृष्ट्वा मत्स्यराजो महाबलः ॥
समारेभे रणं कर्तुं मङ्गलो मङ्गलालयः

शरजालेन राजेन्द्रो वारयामास तानपि ॥
चिच्छिदुः शरजालं च जमदग्निसुतास्तदा

राजा चिक्षेप दिव्यास्त्रं शतसूर्य्यप्रभं मुने ॥
माहेश्वरेण मुनयश्चिच्छिदुश्चैव लीलया

दिव्यास्त्रेणैव मुनयश्चिच्छिदुः सशरं धनुः॥
रथं च सारथिं चैव राज्ञः सन्नाहमेव च॥१०५
न्यस्तशस्त्रं नृपं दृष्ट्वा मुनयो हर्षविह्वलाः ॥
दधार शूलिनः शूलं मत्स्यराजजिघांसया

शूलनिक्षेपसमये वाग्बभूवाशरीरिणी ॥
शूलं त्यजत विप्रेन्द्राः शिवस्याव्यर्थमेव च

शिवस्य कवचं दिव्यं दत्तं दुर्वाससा पुरा ॥
मत्स्यराजगलेऽस्त्येतत्सर्वावयवरक्षकम्

प्राणानां च प्रदातारं कवचं याचतं नृपम् ॥
तदा निक्षिप्तशूलं च जघान नृपतिश्चिरम्

तच्छूलं तं नृपं प्राप्य शतखण्डं गतं मुने ॥
श्रुत्वैवाकाशवाणीं च शृङ्गी संन्यासवेषकृत्

ययाचे कवचं भूपं जमदग्निसुतो महान् ॥
राजा ददौ च कवचं ब्रह्माण्डविजयं परम्

गृहीत्वा कवचं तच्च शूलेनैव जघान ह ॥
पपात मत्स्यराजश्च शतचन्द्रसमाननः ॥
महाबलिष्ठो गुणवांश्चन्द्रवंशसमुद्भवः

नारद उवाच ॥
शिवस्य कवचं ब्रूहि मत्स्यराजेन यद्धृतम् ॥
नारायण महाभाग श्रोतुं कौतूहलं मम

नारायण उवाच ॥
कवचं शृणु विप्रेन्द्र शङ्करस्य महात्मनः ॥
ब्रह्माण्डविजयं नाम सर्वावयवरक्षणम्

पुरा दुर्वाससा दत्तं मत्स्यराजाय धीमते ॥
दत्त्वा षडक्षरं मन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम्

स्थिते च कवचे देहे नास्ति मृत्युश्च जीविनाम् ॥
अस्त्रे शस्त्रे जले वह्नौ सिद्धिश्चेन्नास्ति संशयः

यद्धृत्वा पठनाद्बाणः शिवत्वं प्राप लीलया ॥
बभूव शिवतुल्यश्च यद्धृत्वा नन्दिकेश्वरः

वीरश्रेष्ठो वीरभद्रः साम्बोऽभूद्धारणाद्यतः॥
त्रैलोक्यविजयी राजा हिरण्यकशिपुः स्वयम् ॥

हिरण्याक्षश्च विजयी चाभवद्धारणाद्धि सः ॥
यद्धृत्वा पठनात्सिद्धो दुर्वासा विश्वपूजितः

जैगीषव्यो महायोगी पठनाद्धारणाद्यतः ॥
यद्धृत्वा वामदेवश्च देवलः पवनः स्वयम् ॥
अगस्त्यश्च पुलस्त्यश्चाप्यभवद्विश्वपूजितः

ॐ नमः शिवायेति च मस्तकं मे सदाऽवतु ॥
ॐ नमः शिवायेति च स्वाहा भालं सदाऽवतु

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं शिवायेति स्वाहा नेत्रे सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं श्रीं हूँ शिवायेति नमो मे पातु नासिकाम्

ॐ नमः शिवाय शान्ताय स्वाहा कण्ठं सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं श्रीं हूँ संहारकर्त्रे स्वाहा कर्णौ सदाऽवतु

ॐ ह्रीं श्रीं पञ्चवक्त्राय स्वाहा दन्तं सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं महेशाय स्वाहा चाधरं पातु मे सदा

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं त्रिनेत्राय स्वाहा केशान्सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं ऐं महादेवाय स्वाहा वक्षः सदाऽवतु

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं मैं रुद्राय स्वाहा नाभिं सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं मैं श्रीमीश्वराय स्वाहा पृष्ठं सदाऽवतु ॥

ॐ ह्रीं क्लीं मृत्युञ्जयाय स्वाहा भ्रुवौ बाहू सदाऽवतु ॥
ॐ ह्रीं श्रीं ह्रीमीशानाय स्वाहा पार्श्वं सदाऽवतु

ॐ ह्रीमीश्वराय स्वाहा चोदरं पातु मे सदा ॥
ॐ श्रीं ह्रीं मृत्युञ्जयाय स्वाहा बाहू सदाऽवतु

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीमीश्वराय स्वाहा पातु करौ मम ॥
ॐ महेश्वराय रुद्राय नितम्बं पातु मे सदा

ॐ ह्रीं श्रीं भूतनाथाय स्वाहा पादौ सदाऽवतु ॥
ॐ सर्वेश्वराय सर्वाय स्वाहा पादौ सदाऽवतु

प्राच्यां मां पातु भूतेश आग्नेय्यां पातु शङ्करः ॥
दक्षिणे पातु मां रुद्रो नैरृत्यां स्थाणुरेव च

पश्चिमे खण्डपरशुर्वायव्यां चन्द्रशेखरः ॥
उत्तरे गिरिशः पातु चैशान्यामीश्वरः स्वयम्

ऊर्ध्वे मृडः सदा पातु चाधो मृत्युञ्जयः स्वयम् ॥
जले स्थले चान्तरिक्षे स्वप्ने जागरणे सदा

पिनाकी पातु मां प्रीत्या भक्तं सवै भक्तवत्सलः ॥
इति ते कथितं वत्स कवचं परमाद्भुतम्

दशलक्षजपेनैव सिद्धिर्भवति निश्चितम् ॥
यदि स्यात्सिद्धकवचो रुद्रतुल्यो भवेद्ध्रुवम्

तव स्नेहान्मयाऽऽख्यातं प्रवक्तव्यं न कस्यचित् ॥
कवचं कण्वशाखोक्तमतिगोप्यं सुदुर्लभम्

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च ॥
सर्वाणि कवचस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

कवचस्य प्रसादेन जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ॥
सर्वज्ञः सर्वसिद्धीशो मनोयायी भवेद्ध्रुवम्

इदं कवचमज्ञात्वा भजेद्यः शङ्करं प्रभुम् ॥
शतलक्षं प्रजप्तोऽपि न मन्त्रः सिद्धिदायकः

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे शङ्करकवचप्रकथनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः