બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

fન્: તસ્મિન્ જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિન્ ઇતિ તલ્લં, તસ્મિન્નનિતિ ચેષ્ટત ઇતિ તદનં તજ્જં ચતલ્લં ચ તદનં ચેતિ તજ્જલાન્ ।
શાકપાર્થિવાદિન્યાયેન મધ્યમસ્ય તચ્છબ્દસ્ય લોપઃ ।
તજ્જલાનમિતિ વક્તવ્યે છાન્દસો ઽવયવલોપઃ ।
વિભક્તિવ્યત્યયેન મનોમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપં ધ્યાયેદિત્યર્થઃ ।
યત એવમાહ તસ્માચ્છમવિધિપરમિત્યર્થઃ ।
તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રપરિમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ સમાસગતસર્વનામ્ના સંનિહિતાર્થેન પ્રકૃતં બ્રહ્મ હિત્વા જીવમપ્રકૃતમિચ્છતઃ પ્રકૃતહાનિરપ્રકૃતપ્રક્રિયાચેત્યર્થઃ ।
વૈષમ્યં જીવબ્રહ્મણોરિતિ શેષઃ ।
પૂર્વપાદેનોત્તરપાદયોઃ સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- પ્રથમ ઇતિ ।
જગત્કારણત્વોક્તયા વ્યાપિત્વાદિકમર્થાત્સિદ્વમ્ ।
તદુપજીવ્યોત્તરં પાદદ્વયં પ્રવર્તત ઇતિ હેતુહેતુમદ્વાવઃ સંગતિઃ ।
કથં પાદભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય પાદાનાં પ્રમેયભેદમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
આકાશાદિશબ્દાનાં સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગૈર્બ્રહ્મણિ સમન્વયો દર્શિતઃ ।
અસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગવાક્યસમન્વયઃ પાદદ્વયે વક્ષ્યતે ।
પ્રાયેણોપાસ્યજ્ઞેયબ્રહ્મભેદાત્પાદયોરવાન્તરભેદ ઇતિ ભાવઃ ।
છાન્દોગ્યવાક્યમુદાહરતિ- ઇદમિતિ ।
તસ્માજ્જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિંલ્લીયત ઇતિ તલ્લં, તસ્મિન્નનિતિ ચેષ્ટત ઇતિ તદનં, તજ્જં ચ તલ્લં ચ તદનં ચેતિ તજ્જલાન્ ।
કર્મધારયે ઽસ્મિન્ શાકપાર્થિવન્યાયેન મધ્યમપદસ્ય તચ્છબ્દસ્ય લોપઃ ।
તજ્જલાનમિતિ વાચ્યે છાન્દસો ઽવયવલોપઃ ।
ઇતિશબ્દો હેતૌ ।
સર્વમિદં જગદ્બ્રહ્મૈવ, તદ્વિવર્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણિ મિત્રામિત્રભેદાભાવાચ્છાન્તો રાગાદિરહિતો ભવેદિતિ ગુણવિધિઃ ।
સક્રતુમુપાસનં કુર્વીતેતિ વિહિતોપાસનસ્ય ઽઉપાસીતઽઇત્યનુવાદાત્ફલમાહ- અથેતિ ।
ક્રતુમયઃ સંકલ્પવિકાર ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષસ્ય ધ્યાનવિકારત્વં સ્ફુટયતિ- યથેતિ ।
ઇહ યધ્યાયતિ, મૃત્વા ધ્યાનમહિમ્ના તધ્યેયરૂપેણ જાયત ઇત્યર્થઃ ।
ક્રતુમયઃ સંકલ્પપ્રધાન ઇતિ વાર્થઃ ।
ક્રતોર્વિષયમાહમન ઇતિ ।
બ્રહ્મોત્યુપક્રમાન્મનોમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપં સત્યસંકલ્પમન્તર્હ્રદયે ધ્યેયમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મલિઙ્ગૈરબ્રહ્મલિઙ્ગબાધ ઉક્તઃ, ન તથેહોપક્રમે બ્રહ્મણો લિઙ્ગમસ્તિ, કિન્તુ પ્રકરણમ્ ।
તચ્ચ શાન્તિગુણવિધાનાર્થમન્યથાસિદ્વમ્ ।
અતો જીવલિઙ્ગં બલીય ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- શારીર ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિમાશઙ્ક્યાન્યથાસિદ્યા પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
શમવિધિપરત્વે હેતુમાહ- યત્કારણમિતિ ।
યત એવમાહ તસ્માચ્છમવિધિપરમિત્યન્વયઃ ।
[અત્રેદંશબ્દઃ પ્રકૃતબ્રહ્મપરામર્શાર્થો નતુ જગત્પરામર્શાર્થઃ, જગદ્વિશેષણે પ્રયોજનાભાવાત્ ।
અત્ર પ્રયોજનાભાવે ઽપિ યત્ર પ્રયોજનં તત્ર ભવત્યેવ જગદ્વિશેષણં, યથા ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ ।
અત્ર બાધાયાં સમાનાધિકરણદાર્ઢ્યાર્થં વિશેષણમાવશ્યકં, તદ્વાક્યસ્ય જ્ઞેયબ્રહ્મવિષયત્વાત્ ।
અત્ર તૂપાસનાયાં બાધાનાવશ્યકત્વદ્વિષયાભેદેન બ્રહ્મણ ઉપાસ્યત્વાત્ ।
ટ નચ શમેતિ ।
શમધ્યાનયોર્વિધૌ વાક્યભેદાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
જન્મપરમ્પરયા જીવસ્યાપિ સર્વકર્મત્વાદિસંભવમાહ- સર્વકર્મેતિ ।
સર્વાણિ કર્માણિ યસ્ય ।
સર્વે કામા ભોગ્ય યસ્ય ।
સર્વગન્ધઃ સર્વરસ ઇત્યાદિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
આરાગ્રમાત્રસ્યેતિ ।
તોત્રપ્રોતાયઃ-શલાકાગ્રપરિમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વત્ર પ્રસિદ્વબ્રહ્મણ એવાત્રોપાસ્યત્વોપદેશાન્ન જીવ ઉપાસ્ય ઇતિ સૂત્રાર્થમાહ- સર્વત્રેતિ ।
યત્ર ફલં નોચ્યતે તત્ર પૂર્વોત્તરપક્ષસિદ્વિઃ ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તદ્યપિ નિરાકાઙ્ક્ષં બ્રહ્મ તથાપિ મનઃપ્રચુરમુપધિરસ્ય, પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ સમાસાન્તર્ગતસર્વનામ્નઃ સંનિહિતવિશેષ્યાકાઙ્ક્ષત્વાદ્બ્રહ્મ સંબધ્યતે ।
ઽસ્યોનં તે સદનં કરોમિઽઇતિ સંસ્કારાર્થસદનસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષસ્યાપિ ઽતસ્મિન્સીદઽઇતિ સાકાઙ્ક્ષતચ્છબ્દેન પરામર્શદર્શનાદિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સ્યોનં પાત્રં તે પુરોડાશસ્યેતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
જીવો ઽપિ લિઙ્ગાત્સંનિહિત ઇત્યત આહ- જીવસ્ત્વિતિ ।
ઇદં હિ લિઙ્ગદ્વયં લોકસિદ્વં જીવં ન સંનિધાપયતિ,
દુઃખિન ઉપાસ્ત્યયોગ્યત્વાત્ફલાભાવાચ્ચ ।
અતો વિશ્વજિન્ન્યાયેન સર્વાભિલષિતમાનન્દરૂપં બ્રહ્મૈવોપાસનાક્રિયાનુબન્ધીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મપદશ્રુત્યા લિઙ્ગબાધ ઇત્યાહ- નચેતિ ।
અન્યતરાકાઙ્ક્ષાનુગૃહીતં ફલવત્પ્રકરણં વિફલિઙ્ગાદ્વલીય ઇતિ સમુદાયાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.2
વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,2.2 ।
વક્તુમિષ્ટા વિવક્ષિતાઃ ।
યદ્યપ્યપૌરુષેયે વેદે વક્તુરભાવાન્નેચ્ચાર્થઃ સંભવતિ તથાપ્યુપાદાનેન ફલેનોપચર્યતે ।
લોકે હિ યચ્છબ્દાભિહિતમુપાદેયં ભવતિ તદ્વિવક્ષિતમિત્યુચ્યતે, યદનુપાદેયં તદવિવક્ષિતમિતિ ।
તદમવેદે ઽપ્યુપાદેયત્વેનાભિહિતં વિવક્ષિતં ભવતિ, ઇતરદવિવક્ષિતમ્ ।
ઉપાદાનાનુપાદાને તુ વેદવાક્યતાત્પર્યાભ્યામવગમ્યતે ।
તદિહ યે વિવક્ષિતા ગુણા ઉપાસનાયામુપાદેયત્વેનોપદિષ્ટાઃ સત્યસંકલ્પપ્રભૃતયસ્તે પરસ્મિન્બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે ।
સત્યસંકલ્પત્વં હિ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષ્વપ્રતિબદ્ધશક્તિત્વાત્પરમાત્મન એવાવકલ્પતે ।
પરમાત્મગુણત્વેન ચ ઽય આત્માપહૃતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યત્ર ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઽ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
આકાશાત્મેત્યાદિનાકાશવદાત્માસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વગતત્વાદિભિર્ધર્ણૈઃ સંભવત્યાકાશેન સામ્યં બ્રહ્મણઃ ।
ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યાઃઽ ઇત્યાદિના ચૈતદેવ દર્શયતિ ।
યદાપ્યાકાશ આત્મા યસ્યેતિ વ્યાખ્યાયચતે, તદપિ સંભવતિ સર્વજગત્કારણસ્ય સર્વાત્મનો બ્રહ્મ આકાશાત્મત્વમ્ ।
અત એવ ઽસર્વકર્માઽ ઇત્યાદિ ।
એવમિહોપાસ્યતયા વિવક્ષિતા ગુણા બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે ।
યત્તૂક્તં ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ જીવલિઙ્ગં ન તદ્બ્રહ્મણ્યુપપદ્યત ઇતિ, તદપિ બ્રહ્મણ્યુપપદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
સર્વાત્મત્વાદ્ધિ બ્રહ્મણો જીવસંબન્ધીનિ મનોમયત્વાદીનિ બ્રહ્મસંબન્ધીનિ ભવન્તિ ।
તથાચ બ્રહ્મવિષયે શ્રુતિસ્મૃતી ભવતઃ- ઽત્વં સ્ત્રી ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ।
ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽ (શ્વે. 4.3) ઇતિ, સર્વતઃપાણિપાદં તત્સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃશ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ (ગી. 13.13) ઇતિ ચ ।
ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ શુદ્ધબ્રહ્મવિષયા, ઇયં તુ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ સગુણબ્રહ્મવિષયેતિ વિશેષઃ ।
અતો વિવક્ષિતગુણોપપત્તેઃ પરમેવ બ્રહ્મેહોપાસ્યત્વેનોપદિષ્ટમિતિ ગમ્યતે