ब्रह्मवैवर्त पुराण · अध्याय 2.62

नारद उवाच ॥
कथं राजा महाज्ञानं संप्राप मुनिसत्तमात् ॥
वैश्यो मुक्तिं मेधसश्च तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

श्रीनारायण उवाच ॥
ध्रुवस्य पौत्रो बलवान्नन्दिरुत्कलनन्दनः ॥
स्वायम्भुवमनोर्वंश्यः सत्यवादी जितेन्द्रियः

अक्षौहिणीनां शतकं गृहीत्वा सैन्यमेव च ॥
कोलां च वेष्टयामास सुरथस्य महामतेः

युद्धं बभूव नियतं पूर्णमब्दं च नारद ॥
चिरंजीवी वैष्णवश्च जिगाय सुरथं नृपः

एकाकी सुरथो भीतो नन्दिना च बहिष्कृतः ॥
निशायां हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्

ददर्श तत्र वैश्यं च पुष्पभद्रानदीतटे ॥
तयोर्बभूव संप्रीतिः कृतबान्धवयोर्मुने

वैश्येन सार्द्धं नृपतिरगच्छन्मेधसाश्रमम् ॥
पुष्करं दुष्करं पुण्यक्षेत्रं वै भारते सताम् ॥

ददर्श तत्र नृपतिर्मुनिं तं तीव्रतेजसम् ॥
शिष्येभ्यश्च प्रवोचन्तं ब्रह्मतत्त्वं सुदुर्लभम्

राजा ननाम वैश्यश्च शिरसा मुनिपुङ्गवम् ॥
मुनिस्तौ पूजयामास ददौ ताभ्यां शुभाशिषम्

प्रश्नं चकार कुशलं जातिनाम पृथक्पृथक् ॥
ददौ प्रत्युत्तरं राजा क्रमेण मुनिपुङ्गवम्

सुरथ उवाच ॥
राजाऽहं सुरथो ब्रह्मंश्चैत्रवंशसमुद्भवः ॥
बहिर्भूतः स्वराज्याच्च नन्दिना बलिनाऽधुना ॥

किमुपायं करिष्यामि कथं राज्यं भवेन्मम ॥
तन्मां ब्रूहि महाभाग त्वामेव शरणागतम्

अयं वैश्यः समाधिश्च स्वगृहाच्च बहिष्कृतः ॥
पुत्रैः कलत्रैर्दैवेन धनलोभेन धार्मिकः

ब्राह्मणाय ददौ नित्यं रत्नकोटिं दिने दिने ॥
निषिद्ध्यमानः पुत्रैश्च कलत्रैर्बान्धवैरयम्

कोपान्निराकृतस्तैश्च पुनरन्वेषितः शुचा ॥
अयं गृहं च न ययौ विरक्तो ज्ञानवाञ्छुचिः

पुत्राश्च पितृशोकेन गृहं त्यक्त्वा ययुर्वनम् ॥
दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यो विरक्ताः सर्वकर्मसु

सुदुर्लभं हरेर्दास्यं वैश्यस्यास्य च वाञ्छितम् ॥
कथं प्राप्नोति निष्कामस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

श्रीमेधा उवाच ॥
करोति मायया च्छन्नं विष्णुमाया दुरत्यया ॥
निर्गुणस्य च कृष्णस्य त्रिगुणा विश्वमाज्ञया

कृपां करोति येषां सा धर्मिणां च कृपामयी ॥
तेभ्यो ददाति कृपया कृष्णभक्तिं सुदुर्लभाम्

येषां मायाविनां माया न करोति कृपां नृप ॥
मायया तान्निबध्नाति मोहजालेन दुर्गतान्

नश्वरेऽनित्यसंसारे भ्रामयेद्बर्बरा सदा ॥
कुर्वन्ती नित्यबुद्धिं च विहाय परमेश्वरम्

देवमन्यं निषेवन्ते तन्मन्त्रं च जपंति च ॥
मिथ्या किञ्चिन्निमित्तं च कृत्वा मनसि लोभतः

सप्तजन्मसु संसेव्य देवताश्च हरेः कलाः ॥
तदा प्रकृत्या कृपया सेवन्ते प्रकृतिं तदा

सप्तजन्मसु संसेव्य विष्णुमायां कृपामयीम् ॥
शिवे भक्तिं लभन्ते ते ज्ञानानन्दे सनातने

ज्ञानाधिष्ठातृदेवं च हरेस्संसेव्य शङ्करम् ॥
अचिराद्विष्णुभक्तिं च प्राप्नुवन्ति महेश्वरात्

सेवन्ते सगुणं सत्त्वं विष्णुं विषयिणं तदा ॥
सत्त्वज्ञानाच्च पश्यन्ति ज्ञानं वै निर्मलं नराः ॥

निषेव्य सगुणं विष्णुं सात्त्विका वैष्णवा नराः ॥
लभन्ते निर्गुणे भक्तिं श्रीकृष्णे प्रकृतेः परे

गृह्णन्ति सन्तस्तद्भक्ता मन्त्रं तस्य निरामयम् ॥
निषेव्य निर्गुणं देवं ते भवन्ति च निर्गुणाः

असंख्यब्रह्मणां पातं ते च पश्यन्ति वैष्णवाः ॥
दास्यं कुर्वन्ति सततं गोलोके च निरामये

कृष्णभक्तात्कृष्णमन्त्रं यो गृह्णाति नरोत्तमः ॥
पुरुषाणां सहस्रं च स्वपितॄणां समुद्धरेत्

मातामहानां साहस्रमुद्धरेन्मातरं तथा ॥
दासादिकं समुद्धृत्य गोलोकं स प्रयाति च

भवार्णवे महाघोरे कर्णधारस्वरूपिणी ॥
दीनान्पारयते नित्यं कृष्णभक्त्या च नौकया

स्वकर्मबन्धनं छेत्तुं वैष्णवानां च वैष्णवी ॥
तीक्ष्णशस्त्रस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः

विवेचिका चावरणी शक्तेः शक्तिर्द्विधा नृप ॥
पूर्वं ददाति भक्ताय चेतराय परात्परा

सत्यस्वरूपः श्रीकृष्णस्तस्मात्सर्वं च नश्वरम् ॥
बुद्धिर्विवेचिकेत्येवं वैष्णवानां सनातनी

नित्यरूपा ममेयं श्रीरिति चावरणी च धीः ॥
अवैष्णवानामसतां कर्म्मभोगभुजामहो

अहं प्रचेतसः पुत्रः पौत्रश्च ब्रह्मणो नृप ॥
भजामि कृष्णमात्मानं ज्ञानं संप्राप्य शङ्करात्

गच्छ राजन्नदीतीरं भज दुर्गां सनातनीम् ॥
बुद्धिमावरणीं तुभ्यं देवो दास्यति कामिने

निष्कामाय च वैश्याय वैष्णवाय च वैष्णवी ॥
बुद्धिं विवेचिकां शुद्धां दास्यत्येव कृपामयी

इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठो ददौ ताभ्यां कृपानिधिः ॥
पूजाविधानं दुर्गायाः स्तोत्रं च कवचं मनुम् ॥

वैश्यो मुक्तिं च संप्राप तां निषेव्य कृपामयीम् ॥
राजा राज्यं मनुत्वं च परमैश्वर्य्यमीप्सितम्

इत्येवं कथितं सर्वं दुर्गोपाख्यानमुत्तमम् ॥
सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृति
खण्डे नारदनारायणसंवादे दुर्गोपाख्याने सुरथमेधस्संवादे सुरथवैश्ययोरभिलषितसिद्धिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः