ब्रह्मसूत्र2 (टीका सहित) · अध्याय 10

fन्: तस्मिन् जायत इति तज्जं, तस्मिन् इति तल्लं, तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनं तज्जं चतल्लं च तदनं चेति तज्जलान् ।
शाकपार्थिवादिन्यायेन मध्यमस्य तच्छब्दस्य लोपः ।
तज्जलानमिति वक्तव्ये छान्दसो ऽवयवलोपः ।
विभक्तिव्यत्ययेन मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं ध्यायेदित्यर्थः ।
यत एवमाह तस्माच्छमविधिपरमित्यर्थः ।
तोत्रप्रोतायःशलाकाग्रपरिमाणस्येत्यर्थः ।
प्राणः शरीरमस्येति समासगतसर्वनाम्ना संनिहितार्थेन प्रकृतं ब्रह्म हित्वा जीवमप्रकृतमिच्छतः प्रकृतहानिरप्रकृतप्रक्रियाचेत्यर्थः ।
वैषम्यं जीवब्रह्मणोरिति शेषः ।
पूर्वपादेनोत्तरपादयोः संगतिं वक्तुं वृत्तमनुवदति- प्रथम इति ।
जगत्कारणत्वोक्तया व्यापित्वादिकमर्थात्सिद्वम् ।
तदुपजीव्योत्तरं पादद्वयं प्रवर्तत इति हेतुहेतुमद्वावः संगतिः ।
कथं पादभेद इत्याशङ्क्य पादानां प्रमेयभेदमाह- अर्थान्तरेति ।
आकाशादिशब्दानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गैर्ब्रह्मणि समन्वयो दर्शितः ।
अस्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यसमन्वयः पादद्वये वक्ष्यते ।
प्रायेणोपास्यज्ञेयब्रह्मभेदात्पादयोरवान्तरभेद इति भावः ।
छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति- इदमिति ।
तस्माज्जायत इति तज्जं, तस्मिंल्लीयत इति तल्लं, तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनं, तज्जं च तल्लं च तदनं चेति तज्जलान् ।
कर्मधारये ऽस्मिन् शाकपार्थिवन्यायेन मध्यमपदस्य तच्छब्दस्य लोपः ।
तज्जलानमिति वाच्ये छान्दसो ऽवयवलोपः ।
इतिशब्दो हेतौ ।
सर्वमिदं जगद्ब्रह्मैव, तद्विवर्तत्वादित्यर्थः ।
ब्रह्मणि मित्रामित्रभेदाभावाच्छान्तो रागादिरहितो भवेदिति गुणविधिः ।
सक्रतुमुपासनं कुर्वीतेति विहितोपासनस्य ऽउपासीतऽइत्यनुवादात्फलमाह- अथेति ।
क्रतुमयः संकल्पविकार इत्यर्थः ।
पुरुषस्य ध्यानविकारत्वं स्फुटयति- यथेति ।
इह यध्यायति, मृत्वा ध्यानमहिम्ना तध्येयरूपेण जायत इत्यर्थः ।
क्रतुमयः संकल्पप्रधान इति वार्थः ।
क्रतोर्विषयमाहमन इति ।
ब्रह्मोत्युपक्रमान्मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसंकल्पमन्तर्ह्रदये ध्येयमित्यर्थः ।
पूर्वत्र ब्रह्मलिङ्गैरब्रह्मलिङ्गबाध उक्तः, न तथेहोपक्रमे ब्रह्मणो लिङ्गमस्ति, किन्तु प्रकरणम् ।
तच्च शान्तिगुणविधानार्थमन्यथासिद्वम् ।
अतो जीवलिङ्गं बलीय इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति- शारीर इत्यादिना ।
श्रुतिमाशङ्क्यान्यथासिद्या परिहरति- नैष दोष इति ।
शमविधिपरत्वे हेतुमाह- यत्कारणमिति ।
यत एवमाह तस्माच्छमविधिपरमित्यन्वयः ।
[अत्रेदंशब्दः प्रकृतब्रह्मपरामर्शार्थो नतु जगत्परामर्शार्थः, जगद्विशेषणे प्रयोजनाभावात् ।
अत्र प्रयोजनाभावे ऽपि यत्र प्रयोजनं तत्र भवत्येव जगद्विशेषणं, यथा ऽआत्मैवेदं सर्वम्ऽ ।
अत्र बाधायां समानाधिकरणदार्ढ्यार्थं विशेषणमावश्यकं, तद्वाक्यस्य ज्ञेयब्रह्मविषयत्वात् ।
अत्र तूपासनायां बाधानावश्यकत्वद्विषयाभेदेन ब्रह्मण उपास्यत्वात् ।
ट नच शमेति ।
शमध्यानयोर्विधौ वाक्यभेदापत्तेरित्यर्थः ।
जन्मपरम्परया जीवस्यापि सर्वकर्मत्वादिसंभवमाह- सर्वकर्मेति ।
सर्वाणि कर्माणि यस्य ।
सर्वे कामा भोग्य यस्य ।
सर्वगन्धः सर्वरस इत्यादिरादिशब्दार्थः ।
आराग्रमात्रस्येति ।
तोत्रप्रोतायः-शलाकाग्रपरिमाणस्येत्यर्थः ।
सर्वत्र प्रसिद्वब्रह्मण एवात्रोपास्यत्वोपदेशान्न जीव उपास्य इति सूत्रार्थमाह- सर्वत्रेति ।
यत्र फलं नोच्यते तत्र पूर्वोत्तरपक्षसिद्विः फलमिति मन्तव्यम् ।
तद्यपि निराकाङ्क्षं ब्रह्म तथापि मनःप्रचुरमुपधिरस्य, प्राणः शरीरमस्येति समासान्तर्गतसर्वनाम्नः संनिहितविशेष्याकाङ्क्षत्वाद्ब्रह्म संबध्यते ।
ऽस्योनं ते सदनं करोमिऽइति संस्कारार्थसदनस्य निराकाङ्क्षस्यापि ऽतस्मिन्सीदऽइति साकाङ्क्षतच्छब्देन परामर्शदर्शनादित्याह- अत्रोच्यत इति ।
स्योनं पात्रं ते पुरोडाशस्येति श्रुत्यर्थः ।
जीवो ऽपि लिङ्गात्संनिहित इत्यत आह- जीवस्त्विति ।
इदं हि लिङ्गद्वयं लोकसिद्वं जीवं न संनिधापयति,
दुःखिन उपास्त्ययोग्यत्वात्फलाभावाच्च ।
अतो विश्वजिन्न्यायेन सर्वाभिलषितमानन्दरूपं ब्रह्मैवोपासनाक्रियानुबन्धीति भावः ।
किञ्च ब्रह्मपदश्रुत्या लिङ्गबाध इत्याह- नचेति ।
अन्यतराकाङ्क्षानुगृहीतं फलवत्प्रकरणं विफलिङ्गाद्वलीय इति समुदायार्थः

एन्द् ब्स्चोम्_1,2.1.1
स्तर्त् ब्स्चोम्_1,2.1.2
विवक्षितगुणोपपत्तेश् च । ब्ब्स्_1,2.2 ।
वक्तुमिष्टा विवक्षिताः ।
यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावान्नेच्चार्थः संभवति तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते ।
लोके हि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते, यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति ।
तदमवेदे ऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति, इतरदविवक्षितम् ।
उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्याभ्यामवगम्यते ।
तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पप्रभृतयस्ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते ।
सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते ।
परमात्मगुणत्वेन च ऽय आत्मापहृतपाप्माऽ (छा. 8.7.1) इत्यत्र ऽसत्यकामः सत्यसंकल्पऽ इति श्रुतम् ।
आकाशात्मेत्यादिनाकाशवदात्मास्येत्यर्थः ।
सर्वगतत्वादिभिर्धर्णैः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः ।
ऽज्यायान्पृथिव्याःऽ इत्यादिना चैतदेव दर्शयति ।
यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायचते, तदपि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्म आकाशात्मत्वम् ।
अत एव ऽसर्वकर्माऽ इत्यादि ।
एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते ।
यत्तूक्तं ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ इति जीवलिङ्गं न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति, तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः ।
सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति ।
तथाच ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः- ऽत्वं स्त्री त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखःऽ (श्वे. 4.3) इति, सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति (गी. 13.13) इति च ।
ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया, इयं तु ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः ।
अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्मेहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते